Boqonnaa 4 — Yeroo Xumuraa

GSAM 77.1"Yeroo sana ani, Yaa Gooftaa koo, xumurri wantoota kanaa maali ta'a? jedheen. Innis, Daani'eel, deemi karaa kee qab; sababni isaas jechoonni hanga yeroo dhumaatti cufamanii mallatteeffamaniiru. ... Hamtoonni hamtuu hojjetu; hamtoota keessaa tokkoyyuu hin hubatu; garuu warri ogeeyyiitu ni hubatu."¹

GSAM 77.1Inni natti, "Yaadaa, ilma namaa: sababni isaas mul'ichi yeroo dhumaatiif ta'a," jedhe.²

GSAM 77.1"Atis garuu, Daani'eel, jechoota sana cufi, kitaabichas hanga yeroo dhumaatti saaxili; namoonni baay'een asii fi achi ni fiigu, beekumsis ni dabala."³

GSAM 77.1"Yeroo dhumaa" jedhuun asitti maal ibsa? Dhuma isa dhugaa mataa isaa ta'uu hin danda'u, sababni isaas yoo akkas ta'e, kutaan raajii Daani'eel kan "cufamee" ture ilmaan namootaaf faayidaa homaatuu hin qabaatu ture. Akka "waan mul'atan kan keenya ti,"⁴ kutaa kun yeroo tokko tajaajila qabaachuu qaba. Kanaafuu, jechi "yeroo dhumaa," jedhu yeroo dhuma mataa isaa dura jiru, kan wantoonni Daani'eelitti himaman itti hubataman agarsiisuu qaba.

GSAM 77Guyyaa Qophii Isaa

GSAM 77.2Kun shakkii malee yeroo Nabiyyuun Nahuumiin "guyyaa qophii isaa" jedhee waame sana agarsiisa. Asitti nabiyyichi waa'ee barbadeeffama Ninewee "sagalee qocaa, sagalee gommaawwan shakakkatan, kan farda utaalanii fi kan gaariiwwan utaalanii" wajjin dubbachaa ture.⁵ Xiyyeeffannaan raajichaa jalqaba balaa guddaa addunyaa guutuu irra dhufuuf jiruutti kan qabame yoo ta'u, yeroo sana "tulluuwwan isaaf ni hollatu, gaarreenis ni baqu, laftis fuula isaatti ni gubatu; eeyyee, addunyaa fi warri ishee keessa jiraatan hundi." Aarii isaa dura eenyutu dhaabbachuu danda'a? Qulqullina aarii isaa keessas eenyutu turuu danda'a? Aariin isaa akka ibiddaatti naqa, dhagaanis isaaniin ni diigamu.... Guutummaatti ni balleessa; rakkinni yeroo lammataatiif hin ka'u."⁶

GSAM 78Konkolaattota Ibsaa Boba'u

GSAM 78.1Raajichi waa'ee guyyaa qophii kanaa itti fufuun dubbata: "Guyyaa qophii isaa sanatti geengoonni ibsaa boba'u qaban waliin ta'u, mukkeen firiinis sodaadhaan raafamu. Konkolaattonni daandiiwwan irratti ni aaru, karaa bal'aa irratti walitti bu'u: akka ibsaatti mul'atu, akka ellegii ni fiigu. Inni warra isaaf mijaa'an ni lakkaa'a: isaan deemaa osoo jiranii ni gufatu; gara dallaa isaaatti ariifatu, ittisaanis ni qophaa'a."⁷

GSAM 78.2Kun ibsa sirrii baabura saffisaa ammayyaa, kan kondaktarri yeroo hundumaa imaltoota isaa buufata irraa gara buufataatti lakkaa'aa fi irra deebi'ee lakkaa'u, fi isaanis yeroo baaburri socho'u deemsa isaaniin gufatan agarsiisa. Itti aansuun, mukkeen firii jabaatan daandii baaburaatiif, hojiiwwan gubbaa ol ka'an, gamoo cabbii ittisuuf, fi kkf oolchuun baay'inaan ni jira. Akka jedhamutti, daandiin tokko kan Tulluuwwan Sierra Nevada irra jiru, gamoo cabbii ittisu kan mukkeen firiitiin hojjetame maayilii afurtamii torba qaba. Raajichis kun "guyyaa qophii isaa" keessatti akka ta'u dubbateera.

GSAM 78.3Yeroon dhumaa kun nabiyyii Yo'eel jedhamuunis dubbatameera, yeroo ajajni tajaajiltoota Gooftaatiif kenname, "Ziyoon keessatti bilbila afuufaa, gaara koo qulqulluu irrattis iyyannoo dhageessisaa; jiraattotni biyyaa hundi haa hollanu; sababni Gooftaan dhufaa jira, dhihaateera." jedhu.⁸

GSAM 78.4Ammas nabiyyii Sefaaniyaan akkas jedhameera, "Walitti qabamuu, eeyyee, walitti qabamuu, yaa saba hin barbaadamne; murtiin osoo hin ba'in dura, guyyaan akka cileetti osoo hin darbinii dura, aariin cimaan Gooftaa isin irra osoo hin bu'in dura, guyyaan aarii Gooftaa isin irra osoo hin bu'in dura. Yaa isin hiyyeeyyii lafaa hundi, warri murtii isaa raawwattan, Waaqayyoon barbaadaa; haqa barbaadaa, hiyyummaa barbaadaa: tarii guyyaa aarii Waaqayyoo keessatti dhokattu."⁹

GSAM 79.1Jecha "yeroo dhumaa" jedhu hiikni isaa maal akka ta'e fi yoom akka jalqabu caalaatti hubachuuf, fakkeenya biraa jechi kun itti fayyadame ni ilaalla. Boqonnaa kudha tokkoffaa kitaaba Daani'eel keessatti, aangoon ari'u tokko kan hanga yeroo dhumaatti abbaa irree ta'ee turu ibsameera. Gooftaan waa'ee aangoo ari'aa sanaa akkas jedhe, "Isaan keessaa warri hubatoo ta'an muraasni ni kufu, isaan qoruuf, qulqulleessuuf, fi addeessuuf, hanga yeroo dhumaatti: sababni isaas [yeroon dhumaa] yeroo murtaa'eef kan hafe waan ta'eef."¹⁰

