Boqonnaa 7 — Ergaan Saffisaan Guddachuu

GSAM 126.1"ANIS ergamoota biraa jabaa tokko samii irraa gadi bu'u arge; duumessa uffatee ture: sammuusaa isaa irrattis sabbata qilleensaa ture, fuulli isaas akka aduu, miilli isaas akka utubaawwan ibiddaa ture; harkaa isaas keessaa kitaaba xiqqoo banaa qaba ture: miila isaa isa mirgaa galaana irratti, isa bitaa immoo lafa irratti kaa'ee, sagalee guddaan iyye, akkuma yeroo yoonni gurguddu: yeroo inni iyye, sagaleen dambalii torba sagalee isaanii dhageessan.... Ergamichi ani galaana irrattis lafa irrattis dhaabbate sun harka isaa gara samiitti ol kaasee, isa bara baraan jiraatu, kan samii fi wantoota isaa keessa jiran, lafaa fi wantoota isaa keessa jiran, galaanaa fi wantoota isaa keessa jiran uumeen kakate, yeroon booda akka hin jirre.... garuu guyyoota sagalee ergamaa isa torbaffaa, yeroo inni afuufuu jalqabu, icciitiin Waaqayyoo, akkuma inni tajaajiltoota isaa warra raajotaaf beeksisetti, xumurama qaba."¹

GSAM 126Ergamaan Mallattoo Ergamoota Namaa

GSAM 126.2Akka dursee agarsiifametti, hojiin wangeela lallabuu namaaf kennameera, Gooftaanis tajaajila kana irratti hanga "dhuma addunyaatti" eebba isaa akka kennu waadaa seeneera.² Kanaaf, ergamichi ergaa kana baatu mallattoo ergaa yeroo ilaalchisee jiraattota lafaatiif lallabamuu qabu ta'uu qaba. Ergaan kun kitaaba "bane" keessaa lallabama, kunis ifatti akka duraan cufamaa ture agarsiisa. Ergamootni kun Waaqayyo biratti kabaja guddaa qabu; sababni isaas "sabbanni waaqaa," mallattoon waadaa Waaqayyoo, isaan irra jira, akkasumas ifa ulfina Waaqayyootiin uffatanii dhaabbatu, ergaa isaas aangoo Uumaa waan hundumaatiin labsu. Wanti asitti labsame ergaa yerooti, kan yeroo tokko "cufamee" ture, garuu amma kitaaba "bane" irraa labsamaa jiru.

GSAM 127.1Boqonnaawwan darban keessatti, Gooftaan yeroo ifni kun, kan yeroo xumuraa tilmaama guddaa—guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadii—kan gara murtii qorannootti geessu wajjin walqabatee kennamuu qabu mallatteessee akka ture mirkanaa'eera; tilmaamni beekumsi ni dabala jedhu, namoota hedduu kanneen inni ifa sana isaaniif mul'ise ol kaasuun sirriitti akka guutame; akkasumas yeroo "misaala muka harbuu" baratamuu qabu, yeroo sanatti barsiisota isaa kaasuun akka isaan deemanii addunyaatti misaala sana labsaniif mallatteessee jira. Sirriitti akkuma sana, yeroo ergaan yeroo sun iyyannoo isaa isa guddaatti guddatuu qabu mallatteesseera, sirriitti akkuma sanas sun guutameera.

GSAM 127Iyyansa Guddaa Ergaa Jalqabaa

GSAM 127.2Yeroon iyyi guddaan labsii kanaa itti dhageessifamuu qabu gaaffii nama hawwatu dha. Kun asitti afuuffama afuuffaa ja'affaa fi torbaffaa gidduutti kaa'ameera, kunis bakka inni galmee Kitaaba Qulqulluu keessatti qabutti qofa osoo hin taane, ergaa mataa isaatiin illee kan hubatamu dha, isa akkas jedhu: "Guyyoota sagalee ergamaa torbaffaa, yeroo inni afuufuu jalqabu, icciitiin Waaqayyoo akkuma inni tajaajiltoota isaa warra raajotaaf beeksisetti xumuramuu qaba." Kun ragaa murteessaa yeroon ergaa kana keessatti labsame hanga afuufuu xurumbaa torbaffaatti kan ture ta'uu isaati.

