Boqonnaa 5 — Ergaa Dhufaatii Lammaffaa

GSAM 93.1"AMMA seenaa garboo irraa baradhaa: Yeroo dameen isaa laafuu fi baalli isaa ba'u, gannaan dhihaateera jettanii beektu; akkasumas isin, yeroo wantoota kana hunda argitan, inni [cinaa barreeffamaa, inni] dhihaateera, balbala bira jira jechuun beekaa. Dhugaan isinitti jedha, wantoonni kun hundi hanga guutamutti dhaloonni kun hin darbu. Samii fi lafti ni darbu, jechoonni koo garuu hin darban."¹

GSAM 93.2Barruu kana keessatti xiyyeeffannoon keenya gara yeroo dhufiin Kiristoos "balbala bira" akka jiru itti barachuu dandeenyuutti qajeelfama; kunis mirkanaa'ina walfakkaataa kan yeroo baalli haaraan laafaan jalqabaa ba'u argannee bona dhihaateera jennee beeknu sanaan. Akkasumas, dhaloota hanga Kiristoos mataan isaa dhufutti dirree gochaa irraa hin badne kanarra gahuu keenya beekuun ni danda'ama. Yeroon fakkeenya kana barachuuf ga'u, yeroon isaa kan Gooftaan barsiisota fakkeenya kana barsiisan kaasuuf qabu ta'uun isaa dhugaa cimaadha. Gaaffiin ergamaa yeroo biraa asirratti haaluma walfakkaatuun ni hojjeta, "Lallabaa malee akkamitti dhaggeeffatu? ergamanii utuu hin taane immoo akkamitti lallabu?"²

GSAM 93Yeroo Mallattoolee

GSAM 93.3Boqonnaa darbe keessatti, beekumsi waa'ee xumura yeroo guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii, fi kunis hanga "sa'aatii murtii isaa"tti akkamitti akka dheeratu akka argametti argineerra. Fakkeenya asitti dhiyaate kanaan, yeroo Gooftaan fakkeenya kanaafi ergaa "murtii" addunyaatti labsiisuuf qabu keessa galuu keenyaaf ni hubanna. Waa'ee "rakkoo" guddaa ummata isaa irra dhufuufi "gabaabfamu" jedhu erga dubbatee booda, Fayyisaan akkana jedhe, "Rakkoo guyyoota sanaa booda battalumatti aduun ni dukkanaa'a, ji'is ifa ishee hin kennitu, urjiileenis samii irraa ni kukkutu, humnoonni samiis ni raafamu: sana booda mallattoon Ilma Namaa samii irratti ni mul'ata."³

GSAM 94.1Hubadhaa, mallattoo isa dhumaa eerame sanaaf mallattoo dhufuu isaati jedhee hin dubbatu; garuu mallattoo Ilmi Namaa achi jiraachuu isaa, dhufaa jiraachuu isaa agarsiisuudha. Taateewwan barreeffama kana keessatti mallattoolee dhugaa dhufaatii isaa dhihoo irratti amantii ijaaruuf dhiyaatan, mallattoolee aduu, ji'aa fi urjootaati. Taateewwan biroo itti aanan immoo dhufaatii isaa isa dhugaa duumessa samii keessaa wajjin walqabatu. Kanaafuu, mallattoolee kanneen keessaa isa sadaffaa—kan urjoota keessatti mul'atu—booda battalumatti, yeroon Gooftaan barsiisota isaa kaasee dhufaatiin Kiristoos balbala bira ga'uu isaa barsiisuuf itti dhufu ni dhufa.

GSAM 94.2Amma waa'ee yeroo mul'achuu mallattoolee kanaa: Aduun kan dukkanaa'uuf yaaddoo sana booda yeruma sana ture.⁴ Akkuma Maarqos barreessetti, "bara sana keessa, yaaddoo sana booda" ture.⁵ Fayyisaa keenya guyyoonni gabaabfamuu akka qaban dubbatanii turan. Ajaja Maariyaa Tereesiyaa fi Seerota Danda'uu irraa eegalee bara 1773 hanga 1776tti, aariin ari'annaa waldaa kiristaanaa irratti raawwatamu gabaabfame. Aangoon ari'u kun hanga bara 1798tti aangoo mootummaa to'achaa turus, ari'annaan isaa naannoo bara 1773tti dhaabbate. Jechoota Fayyisaa keenyaa walbira qabuun, mallattoolee kanneen keessaa isa jalqabaa bara 1773 fi 1798 gidduutti akka ta'u agarsiisa.

GSAM 94Guyyaa fi Halkan Dukkanaa'aa

GSAM 94.3Caamsaa 19, 1780, aduun haala ajaa'ibaan dukkanaa'e. Kun akka gaaddisa aduu miti, sababni isaas ji'i guyyaa dura guutuu ture. Kana hunda waliin, naannoo Kaaba-Bahaa Yunaayitid Isteetis guutuu irratti ganama sa'aatii 11 irraa hanga galgala sa'aatii 11tti dukkana guddaan ture. Yeroo sanaatti aduun dukkanaa'uu qofa osoo hin taane, jiiniis ifa aduu calaqqisiisuu didde. Dukkana aduun gabatee jiinii irratti ifuutti dhowwate ture. Akka Noohi Weebister waggoota hedduu booda ibsetti, "Dukkana kanaaf sababni quubsaa ta'e hanga har'aatti hin kennamne."