GSAM 79Hojii Gaanfa Xiqqaa

GSAM 79.2Hiiktota Pirootestaantii irra caalaan, aangoo kanaafi "Gaanfa Xiqqaa" kan Daani'eel boqonnaa torbaffaa, waldaa Roomaa kan yeroo "murtaa'e"f aangoo siivilii harka isheetti qabatteef raawwachuuf waliigalu. Yeroon murtaa'aan sun "yeroo, yeroowwan, fi walakkaa" ture.¹¹ Kun guyyoota raagaa 1260—waggoota 1260—kan bulchiinsa siivilii gaanfa xiqqaa, kan bara 538 hanga 1798 Dh.K.B.tti ture ture. Guyyaa isa boodaatti, aangoon siivilii gaanfa xiqqaa sun "yeroo murtaa'e" irratti irraa fudhatame. Kanaafuu yeroo sana ummanni akkuma kanaan dura harka aangoo sanaatiin kufuu dhaabee ture. Waggaan kun, sana booda,—1798,—raagaa kana keessatti yeroo "dhumaa" jedhamu jalqaba isaa agarsiisa.

GSAM 79.3Waggaan 1798 "guyyoota kuma tokko, dhibba lamaa fi jaatama"—waggoota 1260—kan keessatti "Ragaan Lamaan Gooftaa" (Kakuu Moofaa fi Haaraa) "uffata gaddaa uffatanii... raagan" jedhamee ture xumure.¹² Bara Dukkanaa ari'atamaa keessatti, Barreeffamoonni Qulqulluun afaan Giriikii fi Laatiiniin kan qabaman ture, afaanota kanas namoonni idilee hin beekan turan. Barreeffamoota Qulqulluu akkana dhorkuun kun, "uffata gaddaa" uffachiisuutti fakkeeffama.

GSAM 80Ragaan Lamaan Ajjeefamuu Isaanii

GSAM 80.1"Yeroo isaan ragaa isaanii [haala uffata gaddaa keessaa] xumuran, bineensi boolla hin dhumne keessaa ol ba'u isaan irratti waraana buusa [Saataan namoota addunyaa keessa jiran kakaasuun fi isaan fayyadamuun hojjeta], isaanis ni mo'ata, ni ajjeesa. Reeffi isaaniis daandii magaalaa guddoo sanaa keessa ciisa, isheenis hafuuraan Sodomii fi Gibxii jedhamti, bakka Gooftaan keenya itti fannoo irra waan baafameef ["fannoo irra baafama," akka hiikkaa Daaniishiitti]. Ummatoonni, gosoonni, afaanonnii fi saba hundinuus reeffa isaanii guyyaa sadii fi walakkaa ilaalu, reeffi isaanii qotii keessa akka hin kaa'amne immoo hin heyyaman."¹³

GSAM 80Mootummaa Sodaan

GSAM 80.2Ajjeechiin Ragaa baatota kanaa kan raawwatame yeroo "mootummaa sodaachisoo" Faransaay keessatti, bara 1792 hanga 1795—waggaa sadii fi walakkaa—ture. Warraaqsi Faransaay waggaa jaha yookaan torbaaf itti fufus, kan inni tattaaffii guddaa Kitaaba Qulqulluu, amantaa, fi nama isaan keessaa tokkoof jedhee dubbachuuf ija-jabate kamiyyuu balleessuuf godhe waggaa sadii fi walakkaa jalqabaa keessatti ture. Warraaqsi Faransaay mootummaa fi lubummaa morma jedhee of amansiisus, dhugumatti waraana Waaqayyoo fi Macaafa Qulqulluu balleessuuf godhame ta'e. Yeroo Warraaqsa dura ture ilaalchisee akkas jedhamee barreeffame,

GSAM 80.2"Warraaqsa bara 1792 dura, jajjabeessitoonni amantaa mormuu Faransaay keessatti, ummata gowwoomsuufi tarkaanfiiwwan cimaaf qopheessuuf jecha, kitaabota bituu, maxxansuu fi raabsuu irratti waggaa tokko keessatti, eeyyee, irra deddeebi'anii £900,000 [$4,500,000] walumaa galatti walitti qabanii akka baasan kan ibsamu ta'uu isaa gonkumaa haa hin dagatamin."¹⁴

GSAM 80Barreessitoota Amantaa Dhabdootaa

GSAM 80.3"Karaa Warraaqsa akkanaatiif qophaa'e barreeffamoota Voolteer, Miraaboo, Didirroo, Heelvetiiyes, Da'Alembeert, Kondoorset, Ruuseo, fi warra akka isaanii kan birootiin, barreeffamoota kanneen keessatti qajeeltoowwan amantii uumamaa fi mul'ifame lamaanuu diigan facaasuuf yaalan. Mul'anni Waaqayyoo mormamuu qofa osoo hin taane, guutummaatti dhiibame; Waaqayyo uumama keessaa ari'ame, bakka isaas fakkii yaadaa maqaa Waaqayyittii Sammuu jedhamuun bakka buufame."¹⁵

GSAM 81.1Bara 1793tti ilaalchi ummataa akkas ture: taphattoonni tiyaatiraa Waaqayyoofi Macaafa Qulqulluu arrabsoo baasanii qoosuusaaniitiif sagalee guddaadhaan jajjabeeffamu turan. Fakkeenyaaf kanarraa fudhanna:

GSAM 81.1"Koomeediyaan Monert, Bataskaana St. Roche [Paaris] keessatti, Waaqayyummaa cabsuu sadarkaa olaanaatti geesse. 'Waaqayyo, yoo jiraatte, maqaa kee miidhameef haaloo baasi! Ani si morma. Ati callisti. Bakakkaa kee darbachuuf hin ijaajjamtu. Kana booda eenyutu jiraachuu kee amana?' jedhe."¹⁶