GSAM 127Yeroo Iyyannoo Guddaa

GSAM 127.3Yeroo ergamichi torbaffaan afuufu, "mana qulqullummaa Waaqayyoo samii keessatti baname, qulqullummaasaas sanduuqni waadaa Isaa keessatti mul'ate," jedhamee dubbifna.³ Tajaajila iddoo qulqullummaa lafaa keessatti, kutaan sanduuqicha of keessaa qabu—iddoon hundarra qulqulluu—waggaatti al tokko qofa banama ture; kunis guyyaa araaraa, kaayyoo cubbuu haquuf—qulqulleessuu iddoo qulqullummaatiif ture. Yeroon raajotaan waa'ee isaa dubbatame, yeroo hojiin qulqulleessuu kun, akka Kiristoosiin raawwatametti, itti raawwatamu, xumura guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadiiti.⁴ Akkasumas ergamichi torbaffaan yeroo afuufu, samii keessatti sagaleen yeroon du'aan itti murtaa'u ga'uu isaa dubbatu jedhamee ibsameera.⁵

GSAM 128.1Mallattoon raagaa Mul'ata 10 kun yeroo ergaan kun "sagalee guddaan" ba'ee, dhumarrattis, "akka yeroo leencaan iyyutti" dhufu agarsiisa. Yeroon, raaga kanaan, ergaan gara "iyyoon isaa guddaa"tti itti babal'atu, xumura xurumbaa ja'affaatii kaasee hanga dhuma yeroo raagaa iddoo qulqullummaa qulqulluu gochaatti geessuutti, jecha biraatiin, hanga dhuma guyyoota kuma lamaa dhibba sadiitti. Xurumbaawwan afuran jalqabaa waraana Goototaa, Vaandaalotaa, Hunootaa, fi kkf keessatti guutamni isaanii argameera, kunis Roomaa Dhihaa kutaalee yookiin mootummoota kudhaniitti kan qoode ture.

GSAM 128Xurumbaa Shanaffaa

GSAM 128.2Xurumbaan shanaffaan ol ka'iinsa amantii Islaamaa duumessa dogoggora isaa wajjin agarsiisa, garuu keessumaa yeroo "ji'oota shanii," yookaan waggoota kallattiin dhibba tokkoo fi shantama kan yeroo isaan "mootii tokko ofirraa qabaatan" irraa eegale agarsiisa. Adoolessa 27, 1299, Othmaan, hundeesaan Impaayera Othomaan, naannoo Nikomeediyaa weerare. Yeroo sanaa jalqabee Othomaanonni Impaayera Roomaa Bahaa hanga Adoolessa 27, 1449, waggaa dhibba tokkoo fi shantama afuuffama xurumbaa shanaffaatiif jeequmsa uumaafi "dararanii" turan. Yeroo sana Turkonni humna isaaniitiin magaalaa Qonsitanatiinpolis mataa ishee irratti dhufanii, waraana isaaniif baaruuda dhukaasaa fayyadaman; akkasumas kanonii ulfaataa, kan seenaa barreessaan Gibbon akka jedhutti harkisuuf sangoota jaatamatu barbaachisu irraa, dhagaawwan gugurdoo dallaa Qonsitanatiinpolis irratti dhukaasan.

GSAM 128Xumura Xurumbaa Ja'affaa

GSAM 128.3Yeroo kanatti, Yohannis Paaleeologoos, kan seenaa barreessitootaan mootii Giriikii isa dhumaa jedhamee galmaa'e, du'e. Qonstantiin Deekoozees dhaaltuu teessoo mootummaa isa seera qabeessa ture, garuu sodaannaan inni Amoorraat, sultaana Turkii isa waraana kana isarratti gaggeessaa ture irraa qabu, teessoo mootummaa yaabbachuuf eeyyama isaa akka gaafatu isa taasise jedhama. Gochi akkasii teessoo mootummaa Turkiif dhiisuu jechuutti baay'ee dhihaata. Dhugumatti, yeroo gabaabaa keessatti Othomaanonni magaalaa Qonsitanatiinpolis fi Mootummaa Roomaa Bahaa to'annoo jala oolchaniiru. Akkasumas isaan (polotikaan) mootummaa sana kan duraan "dhiphisan" "ajjeesan". "Sa'aatii tokkoof, guyyaa tokkoof, ji'a tokkoof, fi waggaa tokkoof" "ajjeesuuf" turan.