GSAM 95.1Waa'ee guyyaa dukkanaa'aa kanaa, Hayyuu Urjii Herschel akkas jedhe: "Guyyaan Dukkanaa'aan Ameerikaa Kaabaa mul'atoota uumamaa dinqisiisoo yeroo hunda fedhiidhaan dubbifaman keessaa isa tokko ture, garuu falaasamni ibsuuf ni dadhaba."

GSAM 95.2Warri dukkana halkan Caamsaa 19, 1780 ibsan, ji'i guutuun jiraatus, "yoo qaamni ifa qabu hundi uumama keessatti jiru balleeffamee jiraate illee, dukkanni kana caalaa guutuu ta'uu hin danda'u ture," jedhan.

GSAM 95Urjiilee Kufan

GSAM 95.3Mallattoolee kanneen keessaa inni sadaffaan, urjiiwwan kufuun, Sadaasa 13, 1833tti raawwatame. Halkan sana, yookaan immoo bariin osoo hin ba'in sa'aatii shan dura, roobni urjiiwwanii kan namoonni tokko tokko akka laga ibiddaa samii irraa gadi yaa'uutti, kaan immoo akka qaanqee ibiddaa agarsiisa ifaa guddaa irraa bittinnaa'uutti wal bira qabanii ibsan. Mul'anni kun Ameerikaa Kaabaa guutuu, kibba irraa Goolfii Meeksikootti hanga kaabaatti Baayii Hadsenitti, akkasumas dhiha irraa Odoloota Saandwiichitti hanga bahaatti maayilii dhibbaan muraasa Liverpool irraa fagaateetti haguuge. Bakka itti argame hundatti, rooba urjii walitti fufaa tokko ture, akkuma cabbii cimaa keessatti cabbiin baay'inaan bu'uutti baay'inaan kufaa ture.

GSAM 95.4Waa'ee roobicha urjii bara 1833 kanaa, dabalataan barruu 'Connecticut Observer' kan Sadaasa 25, 1833 irraa waraabna:—

GSAM 95.5"Gulaalaan Old Countryman waa'ee 'urjiiwwan kufan' kanaaf xiyyeeffannaa guddaa kenna. Akkana jedha, 'Roobni ibiddaa, kan ganama Roobii darbe argine, fakkeenya sodaachisaa, dursitoota dhugaa, mallattoo araaraa, guyyaa guddaa fi sodaachisaa sanaa kan jiraattonni lafaa yeroo siiliin ja'affaan banamu ni ragaa bu'an, ta'uu isaa labsina. Yeroon sun dhihaateera, kunis Kakuu Haaraa keessatti qofa osoo hin taane, Kakuu Moofaa keessattis ibsameera; fakkeenyi kana caalaa sirrii ta'e kan mukni harbuu yeroo bubbeen jabaan rukutamu ija isaa harcaasu agarsiisu, kan ilaalamuu danda'u hin turre.'"

GSAM 96Raaga Toomaas Bireenet

GSAM 96.1Ummanni warra bara durii irraa mallattoon kun akka jechaatti akka raawwatamu eeguuf barsiifamee ture. Toomaas Barnet, kitaaba isaa 'Teorii Lafaa' jedhamu kan Landan keessatti bara 1697 maxxanfame keessatti, waa'ee Maatewos 24:29 akkas jedhe:—

GSAM 96.2"Yeroo sana shakkii tokko malee, urjiiwwan ibiddaan gubatan gosa hundaatu ni jiraata; isaan keessaa immoo warri urjii kufan jedhaman, isaan kun tokko tokkoon yoo xiqqaatan iyyuu, yoo lakkoofsa baay'een walitti baay'atanii, akkuma raajichi jedhetti, akka baala wayinii yookaan firii muka harbuu irraa kufan, mul'ata nama ajaa'ibsiisu ni uumu turan.... Waan kana akka jecha guddifatee fi walaloo fakkaatuutti ilaaluu hin qabnu, garuu akka raaga ifaa fi wantoota dhugumaan ta'aniitti ilaaluu qabna."

GSAM 96Ragaa Olmstead

GSAM 96.3Piroofeesar Olmstead, kan Koolleejjii Yeel, Maasaachuusetis, kan "Ogeessa Meeteorooloojii Ameerikaa isa guddaa" jedhamee waamamu, waa'ee urjiiwwan kufan kan Sadaasa 13, 1833 akkas jedhe:—

GSAM 96.4"Bal'inni roobicha bara 1833 akka ta'e kan fuula lafaa kutaa xiqqaa hin taane uwwisuu danda'u ture, Giddugaleessa Galaana Atlaantiikii gama bahaatii hanga Galaana Paasifikii gama dhihaatti; akkasumas qarqara kaabaa Ameerikaa Kibbaatii hanga naannolee hin beekamne kan qabeenya Biriitish jalatti kaabaatti argamaniitti. Agarsiisni urjiiwwan darbatanii deeman kun ijaan arguun qofa osoo hin taane, bakka hundatti bifa walfakkaataa agarsiisaa ture."