GSAM 81Hojii Waaq-dhabdummaa Liiyoon, Firaansiitti

GSAM 81.2Warri Ragaa baatota ajjeesan, "Ilma Waaqayyoo irra deebi'anii fannoo irra waan baasan, salphina ifaas isaaf uuman" (Ibrii 6:6), akkamitti ayyaana kabajaa Bulchaa Liyoon kan ta'e Chaaliyer, kan ajjeefameef, FuuSheen magaalaa Liyoon keessatti qopheesse irratti akka mul'atan, dhimma kana ilaalla. Gara Liyoon dhufuu isaa dura, FuuSheen akka

GSAM 81.2"mallattooleen amantaa hundi barbadeeffamuu qabu; akkasumas balbala iddoo awwaalchaa kiristaanaa irratti, 'Duuti hirriba bara baraati....' jedhu barreeffamuu qaba.... Siidaan Chalier daandiiwwan keessa baatee deeme, namoota ajjeestotaafi sharmuxoota irraa hedduun hordofamaa ture. Isaan booda, harreen wangeela, fannoo, fi qodaawwan Irbaata Gooftaa qabate dhufe; isaanis dafee ibiddaan gubaman, harreen garuu koobii Irbaata Gooftaa keessaa wayinii qulqullaa'e akka dhugu dirqisiifame."¹⁷

GSAM 81.3Ayyaanni Sammuu Paarisitti geggeeffame akkana jechuun ibsama:

GSAM 81.3"Isaan hiriira gochuun gara konveeshiniitti deeman, tuffattoonni immoo ... sirna amantaa haala baay'ee qoosaa ta'een qoosaa itti godhan.... Namoonni uffata amantaa uffatanii, halleluyaa faarfachaa fi shubbisa Kaarmaanoolii shubbisaa gara mana konveeshinii dhufan. Achitti daabboo qulqulluu, saanduqa itti kaa'amu, fi siidaawwan warqee fi meetii dhiheessan. Haasaa qoosaa ta'e dubbatan.... 'Isin warra,' jedhanii ergamtoonni Saayint Deniis iyyan, 'Isin meeshaalee finxaalessummaa, qulqulluwwan eebbanamoo gosa hundaa, dhuma irratti biyya jaallattoota ta'aa, walitti qabamanii ka'aa, akkasumas mana maallaqa itti baasanii bulbulfamuuf deemuun biyya tajaajilaa.'"¹⁸

GSAM 82Jechi Waaqayyoo Dukkana keessaa Baha

GSAM 82.1"Guyyaa sadii fi walakkaa booda Hafuunni jireenyaa kan Waaqayyoo isaanitti (Ragaa baastotaatti) seene" isaanis "duumessa keessa samii ol ba'an."¹⁹ Yeroon Waaqayyoo dhufeera, jechi isaa dukkana keessaa bahee addunyaa duratti akka mul'atuuf. Yeroon (1798) hojiin misiyoonii addunyaa maratti akka raawwatamu ga'ee ture. Bara 1804tti Waldaan Macaafa Qulqulluu Biriitish hundeeffame. Kana hordofee waldaaleen Macaafa Qulqulluu biroo hedduun hundeeffamaniiru, ammas Macaafni Qulqulluun afaanota addunyaa gurguddoo hundaatti hiikameera. Kanaafuu, Barreeffamoonni Qulqulluun, Ragaan Lamaan, bakka namni hundi arguu fi dubbisuu danda'utti beekamtii argachuun isaanii, gara samiitti duumessa keessa ol ba'uu isaaniitti fakkeeffama.

GSAM 82.2Yeroo Warraaqsa Firaansiitti, Voolteer kitaabni Qulqulluun waggaa dhibba keessatti akka barbaachisummaa isaa dhumu dubbate. Guyyaa sana irraa waggaa dhibbaffaa keessatti, Firaansi keessatti qofa kitaabonni Qulqulluun kanneen yeroo Voolteer of-tuulummaa duwwaa kana dubbate jiraachuun isaanii beekamu caalaa raabsamaniiru. Mana inni yaada kana itti dubbate illee amma akka mana Kitaaba Qulqulluutti tajaajilaa jira jedhameera.

GSAM 82Dhagaa Rooseettaa Argame

GSAM 82.3Qabxiileen lama kan waggaa 1798 fi ummata Firaansi wajjin walqabatan kan nuti hubachuu qabnu jiru: Tokkoffaa, waggaa sana keessa waraanni Firaansi, ajaja Jeneraal Berthier jalatti, mootummaa paappasii Roomaa keessaa buuse, kunis (ofii isaaniitiif osoo hin beekin) raagaan taatee kana ilaalchisee kitaaba isaan irratti lola banan sana keessatti argamu akka guutamu taasise; Lammaffaa, waggaa sanuma keessa, Fort St. Julien, damee Laga Roosettaa irratti, waraanni Faransaay yeroo qotinsa lafaa gaggeessanitti dhagaa Roosettaa beekamaa, kan amma Godamba Aadaa Biriitish keessatti kaa'ame, argatan. Dhagaa kana irratti barreeffamni bifa sadiin barreeffame jira: Hiyeroogiliifiksii, barreeffama luboonni fayyadaman; deemootikii, bifa barreeffama ummanni idilee fayyadamu; fi Giriikii. Kun furtuu barreeffamoota deemootikii fi haayiroogiliifikii hanga ammaatti icciitii turan banedha. Amma, akka namni biraa ibsetti, "qottoon fi akaafni, barreeffamoota qubee deemootikiin barreeffaman kana lafa jalaa baasuun, ragaa sirrummaa galmeewwan Macaafa Qulqulluu durii kan madda biraa kamiyyuu ala Macaafa Qulqulluu mataa isaa keessaa argamu caalu dhiyeessaa jiru." Kanaafuu, namoonni Macaafa Qulqulluu balleessuuf yaadan sun, of beekuu malee, dhuma waggoota 1260tti aangoo paappummaa balleessuudhaan raagaan akka guutamu fiduuf, akkasumas barreeffamoota dhugummaa Macaafa Qulqulluu isaan balleessuuf jabeessanii yaalan sana mirkaneessan sanaaf furtuu argachuuf itti fayyadaman.