GSAM 129.1Yeroo raagaan lakkaa'amu, guyyaan tokko waggaa tokkoof ta'a jedhamee yoo fudhatame, kun yeroo hammamii ta'a? Rakkoon isaa salphaadha: waggaa tokko, guyyoota 360, yookaan waggoota; ji'a tokko, guyyoota 30, yookaan waggoota; guyyaa tokko, waggaa tokko,—walumaagalatti, guyyoota 391, yookaan yeroo dhugaatiin, waggoota 391. Sa'aatiin tokko akka mallattootti kutaa guyyaa 24ffaa waan ta'eef, walakkaa ji'aa, yookaan guyyoota kudha shan ta'a. Yeroon guutuun bulchiinsi of danda'e kan Muslimootaa lafa Roomaa Bahaa irra ture kanaaf, kanaafuu, waggoota 391 fi guyyoota 15 ta'a. Kun Adoolessa 27, 1449tti yoo dabalame, akkuma afuuffee ja'affaa jalatti ibsametti, xumura yeroo bilisummaa Turkii Hagayya 11, 1840tti nu geessa.

GSAM 129Doktar Joosiya Liich kufaatii Mootummaa Othomaanotaa ni raaga

GSAM 129.2Bara 1838tti, Dr. Joosiyaa Liich kan Filaadelfiyaa, Pa. irraa ta'e, dhugaa Wiiliyaam Miilarin ibsame fudhatee, ergaa sana caalaatti beeksisuu keessatti hirmaate. Mata duree xurumbaa torba kan Mul'ataa irratti barruulee uummataaf maxxanfaman qopheesse. Xurumbaan ja'affaan sagalee isaa dhaabuu fi humna Othomaanichi Hagayya 11, 1840tti kufuu isaa, akkasumas kun addunyaatti guyyaan raaga mallattoo keessatti waggaa yeroo dhugaa bakka bu'uu isaa agarsiisuu isaa ifatti amanee dha.

GSAM 129.3Obbolonni gariin, warri dhimma kanarratti isa waliin amanan illee, akkuma inni jedhetti "yoo kun ta'uu baate" jedhanii bu'aa isaa sodaatanii ni hollatu turan. Haa ta'u malee, kun isa hin sodaachisne; garuu ilaalcha isaa dhimma Turkii irratti beeksisuuf waan danda'u hunda gochuuf gara fuulduraatti tarkaanfate. Barruuleen uummataa himannaa inni dhimma kanarratti dhiyeesse bal'inaan raabsan. Kilaboonni amantii hin qabne walga'ii isaanii irratti gaaffii kana irratti mari'atanii, "Kunoo nama waan tokko yaaludha, yoo dhimmi kun akkuma inni jedhetti ta'e, kun himannaa isaa shakkii tokko malee ni mirkaneessa: guyyaan raaga keessatti waggaa tokko bakka bu'a, guyyoonni kuma lamaa fi dhibba sadiitu waggoota sana jechuudha, akkasumas isaanis bara 1844tti xumuramu," jedhan.

GSAM 130.1Maxxansi haasaa barumsaa Dr. Liich jeequmsa waliigalaa uume, akkasumas namoonni kumaatamaan lakkaa'aman rakkoolee Mehemet Alii, paashaan Gibxii, fi sultaana Turkii gidduutti ka'an xumuramuuf akka eegan waamichaaf dhiyaatan. Dhibbootaan lakkaa'aman, "Yoo dhimmi kun akkuma doktarichi jedhetti xumurame, seera 'bara-guyyaa' kan yeroo mallattoo ta'e hiikuu ni mirkaneessa, nutis Adveentistoota taana," jedhan.