GSAM 96.5Agarsiisa kana, kan naannoo sa'aatii 11:00 galgala, Sadaasa 12 eegalee hanga naannoo sa'aatii 4:00 ganama, Sadaasa 13tti itti fufee, piroofeesarichi akkas jedha:—

GSAM 96.6"Warri carraa argatanii ganama Sadaasa 13, 1833 agarsiisa urjiiwwan boba'an kana argan, tarii agarsiisa ibidda samii isa guddaa erga addunyaan uumamtee yookaan yoo xiqqaate seenaa fuula kitaabaa keessatti galmaa'e keessatti argame argan ta'a."

GSAM 97Roobni Urjiilee Awurooppattis Ni Mul'ate

GSAM 97.1Kitaaba Liinoord Hayinriik Keelberiin bara 1835 magaalaa Istutgaart, Jarmanii keessatti maxxanfame keessatti, mallattoon kun gama biraa Galaana Atlaantiik, ji'a sanuma keessatti, garuu guyyoota muraasa booda irra deebi'amee akka mul'ate baranna. Akkas jedha:—

GSAM 97.2"Sadaasa 25, 1833, ardii Awurooppaa irratti agarsiisni urjii kufaa bareedaan ture," akkasumas "Minsterburg, Silesia keessatti, urjiiwwan akka roobaa ibiddaatti kufan. Isaan wajjin kubbaawwan ibiddaa kufan, halkan sana akkas ifa taasisanitti namoonni manneen isaanitti dhihoo jiran ibiddaan gubachaa jiru jedhanii yaadan.

GSAM 97.3"Yeroo wal fakkaataatti Piriin, Awustiriyaa keessatti, urjiiwwan kufuun kan naannoo bal'ina maayilii iskuweerii dhibba shanii ol uwwise ture. Kun namoota tokko tokkoon akka laga ibiddaa samii irraa gadi yaa'uutti ibsame. Gariin ammoo rooba ibiddaa jedhaniiru. Fardeen isaaniin na'anii lafatti kufan. Namoonni baay'een sodaadhaan dhukkubsatan."

GSAM 97Hiika Fakkeenyaa

GSAM 97.4Sarara raagaa kana keessatti, mallattoo sadaffaa—urjiileen kufuu—guutamuu isaa booda, Fayyisaa keenya akkana jedha, "Fakkeenya kana muka harbuu irraa baradhaa." Jechi kun dhaloota yeroo Gooftaan keenya haasaa kana dubbate jiraachaa turaniif miti, garuu dhaloota wantoota kana guutaman arguuf tureefidha—kan guutamaa jiran osoo hin taane, kan guutaman. Wantoonni mallattoolee Kiristoos balbala irra jiraachuu isaa agarsiisan, yeroo inni dhugumaan dhufuun isaa mul'atu samiin raafamuu hin dabalatan. Mallattooleen dhufannaa isaa dhiyoo ta'e kun mallattoo sadaffaa, isa urjoota keessatti mul'atu kana dabalatu. Yeroon Gooftaan namoonni fakkeenya muka harbuu akka baratan itti murteesse, bara 1833 booda. Kun yeroo Gooftaan addunyaan dhugaa guddaa, dhufaatiin isaa balbala dura jiraachuu fi dhufaatiin isaa dhaloonni fakkeenya sana dhaga'u osoo hin darbin dura ta'uu isaa akka hubattuuf murteesse dha. Kanaafuu, yeroon labsi guddichi waa'ee dhufaatii isaa addunyaaf kennamu itti ta'uu qabu akkamitti akka raagaan kana keessatti mallatteeffame ni argina.

GSAM 98Lallaba Addunyaa Guutuu

GSAM 98.1Raagni kun akka guutamuuf, bara 1833 sanatti, Gooftaan kutaalee addunyaa garaagaraa keessatti ergamoota yookiin tajaajiltoota isaa kaasaa akka ture argina; isaanis bara 1833 hanga 1844tti iyyannoo dhufaatii Kiristoos dhihaachuu isaa, "karra bira jira;" jedhu dhageessisaniiru; akkasumas akkuma inni akka isaan godhan isaan ajajetti, mallattoolee dhufaatii isaa kanneen agarsiisuun fakkeenya mukaa harbuu barsiisaniiru. Ergaan kun, barsiisaa lubbuun jiruun yookaan karaa barreeffama maxxanfamee, buufata tajaajila wangeelaa addunyaa hundaa fi buufata doonii galaanaa lafa irra jiru hundatti geesseera.

GSAM 98.2Hamma ergichaa ifatti kan ibsame gulaalaa 'Sagalee Dhugaa' kan Roocheester, N.Y. keessatti argamuun, maxxansa Amajjii, 1845 keessatti akkas jedha:—

GSAM 98.3Wangeelli bara baraa, akkuma Mul'ata 14:6, 7 keessatti ibsametti, saba hundatti, gosa hundatti, afaan hundatti, fi ummata hundatti lallabameera; sagalee guddaadhaanis akkana jedha, 'Waaqayyoof sodaa, isaafis ulfina kennaa; sababni isaas sa'aatiin murtii isaa ga'eera: isa samii, lafa, galaana, fi burqaa bishaanii uume waaqeffadhaa.' Ergaan kun waggoota muraasa darban keessatti, dhufaatii Kiristoos bara 1843 [1843, yeroo Yihuudotaa—yeroo keenya, 1844], yookaan dhiyootti dhufa jedhu lallabuun, sabaafi afaan samii jala jiru hunda bira gahuun isaa ragaadhaan caalaatti kan mirkanaa'u waan biraa hin jiru. Barumsawwaniifi maxxansawwan karaa, sagaleen kun lafa guutuu keessa, jechoonnis hanga fiixee addunyaatti dhufaniiru.