GSAM 83"Ati Iddoo Keetitti Ni Dhaabbatta"

GSAM 83.1Maaltu ergamichi Daani'eliif yeroo dhumaatti ta'a jedhee ibse? Erga qulqulluun, "Hanga guyyoota kuma lamaa dhibba sadii, sana booda iddoon qulqulluun ni qulqulleeffama," jedhu dhaga'ee jalqabee,²⁰ sammuun isaa "dhuma wantoota kanaa" maal akka ta'uufi "hangam" akka turu yaaddoo guddaan guutame.²¹ Dhumarratti, beekumsi yeroo sanaa guyyoota isaatiif akka hin taane hubachuuf gargaarame. Akkas jedhamuun isaaf, "Hanga dhumaatti deem, boqonnaa fudhatta, dhuma guyyootaattis qooda kee irratti dhaabbatta."²²

GSAM 83.2Gariin namootaa jechi kun xumura addunyaa isa dhumaa kan agarsiisu, yeroo sanattis Daani'eel, ummata Gooftaa kaan waliin, badhaasa isaa kan argatuufi qooda dhaala isaa irratti kan dhaabbatu ta'uu isaa tilmaamaniiru. Akka nutti himametti, jechi Afaan Ibrootaa qooda dhaalaa, naannoo biyyaa, fi kkf ibsu gheh-vel dha. Jechi kitaaba kana keessatti 'qooda' jedhamee hiikame sana miti; jechi asitti fayyadame 'goh rahl' dha. Hayyoonni Afaan Ibrootaa akka nutti himanitti, jechi kun, 'goh rahl', Kakuu Moofaa keessatti yeroo torbaatamii ja'a mul'ata, akkasumas jecha qulqulleessaa iddoo qulqulluu isa fakkeessaa, bakka qoodaan lamaan keessaa re'een kam akka ajjeefamu murteessuuf ba'u ilaalchisee itti fayyadaman sana tokkuma. Akka lubni olaanaan dhiiga re'ee Gooftaa fudhatee hojii qulqulleessuu raawwachuuf gara iddoo qulqulluu seene, Israa'el hundi alatti dhaabbatanii, qulqulluu ta'anii ba'uuf, akkasumas yeroo lubni olaanaan iddoo qulqulluu keessaa ba'u eebba isaa fudhachuuf, lubbuu isaanii gad qabanii cubbuu isaanii amanan. Haaluma kanaan, guyyaa sana, Israa'el kutaa isaanii keessa dhaabbatanii turan.

GSAM 84.1Yeroo qulqulleessi dhumaa qulqulluu sanaa, xumura guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii irratti dhufu, dhimmi Daani'eel, akkuma dhimmoota warra qulqulluu du'anii hundumaa, Waaqayyo dura irra deebi'amee ilaalamuuf ture. Kanaafuu Daani'eel kutaa isaatti dhaabbata.

GSAM 84Jechoonni Hanga Bara 1798tti Cufamanii fi Chaappeffaman

GSAM 84.2Gaaffii Daani'eel, "Yaa Gooftaa koo, xumurri wantoota kanaa maali?" jedhuuf deebii yoo kennamu,²³ "Jechoonni hanga yeroo dhumaatti cufamanii saaxilamaniiru,"²⁴ jedhamuun itti himame. Wanti sammuu Daani'eel jeeqaa ture "yoom?" "hangam?" fi "xumurri isaa maali?" kan jedhu ture. Kunniin qabxiilee raajii sana burjaajessanii fi jeeqan turan, wantoota kanneen qofatu hanga "yeroo dhumaatti" cufamee ittiin hidhamu ture malee, akkuma namoonni tokko tokko yaadan kitaabni Daani'eel guutuun miti. Bara 1798 kana dura, barattoonni raagaa waa'ee torbanoota torbaatanii ifa qabu turan, akkasumas isaan torbanootni kun bara 457 Dh.K.D. akka jalqaban, tajaajilli ifaa Kiristoos, duuti isaa, fi kkf, shallaggii torbanoota jaatamii sagal fi torbaatanii kan bara sana irraa eegalee sirriitti walsimutti akka ta'e hubatanii turan. Raawwiin sirriin ergama Fayyisaa shallaggii kana waliin walsimutti raawwatame kun, inni dhugumatti Maasiihii isa dhugaa ta'uu isaa, akkasumas guyyaan jalqaba torbanoota torbaatamii sun akkasumaan kan hin jijjiiramne ta'uu isaa ragaa cimaa isaaniif kenneera. Torbanoota torbaatamii sun kutaa jalqabaa guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii ta'uu isaa adda baasuu dadhabuun isaanii, akkuma raagame, dhimma kana hanga bara 1798 boodaatti cufamee akka turu taasise.

GSAM 84Furtuu Guyyoota 2300

GSAM 84.3Amma dhugaa jiru haa ilaallu. Hanga bara 1798tti, ibsitoonni raagaa guyyoonni kuma lamaa fi dhibba sadii yoom akka xumuraman ifa hin arganne turan. Isaan mallattoolee, fakkii fi bineensota kitaaba Daani'eel keessa jiran hubachuu kan danda'an ta'us, guyyoonni kuma lamaa fi dhibba sadii eessatti akka xumuraman himuu hin dandeenye, sababni isaas hanga yeroo sanaatti guyyoonni sun yoom akka jalqaban hubannoo hin qaban turan. Ragaa qabxii kanaaf, gaazexaa Adveentistootaa kan yeroo sana Magaalaa Niiw Yoorkitti maxxanfamu ture, 'Midnight Cry' jedhamu keessatti, gaafa Waxabajjii 15, 1842 akkas jedhamee dubbifna, "Barreessitoota walabaa adda addaa kanneen bara 1798 irraa eegalanii waan duraan guutummaatti hin hubatamne arganuun dhugumatti nama gammachiisa—torbanoonni torbaatamii furtuu guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadiitiif ta'uu isaa."