GSAM 130Sultaaniin Turkii Paashaawaa Gibxii Waliin Waraana Irratti

GSAM 130.2Bara 1840 dura waggoota hedduudhaaf, sultaanni Mehemet Alii, paashaan Gibxii wajjin waraana keessa ture. Bara 1838tti rakkoon sultaanaa fi bulchaa isaaf bitamu kan Gibxii gidduu ture yeroof dhiibbaa ambaasaaddaroota biyya alaa tiin to'atamee ture. Haa ta'u malee, bara 1839tti, waldhabbiin deebi'ee jalqabame, akkasumas hanga lola waliigalaa waraana sultaanichaa fi Mehemet gidduutti godhameetti itti fufee, waraanni sultaanichaa guutummaatti diigamee balleeffame, dooniiwwan waraanaa isaas Mehemetiin fudhatamanii gara Gibxii geeffaman. Suultaan guutummaatti laafuu isaatiin, yeroo waraanni ji'a Hagayyaa keessa deebi'ee jalqabetti, dooniiwwan waraanaa Turkii yeroo tokko humna guddaa qaban keessaa haftee gadadoo ta'an dooniiwwan waraanaa gurguddoo lamaa fi xixiqqoo sadii qofatu harka isaa keessa ture. Dooniiwwan waraanaa kanneen Mehemet suultaaniif deebisuufi dabarsuuf guutummaatti dide, akkasumas yoo humnoonni isaa irraa fudhachuuf yaalan, isaan gubuu isaa ifatti beeksise. Haalli dhimmi akkanaa keessa turetti, bara 1840tti, Ingilaandi, Raashiyaan, Oostiriyaan, fi Pirusiyaan gidduu seenuun, rakkinicha furuuf murteessan; sababni isaas, yoo dhiifame, Mehemet daftee teessoo sultanummaa to'achuu akka danda'u ifa ture.

GSAM 131Gidduu Seenuu Humnoota Gamtoomanii

GSAM 131.1Sultanichi gidduu seenuu humnoota gamtoomanii kana fudhatee, akkasumas dhimma kana fedhiidhaan harka isaanii keessa galche. Walga'iin humnoota kanaa Landan keessatti geggeeffame, sheekiin Effendi Bey Likgis akka bakka bu'aa aangoo guutuu Othomaanitti argamuun. Paashaawwan biyya alaa irratti dhiyaatuuf ultimaatoomni qophaa'e; kanaanis sultanichi bulchiinsa dhaalaa kan Gibxii, akkasumas kutaa biyya Sooriyaa kan Galoo Galaana Suweez irraa ka'ee Haroo Tiberiyaatti argamu hunda, naannoo magaalaa Akree wajjin, umurii isaa guutuuf isaaf kennuuf ture; inni gama isaatiin, kutaa biyya sultanichaa kanneen biroo yeroo sana qabatee ture hunda gadhiisee, humna galaanaa Othomaanii deebisuuf ture. Yoo inni yaada sultaanaa kana dide, humnoonni gurguddoon afran dhimma kana harka isaaniitti fudhatanii, akkasumas mala biraa isa to'achuuf barbaachisaa ta'e akka isaanitti tolu fayyadamuuf turan.

GSAM 131.2"Erga ajajni xumuraa kun harka Mehemet Alii galee booda, dhimmi kun yoomiyyuu to'annoo isa duraa [suldaanaa] jalaa akka ba'u, fi murtii dhimmoota isaa, yeroo sana irraa eegalee, harka humnoota alaa akka galu ifa ture.