GSAM 98.4Namoonni tokko tokko, dhugaa isaa hin beekne, sochii dhufaatii Lammaffaa akka naannoo murtaa'e tokko qofaatti ilaalu, hojii William Miller fi tajaajiltoota muraasa dhibbaa isaa wajjin kutaa Kaabaa Yunaayitid Isteetis keessatti hojjetan waliin walqabatu jedhanii yaadu. Warra akkasii tiif, sochiin Ameerikaa keessatti, kan Paasteroonni Miiler fi Haayims hogganoota beekamoo turan, sochii guddaa akka ibsametti "gara qarqara lafaatti" deeme sana keessaa kutaa xiqqoo qofa akka ture beekuun isaan dinqisiisuu danda'a.

GSAM 99SOCHIIN SABOOTA ADDA ADDAA KEESSATTI AKKAMITTI EEGALAME

GSAM 99.1Yeroon Gooftaa labsi kun addunyaatti akka ba'uuf ga'e, fi naannolee adda addaa digdama yookiin isaa ol ta'an keessatti, yeroo wal fakkaataatti, namoonni ka'an, isaanis hojii walii isaanii osoo hin beekin, labsii kana kutaa lafaa hundatti labsuuf ba'an. Warri boqonnaa 4 keessatti eeraman, kanneen ifa dhuma guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii wajjin walqabatu argatan, tokko irraa kan hafe,—A. Campbell,—ergaa ergamaa jalqabaa kan Mul'ata 14 keessa jiru labsuu keessatti akka hirmaatan kakaafaman; kunis kallattiin humna Hafuura Waaqayyootiin kan ta'e malee, ifa sana walitti dabarsuudhaan miti.

GSAM 99Haaromsa Waliin Yoo Madaalamu

GSAM 99.2Yoo seera walfakkaataa kan D'Aubigné guddina Haaromsa Guddicha jaarraa kudha ja'affaa irratti hojiirra oolche sochii kana irratti hojiirra oolchine, dhugumatti akka ergaa Gooftaa fi yeroo Gooftaa ta'ee shallagamu qaba. Seenaa barreessaan waa'ee Haaromsa sanaa walumaa galatti akkas jedhe:—

GSAM 99.3"Jarmaniin dhugaa Siwiizarlaandiif hin dabarsine, Siwiizarlaandiinis Firaansiif, Firaansiinis Ingilaandiif hin dabarsine. Biyyoonni kun hundi Waaqayyo irraa fudhatan, akkuma kutaa addunyaa tokko ifa gara kutaa biraatti hin dabarsine; garuu kubbaan iftu sun kallattiidhaan lafa guutuutti dabarsiti. Kiristoos, ifa guyyaa samii irraa bariitu, kan ilmaan namootaa hundarraa ol ka'e, yeroo Haaromsa amantii keessatti, akkuma yeroo hundeeffama Kiristaanummaatti, ibidda Waaqayyoo kan addunyaadhaaf jireenya kenne ture. Jaarraa kudha ja'affaatti, barsiisni tokkichi sun yeroo tokkotti manneenii fi waldaalee kiristaanaa saba fagoo fi adda addaa keessatti hundeeffame. Sababni isaas, Hafuunni tokkichi sun iddoo hundatti amantii tokkicha uumuuf hojjechaa ture.

GSAM 99.4"Haaromsi Jarmanii fi kan Siwiizarlaandi dhugaa kana ni agarsiisu. Zwiingiliin Luuter waliin wal qunnamtii hin qabu ture. Shakkii hin qabu, namoota lamaan kana gidduutti hidhata tokko ture; garuu isa barbaaduuf lafa irra ol ilaaluu qabna. Isa samii irraa dhugaa Luuteriif kenne, Zwiingiliifis kenneera. Waaqayyo gidduu isaaniitti geessituu ture. "Ani," jedha Zuwingiliin, "bara ayyaanaa 1516tti, jecha biraatiin, yeroo maqaan Luuter biyya keenya keessatti takkaa hin dhageenye turetti wangeela lallabuu jalqabe. Barsiisa Kiristoos Luuter irraa hin barne, garuu jecha Waaqayyoo irraa baradhe. Yoo Luuter Kiristoos lallabe, waan ani hojjedhu hojjeta; kanuma.'"⁶

GSAM 100.1Hojii Faareel fi Lefeevre Firaansi keessatti ilaalchisee, seenaa barreessaan akkas jedha:—

GSAM 100.2"Kanaafuu, Haaromsi Faransaay biyya alaa irraa kan galfame hin turre. Lafaan Faransaay irratti dhalate; Paaris keessatti biqile; hidda isaa kan jalqabaa yuunivarsiitii mataa isaa keessatti qabate, kan Kiristaanummaa Roomaa keessatti humna lammaffaa ture. Wanti kun biyya biraa kamiyyuu keessatti osoo hin jalqabin dura, Waaqayyo qajeelfamoota hojii kanaa onnee namoota Pikaardiifi Doofiinii amanamoo ta'an keessa kaa'e.