GSAM 85Baay'een Ifa Argachaa Jiru

GSAM 85.1Akka beekumsi kun hanga yeroon Gooftaan murteesse kan inni ummata isaatiif hubatamuuf ga'utti "cufamee" turetti, akkasuma dhugumatti yeroo "dhumaa" ga'etti, namoonni hedduun Kitaaba Qulqulluu keessa "asii fi achi fiiguun" wantoota kana barbaaduuf turan. Hiikkaawwan barreeffama kanaa muraasa walbira qabuun, yaadni kun baay'ee ifa ta'a.

GSAM 85.2Doktar Adam Kilaark akkas jedha: "Hedduun hiika isaa barbaaduuf ni yaalu; beekumsi immoo karaa kanaan ni dabala."

GSAM 85.3Macaafa Qulqulluu Luuter kan Afaan Jarmanii kan fooyya'e keessatti akkas jedha: "Kanaafuu namoonni hedduun irra deddeebi'anii isa sakatta'u, hubannaa guddaas ni argatu."

GSAM 85.4Macaafa Qulqulluu Wal-cinaa kan Jarmanii akkas jedha: "Baay'een isaan keessa fiigu, akkasumas beekumsi ni dabala."

GSAM 85.5Macaafni Qulqulluun Jarmanii kan L. Van Ess, kan paappasiin dubbistoota Kaatoolikiif fudhatama argate, akkas jechuun hiika: "Hedduun guutummaatti ni sakatta'u, beekumsiis ni guddata."

GSAM 85.6Macaafni Qulqulluun Iswiidin akkas jedha: "Hedduun keessa ni sakatta'u, beekumsi ni guddata."

GSAM 85.7Kan Daaniish-Noorweey kan fooyya'e akkas jedha: "Hedduun hawwii guddaan ni barbaadu, beekumsiis ni baay'ata."

GSAM 85.8Barruu 'Midnight Cry' kan Waxabajjii 15, 1842 keessatti, waa'ee barbaachaafi argannaa beekumsaa waa'ee waan bara 1798 dura cufamee ture ilaalchisee akkas jedhu ni dubbifna: "Barreessitoonni baay'een, wal hin beekan, yeroo wal fakkaataatti xumura walfakkaataa irra ga'uun isaanii wal-simannaa dinqisiisaa mitii?"

GSAM 86.1As irratti tarree gareewwan adda addaa digdamii kanneen dhugaa waa'ee xumura guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii ilaalchisee argatan, wal qunnamtii uumuun osoo hin taane, garuu bu'aa Kitaabota Qulqulluu sirriitti sakatta'uu, dhiibbaa Hafuura Waaqayyootiin geggeeffamuun argatan isiniif dhiyeessina. Tarree kana dura kan bu'u William Miller kan Naannoo Niiwu Yoorki; itti aansuun A. J. Krupp, kan Filaadelfiyaa, Pa.; Daawit McGregor, kan Falmouth, Maine; Edward Irving, kan Ingilaand; Archibald Mason, kan Iskootlaand; W. E. Davis, kan Kaaroolaayinaa Kibbaa; Joseph Wolff, kan kutaa Eeshiyaa adda addaa keessatti hojjete; Alexander Campbell, falmii isaa kan bara 1829 Roobert Oween wajjin taasiseen; Kaappiteen A. Landers, kan Liivarpuul, Ingilaand; Leonard Heinrich Kelber, kan Stuttgart, Jarmanii; Laakunsaa, kan Ispeen; Hentsepeeter, kan Heeg, Hooland; Dr. Kaapaadoos, kan Amstardaam, Hooland; Raawu, kan Baavariyaa; luboota Taartaarii, bara 1821; barattoota Kitaaba Qulqulluu kan Yaman, kitaaba isaanii "Seera" jedhamu keessatti; Heengistenbergi, kutaa Jarmanii biraa keessatti; warra Raashiyaa Galaana Kaaspiiyaan irratti; Molookaanaanoota qarqara galaana Baaltik irratti, fi kkf.

GSAM 86.2Mata dureen kun yeroo yeroon barattoota raagaatiif akkamitti akka ife, kunis osoo wal hin beekin ta'uu isaa kan agarsiisu wanti armaan gadii dha:—

GSAM 86.3Waca Gidduu Halkanii kan Waxabajjii 15, 1842 keessatti, jechoonni kun ni argamu: "Amma qabame, kitaaba mata duree armaan gadii qabu: 'Barruulee Lama Lakkoofsa Raagaa Daani'eel kan Guyyoota 2300, fi Dirqama Kiristaana Tokkoo Gargaarsa Waldaa Kiristaanaa Qorachuu, kan Archibald Mason, tajaajilaa wangeelaa, Wishawtown, Iskotlaand, Newberg. Maxxansa Gilaasgoo irraa kan maxxanfame, Waard M. Gaaziliin, 1820.' Kitaaba kana keessatti Meesan akkas jedha, 'Dhiheenya kana barruu xiqqoo tokko argeera, kan jalqaba Ameerikaatti, Luba Wiiliyaam E. Deevis, kan Kaaroolaayinaa Kibbaa irraa ta'een maxxanfame, fi bara 1818 Waarkintan, kibba Ingilaandiitti irra deebi'amee maxxanfame. Barreessaan kun guyyoonni kuma lamaa fi dhibba sadiitu torbanoota torbaatamii (boqonnaa 9:24) wajjin jalqabaman jedhee mirkaneessa. Yaada kanarratti walii galuuf dirqameera.'"