GSAM 100.3"Fooyya'iinsi Siwiizarlaandi Fooyya'insa Jarmanii irraa walaba ta'uu isaa argineerra. Fooyya'iinsi Firaansiis gama isaatiin lamaan irraayyuu walaba ture. Hojiin kun biyyoota adda addaa kanneen keessatti, wal qunnamtii tokko malee, yeruma tokkotti jalqabe; akkuma lola keessatti, humnoonni waraanaa adda addaa hundi yeroo tokkotti socho'an, tokko isa kaan akka socho'u yoo hin himne iyyuu, sababni isaas ajajni tokko qofti, Ajajaa Olaanaa tokko irraa dhufu, hundaan dhaga'ama. Yeroon isaa guutamee ture, ummannis qophaa'ee ture, Waaqayyo immoo yeroo tokkotti mana amantaa isaa guutuu biyyoota keessatti haaromsa jalqabe. Dhugaawwan akkanaa kun haaromsi guddaan jaarraa kudha ja'affaa hojii Waaqayyoo akka ture ni agarsiisu."⁷

GSAM 100.4Waa'ee Haaromsa Ingilaand, Toos. Bilneey, Firiiz, Tiindaal, fi warra kaan jalatti, Da'uubiyeen itti fufuun akkas jedha:—

GSAM 100.5"Kanaafuu, Haaromsi Ingilaand, Luuterii fi Zuwingilii irraa walaba ta'ee, guutummaatti Waaqayyoo irraa qofa fudhatamee jalqabe. Biyyoota Kiristaanummaa kana hunda keessatti hojiin jecha Waaqayyoo yeroo tokkotti raawwatame ture. Maddi Haaromsa Oksfoordii, Keembiriijii, fi Landanitti argame, Kakuu Haaraa Afaan Giriikii kan Eeraasmiin maxxanfame ture. [Tiindaal fi Toomaas Bilneen bara 1519tti Kaambiriijii gadhiisanii deeman.] Guyyaan tokko dhufe, Ingilaandiin madda ol'aanaa Haaromsa kanaatiin ni boonti turte."⁸

GSAM 101.1Lallabni dhufaatii akkuma Haaromsa Kiristaanummaa keessatti karaa armaan olitti ibsameen walfakkaatuun ka'e. Namoonni addunyaa kutaalee afurii ol ta'an keessatti, wal beekuu yookaan yaada walii qooduu malee, yeroo tokkotti kaka'anii, dhugaa Kitaaba Qulqulluu walfakkaataa lallabuu eegalan; kunis saboota afur qofaaf osoo hin taane, addunyaa siivilaayizidii guutuuf ture.

GSAM 101Hojiiwwan Yoosef Woolf

GSAM 101.2Yeroo kanatti, bal'ina lallaba dhufaatii ilaalchisee dhugaa jiran irratti xiyyeeffannoo kennuun gaariidha:—

GSAM 101.3"Bara 1831tti Yoosef Woolf, D.D., Biriiteen Guddittii irraa ergamaadhaan Yihudoota Falasxiin keessa jiran gidduutti hojjechuuf ergame. Inni, galmee isaa irratti hundaa'uun, hanga bara 1845tti, dhufaatii Gooftaa isa ariifataa Falasxiin, Gibxii, qarqara Galaana Diimaa, Meesopotaamiyaa, Kirimee, Faarsiyaa, Joorjiyaa, Imbaayera Oottomaan guutuu keessatti, Giriik, Arabiyaa, Tarkii, Bukhaaraa, Afgaanistaan, Kaashmiir, Hindistaan, Tibeet, Hooland, Iskootlaand, Ayarlaand, Koonstantiinoopool, Yerusaalem, Seent Heeleenaa, akkasumas dooniiwwan Galaana Meditiraaniyaanii keessatti, fi Magaalaa Niiwu Yoork keessatti, gareewwan amantii hundaaf lallabe. Inni Yihuudota, Turkoota, Muslimoota, Paarseewwan, Hinduuwwan, Kaaldayanota, Yesedota, Suriyaanota, Saabiyaanota, paashaawwan, sheekota, shaawwota, mootota Orgaanchiifi Boqharaa, mootittii Giriikii fi kkf gidduutti lallabuu isaa ni ibsa."⁹

GSAM 101.4Yemen keessatti, naannoo sanyii Hobab, abbaa niitii Musee jiraatanitti, Joseph Wolff kitaaba tokko arge, isa akkas jedhee ibsu: "Warri Arabii naannoo kanaa kitaaba 'Seera' jedhamu qabu, kan waa'ee 'Dhufaatii Lammaffaa Kiristoos, fi Mootummaa Isaa Kan Ulfinaa!' ibsu."¹⁰

GSAM 102.1Yemen keessatti, warra Rechab wajjin guyyoota jaha ture, isaanis akkas jechuun ibsa: "Isaan wayinii hin dhugun, iddoo wayinii hin dhaabban, sanyii hin facaasan, dunkaana keessa jiraatu, akkasumas jechoota Yoonaadaab ilma Reekab ni yaadatu. Isaan waliin ijoolleen Israa'el kanneen gosa Daaniitii turan, warri Hatramaawut keessatti naannoo Teeriim jiraatan, isaanis ijoollee Reekab waliin dhufuu Masiihii ariitiin duumessa samii irraa akka eegan ni mul'atu."

GSAM 102.2Kana irraa akka arginutti, waggoota kudha afuran sana keessatti, Wolff mataan isaa saba adda addaa digdamaa ol ta'an keessatti oduu dhufaatiin Kiristoos balbala bira ga'uu isaa lallabeera. Yeroo sanuma keessatti, barumsi kun Jarmanii keessatti, keessattuu Kibbaatti ummata Mooraaviyaanota gidduutti bal'inaan babal'ifamee ture.

GSAM 102Ergaa Jarmanii fi Raashiyaa keessatti

GSAM 102.3Barreessaan Ingilizii, Mourant Brock, akka nutti himutti, "Württemberg keessatti kolonii Kiristaanaa dhibbootaan lakkaa'amu kan dhufaatii Kiristoos saffisaa eeggatu ture." Barsiisni kun kutaa Jarmanii biroo keessatti Hengstenberg, kan yeroo sana Jarmanii keessatti ti'ooloojiistii hunda caalaa dandeettii qabu jedhamee beekamuun, lallabameera.

GSAM 102.4Maxxansa 'Review and Herald', Mudde 13, 1892 keessatti, Paaster L. R. Konraadiin kan Jarmanii akkas jedha:—

GSAM 102.5"Biingel, Jarmanii keessatti, jaalala mul'ata Gooftaa keenyaatiif qabaatan onnee namoota hedduu keessatti ibse, kunis kumaatamaan lakkaa'aman akka jecha raajichaa akka kanaan dura hin taane baratan isaan taasise.... Ifni Jarmanii keessatti ife, maxxansoonni guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii (2300) itti fayyadama agarsiisan achitti raabsaman. Dammaqinni amantii itti aansee dhufe, keessattuu Württemberg keessatti, ari'annaan yeroo ka'etti, maatiwwan dhibbootaan lakkaa'aman gara Kibba Raashiyaa imalan, achittis warra waggoota hedduu dura achi godaananii jiran kan biyya isaanii biratti babal'isan. Lubaawwan waldaalee isaanii yeroo cufan, baay'ee muraasa irraa kan hafe, 'stunden,' yookaan 'sa'aatii' walgahii isaanii mana dhuunfaatti gaggeessu turan, namoonni dhibbootaan lakkaa'amanis gara amantii dhufan. Yeroo sanattillee Sanbanni isaan gidduutti irratti mari'atamaa ture, garuu namni jalqabaa waan hin jirreef, ni ukkaamfame. Qonnaan bulaan Raashiyaa tokko 'stunden' keessatti amantaa fudhate, achiis hojii wal fakkaataa ummata Raashiyaa gidduutti jalqabe. Kunis dhumarratti sochii 'Stundist' guddaa kan yeroo ammaa, kan dhiibbaan isaa hanga kutaa fagoo Saayibeeriyaa fi Tiraans-Kaawkaasiitti ga'utti geesse."

GSAM 103.1Barruu 'Review and Herald' jedhamu, Adoolessa 31, 1891 keessatti, ibsi Paastar Konraadiin waa'ee obboleessa Shaakee kan Awustiraaliyaa, kan yeroo inni dubbatu Siliisiyaa keessa jiraachaa turee fi yeroo muraasa faayidaa ergama biyya keessaa Abbaa Goosner, lallabaa Wangeelaa beekamaa Jarmaniif tajaajilaa ture ilaalchisee kenname ni jira. Obboleessa Shaakee irraa waa'ee kitaaba Keelberii ilaalchisee kan armaan gadii ibsa:—

GSAM 103.2"Bara 1836 booda, yookaan yeroo 'Herregni Bengel' xumurame, gaazexaa kaawuntii Schweidnitz irratti beeksifni mana kitaabaa Obbo Sommerfeldt kan achi jiru, kitaaba L. Henry Kelber barreesse kan waa'ee taateewwan gurguddoo fi gammachiisoo bara 1843 fi 1844 keessa raawwatamuu qaban ibsu ilaalchisee bahe. Maqaa kitaabichaa sirrii ta'e hin yaadadhu. Kitaaba sana argannee, bara 1839-40 keessa, balballi cufamee, namoota fedhii qaban hedduu wajjin dubbisne. Kitaabichi kitaaba Daani'eel, Mul'ata, fi Maatewos 24 irraa ka'uun, xumurri dhihaateera kan agarsiisu yoo ta'u, akkasumas gabatee shallaggii kan guyyaan olitti eerame sun akkamitti akka argame agarsiisu of keessaa qaba ture."