GSAM 87Deevis, kan Kaaroolaayinaa Kibbaa

GSAM 87.1Maxxansa walfakkaataa 'Midnight Cry' keessatti, gulaalaan akkas jedhe, "Kitaabni Deevis naannoo bara 1810tti barreeffame ta'uu qaba." Yaada kitaabicha keessatti dhiyaate ilaalchisee yoo dubbatu, akkas jedha, "Dubbisaan dhugumatti akka waan barreeffamoota Miiler, Liich, Istooris, yookiin Heel dubbisaa jiruutti of yaaduu danda'a, garuu barreessitoota dhufannaa isa lammaffaa ammaa keessaa tokko illee hanga torban darbeetti kitaabni kun jiraachuu isaa hin beekne jennee amanna. Gulaalaan gaazexaa kanaa [Midnight Cry] duraan waa'ee isaa hin dhageenye. Ibsi Davis waa'ee yeroo, kan Masoniin deeggarame, guyyoonni kuma lamaa fi dhibba sadiitu yeroo sanatti waggaa Yihuudotaa 1843—waggaa keenya 1844—tti akka xumuraman ture."

GSAM 87Yoosef Woolfii fi Warra Biraa Digdama

GSAM 87.2Barruu 'Midnight Cry' kan Hagayya 31, 1843 bahe keessatti, akkas jechuun dubbifna, "bara 1822tti Yoosef Woolf (kan Ingilaand) kitaaba mata duree 'Inni Ammas Ni Dhufa, Ilmi Namaa Duumessa Samii Keessa' jedhu maxxansiise." Itti dabalees, "bara 1826tti namoonni digdamii, amantiiwwan sirrii hunda irraa ta'an, Mistaar Woolf waliin Landanitti Kitaaba Qulqulluu qo'achuuf walitti qabaman." Hundi isaanii sagalee tokkoon xumura walfakkaataa irra ga'an. Waggaa 1260 irratti waggaa 45 dabalan." Waggaa 1260 kan bara 1798 xumurame irratti waggaa 45 dabaluun, dhuma bara 1843, bara Yihuudotaa, kan dhugumatti bara keenya 1844 ta'e, nu geessa.

GSAM 87Ilaalcha Aleksaandar Kaambeel

GSAM 87.3Maxxansa gaazexichaa isa san keessatti waa'ee Aleksaandar Kaambeel akkas jedhameera, "bara 1829tti Roobert Oween, nama amantii hin qabne wajjin falmii isaa beekamaa taasiseera, kan keessatti mul'anni Daani'eel hanga dhuma yerootti akka diriiru, guyyoonni kuma lamaa fi dhibba sadii waggoota ta'uu isaanii, fi gara waggaa 1847tti dhaloota Kiristoos irraa eegalee akka xumuraman falme; kunis, akka inni ofii isaa agarsiisetti, lakkoofsa baramaa irraa waggaa afur dura ture." Kanaafuu, herregni isaa guyyoota kuma lamaa dhibba sadii dhuma waggoota guutuu Yihuudii 1843 kan bara Dh.K.B. irraa eegalee—dhugumatti bara 1844—irratti akka xumuramu agarsiisa.

GSAM 88.1Barruu 'Midnight Cry' kan Fulbaana 21, 1843 keessatti, ibsi kitaaba mata duree kanaan argame ilaalchisee jira, "Sagalee Biriiteenii fi Ameerikaadhaaf, ibsa Kitaaba Qulqulluu kan dhufaatii lammaffaa Gooftaa fi Osooftuu keenyaa, isa nuti guyyaa guyyaan kadhannu, jedhinuun, 'Mootummaan kee haa dhufu, fedhiin kee akkuma samii lafa irrattis haa raawwatamu,' ²⁵kan Kaappiteen A. Landers, kan Liivarpuul, kan S. Kent fi Co.tiin bara 1839 maxxanfame."

GSAM 88.2"Inni, akkuma warra kaanii, shallaggii yeroo dhiyeessa, xumura guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii akka bara 1847 dhaloota Kiristoos isa dhugaa irraa ta'eetti ibsa." Kun bara 1844 isa keenya ta'a, sababni isaas inni shalluma barame irraa waggaa afur dura dhalateera.²⁶

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Maxxansa 'Review and Herald', Caamsaa 17, 1892 keessatti, barreeffamni Paastar L. R. Conradi, kan Haambarg, Jarmanii irraa dhufe jira, isa keessatti akkas jedhu:—

GSAM 88.4"Dubbistoonni keenya irra caalaan isaanii tarii waa'ee geggeessaa amantii Luuteran beekamaa Bengel, kan jaarraa darbe keessa [akka Schaff jedhutti, Bengel bara 1751 du'e], yeroo mul'achuu Gooftaa keenya bara 1836tti murteesse ni dhageessaniiru; shallaggiin isaas lakkoofsa 666 kan kitaaba Mul'ataa keessa jiru irratti kan hundaa'e ture. Garuu yeroon kun osoo hin guutamin dura, nama biraa, hoogganaa mana barumsaa Leonard Heinrich Kelber jedhamu, barreessuu jalqabe. Barruun isaa inni jalqabaa kan bara 1824 maxxanfame, 'Xumurri Dhiyaateera' jedhama, inniis ibsa Maatewos 24 fi 25 of keessaa qaba. Baavariyaatti maxxanfame. Garuu bara 1835 keessa, barruun xixiqqaan caalmaan bal'aan mata duree walfakkaatuun Stuttgart keessatti bahe, fuula 126 qaba ture. Kun addatti nama hawwata, dubbistoota keenyaaf hubannoo gaarii kennuuf jecha, hiikkaa fuula mata duree isaa nan dabala: 'Xumurri Ni Dhufa, jecha Waaqayyoo irraa fi taateewwan yeroo dhihoo irraa karaa guutuu fi amansiisaa ta'een kan mirkanaa'e; yaada duraan dursee qabame kan dhufuu Gooftaa keenyaa eeguu yookaan yeroo shallaguu mormu hunda guutummaatti diiguun; akkasumas ifatti agarsiisuun Piriiliet Bengel waggaa murteessaa sana ilaalchisee akkamitti waggaa torba dogoggore; sababni isaas, waggaan murteessaan bara 1836 osoo hin taane, bara 1843 dha, kan qabsoo guddaan ifaa fi dukkanaa itti xumuramu, fi mootummaan nagaa Gooftaa keenya Yesuus kan yeroo dheeraaf eegamaa ture lafa irratti jalqabamu.'