GSAM 103Ergaa Biriiteen Guddittii keessatti

GSAM 103.3Maxxansa Afaan Ingiliffaa mata duree 'The Millennium' jedhamu keessatti, "tajaajiltoonni Waldaa Kiristaanaa Ingilaand dhibba torba iyyannoo deebii Fayyisaa ol kaasaa turan" jedhamee ibsameera. Luboota yeroo sanaa beekamoo fi dandeettii qaban keessaa muraasni warra barumsa dhufaatii Masiihii Ingilaand keessatti bara 1840 hanga 1844tti lallaban turan. Isaan keessaa maqaa Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [kitaaba isaa, 'Look to Jerusalem' fuula 114 irratti, fakkeenya Maatewos 24 dhaloota kanaaf raawwachiisa], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, fi kkf.

GSAM 104Ergaa Hoolanditti

GSAM 104.1Barsiisni dhufaatii isa lammaffaa Hooland keessatti Hentzepeteriin, kan yeroo sana tajaajilaa biyya sanaa keessaa isa dandeettii guddaa qabu jedhamee himamuun lallabame. Inni muudama mootichaatiin, magaalaa The Hague keessatti eegduu Godamba Mootummaa (Royal Museum) ture. Inni xalayaa gulaalaa 'Midnight Cry'tiif Waxabajjii, 1844 keessa barreesse tokko keessatti waa'ee ofii isaa akkas jedha, xiyyeeffannaan isaa mata duree kanatti kan jalqaba itti harkifame abjuu baay'ee nama tuquun ture. Mata duree kanarratti Kitaabota Qulqulluu qoratee, bara 1830tti barruu gabaabaa barumsa kana ibsu maxxansiise. Bara 1841tti barruu gabaabaa biraa waa'ee dhuma addunyaa irratti maxxansiise. Xalayaa sanuma keessatti akka jedhutti, odeeffannoon jalqabaa waa'ee Wiiliyaam Miiler fi namoota biroo barumsa dhiyaatina Kiristoos ifatti lallabaa turanii argate, bara 1842tti nama Ameerikaadhaa gara Hooland dhufe tokko waliin haasa'uudhaan ture.

GSAM 104Ergaa Tartarii Keessatti

GSAM 104.2Bara 1821 jalqabee, barumsi dhufaa Gooftaa Taartarii keessatti amanamaa fi barsiifamaa ture. Yeroo kanatti misiyoonariin lammii Ayirlaandii tokko gara biyya sanaatti ergame, lubni Taartarii tokko immoo, "Kiristoos yeroo lammaffaaf yoom dhufa?" jedhee gaaffii itti dhiyeesse. Innis waa'ee kanaa homaa akka hin beekne deebise. Kana irratti lubichi, ergamaa barumsa Kitaaba Qulqulluu barsiisuuf dhufe irraa deebii akkasii argachuu isaatiin baay'ee dinqisiifatee, "Namni Kitaaba Qulqulluu qabu kamiyyuu kana beekuu danda'a natti fakkaata," jedhe. Sana booda lubichi yaada isaa kennuun, Kiristoos naannoo bara 1844 Dh.K.B. akka dhufu yaadu dubbate. Dhugaan kun barruu 'Irish Magazine' kan bara 1821 keessatti argama.

GSAM 104Ergaa Ameerikaa, Indiyaa, fi Ardii Awurooppaa keessatti

GSAM 104.3Maxxansa 'Advent Tracts', Jildii 2, fuula 135, bara 1844 keessatti, Mourant Brock kan Ingilaand akkas jedha:—

GSAM 105.1"Eeggannoon Deebii Fayyisaa dhihaatee dhufuu fi sagaleen akeekkachiisaa kan dhaga'amu Biriiteen Guddittii qofa keessatti osoo hin taane, Ameerikaa, Indiyaa, fi ardii Awurooppaa keessattis ni argama. Ameerikaa keessatti, tajaajiltoonni dubbii naannoo dhibba sadii ta'an 'wangeela mootummaa kana' lallabaa jiru; yeroo kanatti biyyattii kana keessatti, warri Waldaa Kiristaanaa Ingilaand naannoo dhibba torba ta'an iyyuma kana iyyisiisaa jiru."

GSAM 105Buufata Doonii Galaanaa Lafa Irra Jiru Hundumaaf

GSAM 105.2E. R. Pinney, kan Seneca Falls, N.Y., tajaajilaa Baaptistii of kenne kan barsiisa dhufaatii Lammaffaa labsuuf jireenya isaa kenne, ibsa isaa kan Maatewos 24, fuula 8, 9 irratti akkas jedhe:—

GSAM 105.3"Bara 1842 jalqabee, maxxansaan waa'ee dhufaatii isa lammaffaa buufata tajaajila lallabaa hunda Awurooppaa, Eeshiyaa, Afrikaa, fi Ameerikaa, gama lamaanuu Tulluuwwan Rookii keessatti ergamanii turan.... Ajajjoonni dooniiwwan keenyaa fi doonii ooftonni akka nutti himanitti, buufata doonii kamiyyuu kan lallabni kun isaan dura hin geenye hin qubatan, akkasumas waa'ee isaa gaaffiiwwan yeroo yeroon isaan gaafatamu."