GSAM 89.1Maxxansi lammaffaan bara 1841, akkasumas Stuttgart keessatti, kan bahe yoo ta'u, hanga beekutti kan biraan ammoo Saaksooni keessatti baheera. Akkuma fuulli mata duree agarsiisutti, barruun kun, ilaalcha durii warra barame erga ibsee booda, hariiroo jiru kan guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii kan Daani'eel boqonnaa 8 fi torbanoota torbaatamii kan Daani'eel boqonnaa 9 gidduu jiru ifaafi bal'inaan agarsiisa, akkasumas gara waggaa 1843 (isa Yihuudotaa—kan keenya 1844)tti isaan fida. Itti aansuun, kutaa kitaabichaa hafe keessatti, mallattoolee yeroo sanaatiin taateen kun dhihaachuu isaa agarsiisa.

GSAM 89.2Maxxansi hedduun ba'uun isaa qofti fedhii uumee ture kan agarsiisuudha. Obboleessi Schäche, kan amma Awustiraaliyaa keessa jiraatu, beeksisa isaa, naannoo fagoo Silesia keessattillee, argee, erga ajajatee booda, balbala cufaa duubaan fedhii guddaan dubbise. Kitaabicha keessatti, barreessaan sochii walfakkaataa addunyaa irratti jiru kamiyyuu beekumsa akka qabu kan agarsiisu mallattoon tokkollee hin jiru, haa ta'u malee, Hafuura Waaqayyootiin yaada xumuraa walfakkaataa irra ga'e.

GSAM 89.3"Bara 1842tti, Stuttgart keessatti, kitaaba xiqqaa fuula 286 qabu kan caalaatti bal'aa ta'e, mata duree 'Yaada Ijoo fi Kitaaba Qulqulluu Irraa Argaman Kan Uumamaa fi Turiinsa Addunyaa Ilalchisee; yookaan deebii guutuu gaaffii: Waaqayyo maaliif addunyaa guyyoota jahan walitti aanan keessatti uume—dhiyeenya Gooftaa keenyaa antikiristoos murteessuuf—taateewwan gurguddoo fi gammachiisoo bara 1843' jedhu barreesse."

GSAM 89"Been Ezraa" (Laakuunzaa)

GSAM 89.4Naannoo bara 1812tti, Laakuunsaan Ispeen keessatti kitaaba mata duree, Dhufaatii Masiihii Ulfinaafi Guddinaan jedhamu maxxansiise. Barreessaan kun maqaa beekamummaa dhabu kan "Been Ezraa" jedhamu fudhatee ture, akkasumas Yihuudii amantii jijjiirrate ta'uu isaa tilmaamama. Edward Irviing kan Ingilaand, erga hojiin isaa kan dhufaatii lammaffaa jalqabamee booda, kitaaba armaan olii kana gara Afaan Ingiliffaatti hiike. Kanaafuu, seenaa isaa yoo xiqqaate afaanota lamaan hima.

GSAM 89.5Waggoota hedduu booda, barattoota adda addaa kanneen jalqaba jaarraa darbe irraa kaasee hanga bara 1840tti yeroo guyyoota kuma lamaa dhibba sadii shallaganii, torbanoota torbaatama akka kutaa jalqabaa yeroo sanaatti ibsan, xumura yeroo sanaas bara 1844 akka ta'e irratti waliigaluu isaanii argachuun dhugumatti nama hawwata.

GSAM 90Bara 1844 Xumura Dhugaa Guyyoota 2300

GSAM 90.1Gaaffiin akkana jedhu ka'uu danda'a, bara 1844 dhuma guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii tiif mirkanaa'oo ta'uu dandeenyaa? Eeyyee! Akkuma raawwiin sobaa raagaa tokkoo yeroo raawwiin isaa inni dhugaan itti dhufu sanatti dhufuu hin dandeenye, akkasumas nutis bara 1844 dhuma guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii tiif xumura sirrii ta'uu isaa xumura irra geenyuun dirqama. Waaqayyo, beekumsa kana hanga bara 1798tti kan cufee ture, fi yeroo sana ifti akka ba'u waadaa kan seene, Hafuura Isaatiin kan hin dogoggorsineen warra yeroo sana ilaalchisee hubannoo sirrii argachuuf cimaatti isa barbaadaniin qajeelche. Yeroon isaa "beekumsi" mata duree kanaa "akkuma dabalu" ga'ee ture, innis ifa dhugaa kenne.