GSAM 105Warra Ergaa Labsaa Kuma Sadii

GSAM 105.4Paaster G. W. Mitchel, kan Zaansviil, Ohaayoo, tajaajilaa biraa kan ofii isaatiin barumsa kana lallabe, haasaa Niiwark, Ohaayootti qopheeffame keessatti barreessaadhaaf akkas jedhe, Hagayya 8, 1894, akka Paaster G. W. Mitchel, tajaajilaa biraa kan ofii isaatiin barumsa kana labsaa ture, gaaffii fi deebii Newark, Ohio keessatti taasiseen barreessaadhaaf akkas jedhe, Maayikil Wiliyaam, babal'ina bal'aa "iyyannoo" kanaa ilaalchisee yeroo dubbatu akkas jedhe:—

GSAM 105.5Wiiliyaam Miiler, babal'ina bal'aa "iyyaa" kanaa ilaalchisee yeroo dubbatu akkas jedhe:—

GSAM 105.6"Kutaa addunyaa hundumaa keessaa namni tokko yookaan lama oduu kana labsaniiru, yeroo ilaalchisees hundi isaanii waliigalu,—Wolff kan Eeshiyaa; Irving, kan duraan Ingilaand turte; Mason kan Iskootlaand; Davis kan Kaaroolaayinaa Kibbaa; akkasumas naannoo kana keessatti namoonni hedduun, yeroo ammaa yookaan kanaan dura iyyicha kana iyyaniiru."¹¹

GSAM 106Sagaleen Eliyaa kan Hutchinson Tamsaafamee Ergame

GSAM 106.1Paaster R. Haachinsan, bara 1837tti, Ingilaand irraa ergamaa Weesliyaanii ta'ee gara Kaanaadaatti ergame. Dhumarratti Moontiriyaal keessa qubate. Biyyoota alaa keessatti namoota beeku hedduu qaba ture. Bara 1843 fi 1844 keessa gaazexaa 'Sagalee Iliyaas' jedhamu maxxansiisaa ture, isa keessattis barumsa dhufaatii waa'ee isaatiin barreessa ture. Dooniiwwan biyya alaa geejjibaniif salphaatti argamuu isaatiin, akkasumas barreeffamoota isaa baasii poostaa malee paakeejiiwwan gurguddoon erguuf carraa argatee, baay'inaan gara kutaa lafaa hundatti erge. Hojii ofii isaa ilaalchisee, barreeffamoota sana bilisaan gara Noovaa Iskooshiyaa, Niiwu Biraanswiik, Niiwu Faawundilaand, Ingilaand, Ayarlaand, Iskootlaand, Weels, Firaansi, Jarmanii, Koonstantiinoopool, Roomaa, akkasumas kutaa Mootummaa Biriitishii fi koloneewwan isaa hundatti akka erge dubbate.

GSAM 106Odoloota Saandwiich keessatti

GSAM 106.2Maxxansa 'Midnight Cry' kan Onkoloolessa 12, 1843 keessatti, xalayaan Aadde O. S. Burnham, kan Kaloa, Odola Kaui, Odoloota Sandwich irraa ergame tokko ture. Isheen abbaa manaa ishee waliin iddoo sanatti barsiisota mana barumsaa turan. Isaan achitti barumsa dhufaatii fudhatanii lallabaa turan, gareen amantootaas odoloota sana irratti isaan waliin waaqeffachaa ture.

GSAM 106Ergaa Isaas kan Yohannis Cuuphaa wajjin yoo madaalamu

GSAM 106.3Kanaafuu, barumsi dhufaatii Gooftaa hamma raagaan barreeffama qulqulluu isa ilaalchisee jiru guutuuf gahaa ta'een akka labsame ni argina.

GSAM 106.4Ergaan dhufaatii jalqabaa Kiristoos beeksisu, raajicha Isaayyaasiin jechoota kanaan ibsame: "Sagaleen isa gammoojjii keessatti iyyu, Karaa Gooftaa qopheessaa, gammoojjii keessatti Waaqayyoof daandii guddaa sirreessaa. Sululli hundinuu ol ka'a, tulluun fi gaarri hundinuu gadi bu'a; kan jallate sirraa'a, kan gugurdaa ta'es diriirfama. Ulfinni Gooftaas ni mul'ata, foon hundinuus waliin ni arga; sababni isaas afaan Gooftaa dubbateera."¹² Raagni kun hojii "Yohaannis Warqee, kan lafa onaa Yihuuditti lallabaa turetti, akkasis jedha, Qalbii keessan qoradhaa: sababni isaas Mootummaan samii dhihaateera," keessatti raawwatame.¹³

GSAM 107.1Namni kun qofti, biyya Yahuudiyaa tokko keessatti ji'oota jahaaf hojii isaa keessatti, raaga ajaa'ibaa kana guuteera. Raagni kun hojii Yohannis yeroo fi iddoon daangessus, raagota dhufaatii isa lammaffaa beeksisuu wajjin walqabatan irratti garuu akkas miti, sababni isaas hojiin sun "iyyoon guddaan," bal'ina isaatiinis addunyaa maratti kan raawwatamu ture.

GSAM 107.2Kanaafuu, ragaalee dhiyaatan irraa ka'uun, raagni waa'ee ergaa dhufaatii sirriitti akkamitti akka guutame ni mul'ata. Yeroon Waaqayyoo kan fakkeenyi muka harbuu barsiifamuuf, kan beeksifni jalqabaa ergaa ergamaa jalqabaa kennamuuf ga'e, innis ergamoota isaa ol kaasuu fi iyyicha saba, ummataa fi afaan hundumaaf beeksisuuf taasise.