GSAM 90.2Yeroo xumuraa keessatti beekumsa namootaaf kennameen daangaa yeroo sanaa erga argamee booda, hiika argannoo sanaa gaafachuun gaariidha. Bara sana keessa, hojiin wangeelaa yeroo xumuramu, yeroon murtaa'aan mana murtii sanaaf akka labsamu ni argina. Yohannis akkana jedha, "Ani ergamaa biraa tokko gidduu samii keessa balali'u arge; wangeela bara baraa kan warra lafa irra jiraataniif, saba hundaaf, gosa hundaaf, afaan hundaaf, fi ummata hundaaf lallabu qaba ture; sagalee guddaanis akkana jedhe, Waaqayyoof sodaa, isaafis ulfina kennaa; sababni isaas sa'aatiin murtii isaa ga'eera: kanaafuu isa samii, lafa, galaana, burqaa bishaanii uume waaqeffadhaa."²⁷ Ergamootni qaamaan jiran namootaaf wangeela hin lallabani. Namni, wangeela isaa hanga dhuma addunyaatti lallabuuf, Gooftaan mataan isaa filataa isa ta'eedha.²⁸ Ergamaan kun, kanaafuu, mallattoo ergaa wangeelaa kan yeroon murtii "mana Waaqayyootti jalqabuuf" ga'uu isaa beeksisuuti.²⁹ Ergaan akkasii, hanga yeroon gara murtiitti geessu Kitaabota Qulqulluu keessatti argamutti, Kitaabota Qulqulluu irraa kennamuu hin dandeenye. Yeroon guyyaa kuma lamaa fi dhibba sadii, akkuma duraan ibsametti, hanga murtii qorannoo ummata Waaqayyootti geessa.

GSAM 91Guyyaa Dhiifama Qabsiisaa Yeroo Murtii

GSAM 91.1Guyyaan Kaphataa, qulqulleeffamni qulqulluu lafaa, Yihudootaan guyyaa murtii ta'uu isaa duraanis ta'e ammas hubatama. Ammas yeroo kana, haala faca'oo keessatti, tajaajila durii kan guyyaa ulfinaa sana waliin walqabatu hunda argachuu baatanis, guyyaa murtii godhamee kabajama. Ragaa kanaaf, jalqaba gaazexaa Yihuudotaa kan Saan Firaansiiskoo, Kaalifoorniyaatti maxxanfamu, kan 'The Jewish Exponent' jedhamu, fi afaan warra Yihuudota amantii isaanii cimsanii hordofanii kanneen Tulluuwwan Rocky gara dhihaatti argaman irraa waraabnu. Maxxansa ji'a Fulbaanaa, 1892 keessatti, beeksifni maxxansa itti aanu osoo hin ba'in dura, ji'i torbaffaa fi guyyaan kaffaltii cubbuu akka dhufu ibsu ture. Maqaan ji'a torbaffaa isaaniif Tishree, kan ja'affaa immoo Ellul dha; akkasumas gaazexichi akkas jedhe, "Ji'i Ellul dhufeera, sagaleen akeekkachiisaa Shofaarii [malakata ji'a torbaffaa guyyaa tokkoffaa hanga kudhanffaatti afuufamu, Faarfannaa 81:3, 4] sinagoogota amantii qajeelaa keessatti ganama ganama dhaga'amuu qaba, kunis guyyaa yaadannoo fi murtii dhumaa Yoom Kiippuurif qophii akka godhamu gorsuuf." Akka isaan xumura ji'a ja'affaa Ellul irra jiranitti, fi ji'i torbaffaan Tishree banamuuf jedhutti, guyyaa kudhaniif ganama ganama, sirna fakkeenyummaa sana keessatti malakata murtii dhumaa waggaa beeksisu dhaga'u turan.

GSAM 91Ragaa Raabii Yihuudii Tokkoo

GSAM 91.2Ammas, bara 1902tti, Raabbiin Isiidoor Maayers, kan waldaa Yihuudotaa guddaa Saan Firaansiiskoo, Kaalifoorniyaa keessaa tokko, guyyaa dhiifama cubbuu yeroo beeksisu, akkas jedhe: "Yeroo daangaa waggaa tokkoo irraa gara waggaa biraatti ceetu, Israa'elichi uumamaafi olaantummaa Uumaa kan hunda irratti jiru cimsamee yaadachiifama, akkasumas, akka jechaatti, yaadannoo waggaa dhaloota yeroofi gonfoo Mootii guddaatiif, afuuffa shofaar wajjin akka kabaju waamama. Akkasumas sagalee shofaaruma sanaatiin, yeroo inni ija waan hundumaa argu kan Haqa Bara Baraa kan teessoo murtii irra taa'u fuulduratti hollannaan dhaabbatu, gochoota isaa kan waggaa darbee duubatti deebi'ee akka qoratu waamama.

GSAM 92.1Akkuma tajaajila mana qulqullummaa Yihuudotaa keessatti iddoon qulqulluun waggaa waggaan al tokko qulqulleeffamu, Daani'eelitti ifa ta'uu qaba ture qulqulleessi iddoo qulqullummaa kun dhuma guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii irratti raawwatame, tajaajila fakkeessaa waggaa waggaa irraa kan hafe waan biraa wajjin kan walqabatu ta'uu isaa. Gooftaan duraan dursee ummata isaa barsiisee ture, yeroo raagaan mallattoolee fayyadaman, yeroon kenname "guyyaan guyyaan waggaadhaaf" akka lakkaa'amu.³⁰ Kanaafuu, yeroon guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii kun, akkuma arginetti, gara xumura hojii Kiristoos akka luba olaanaatti iddoo qulqulluu samii keessatti hojjetuutti geessa—gara murtii qorannoo warra dhimmi isaanii, cubbuu isaanii amanuudhaan, gara iddoo qulqulluu samii keessatti dhiyaateetti.

GSAM 92Ergaa Murtii Bara 1844tti Kennamuu Qabu

GSAM 92.2Yeroon murtii qulqulluuwwanii yoom akka jalqabu erga argamee booda, akka tartiiba gochaalee Gooftaan raaga keessatti mallatteessetti, ergaan "Yeroon murtii isaa ga'eera" jedhu akka kennamuuf karaa baname. Hubadhaa, kun battalumatti yeroo sana argachuu irratti ergaan akka labsamu hin jedhu, garuu ifni duraan "cufame" ture akka ifa ta'uufidha. Kun akka raawwatame ifatti ni argina. Boqonnaawwan itti aanan keessatti, akkuma Gooftaan yeroo ergaan dhufaatii isaa itti labsamu ifatti mallatteesse, akkasumas labsi sun akkuma jechaatti addunyaadhaaf akka kenname ni mul'ata.