GSAM 131Raagichi Dhugoome—Xumura Walabummaa Turkii

GSAM 131.3"Sultanichi Riifaat Beey, paashaadhaaf ultimaatoomicha beeksisuuf markaba bishaanii mootummaa irraan gara Aleksaandiriyaa erge. Hagayya 11, 1840tti harka isaa seenee, innis fudhate! Guyyuma sana sultaaniin ambaasaaddaroota humnoota afuranitti barreeffama erge; paashaan ulaagaalee akeekkachiisa dhumaa kanaa fudhachuu yoo dide maal akka ta'u gaafachuun. Isaanis deebii kan kennan, qophiin akka godhameefi waan ta'uu danda'u kamiyyuu ilaalchisee of sodaachisuun isaaf barbaachisaa akka hin taane ture. Guyyaa kana, yeroon waggaa dhibba sadii fi sagaltamii tokkoo fi guyyaa kudha shanii aangoon Othomaan itti fufuuf ramadame xumurame; bilisummaan sultan hoo eessa ture?—Dhumateera!"⁶

GSAM 132.1Guyyaa sanaa kaasee hanga har'aatti, sultanichi ajaja humnootaa jalatti socho'uu fi mootummaan isaa kutaa kutaadhaan faayidaa isaaniif oolee yeroo hiramuun addaan caccabuu isaa ilaaluu qaba ture.

GSAM 132Fedhiin Ummataa Raagaan Kakaafame

GSAM 132.2Guutamni raagaa dinqisiisaan kun sammuu ummataa irratti dhiibbaa guddaa fide. Kunis fedhii ummanni waa'ee raaga guutameefi guutamaa jiru dhaga'uuf qabu cimsate. Doktar Liich akka jedhanitti, Hagayya 11, 1840 booda ji'oota muraasa keessatti, namoota beekamoo amantii hin qabne kuma tokkoo ol ta'an irraa, kanneen keessaa muraasni geggeessitoota kilaboota amantii hin qabne turan irraa, xalayaa argataniiru; xalayaa kanneen keessattis Macaafa Qulqulluu irratti lola dhaabanuu fi akka wahyi Waaqayyoo namaaf kennameetti fudhachuu isaanii ibsaniiru. Kanneen keessaa muraasni guutummaatti gara Waaqayyootti deebi'aniiru, baay'een isaaniis sochii guddicha deebii isa lammaffaa keessatti dubbattoota dandeettii qaban ta'aniiru. Gariin isaanii yaada isaanii Dr. Liichiif akkana jechuun ibsaniiru: "Hiiktota raagaa, himannaa isaanii waa'ee guutamuu raagaa mirkaneessuuf, fuula seenaa moofa'aa irraa waan waraanan jenna turre; garuu as irratti dhugaa jiraatu ija keenya dura argina."

GSAM 132.3Akkaataa itti, yeroo xumura bilbila ja'affaa sanatti, ergaan dhufaatii 'sagalee guddaan' darbuu jalqabe agarsiisuuf, seenaa tokko kan namoota ergaa kana keessatti hirmaatan keessaa tokkoon akka natti himametti nan eeru.

GSAM 132.4Bara 1840tti, E. C. Williams, oomishtuun dunkaanaa fi sharaa guddaa kan Rochester, N.Y. keessaa tokko, ergaa kana fudhatee, Paastaroota Miilar fi Himes gara Rochester akka dhufanii namoota kumaatamaan lakkaa'aman magaalattii sanaaf akka dubbatan affeere. Isaanis galma guddina gahaa qabu kan namoota sana keessummeessuuf barbaachisu qopheessuuf maallaqa gahaa akka hin qabne deebisaniif. Innis, "Ani dunkaana geengoo bal'inni isaa fiitii 120 ta'e qaba. Ani isa dhaaba, teessoo itti qopheessa, akkasumas kunuunsa, tolaan. Kottaa ergaa kana lallabaa." "Isaan dhufan," jedhe natti, "akkasumas dunkaanichi warra dhaggeeffachuuf dhufan walakkaa isaanii illee qabuu hin dandeenye, kanaafuu walakkaa isaa irratti walqabsiisa dheerinni isaa fiitii afurtama ta'e itti dabaleen, dunkaanichi guddina fiitii 160 x 120 akka qabaatu godhe. Dunkaanichi guyyaa guyyaan namootaan guutama ture, dhibboonni immoo alaan walitti tuulamuun, hundi isaanii jecha dhaggeeffachuuf ariifatu turan."

GSAM 133Dhibbootaan Ergaa Labsiisaa

GSAM 133.1Fedhii dabalaa dhufe kana guutuuf, yeroo bonaa dunkaanni gurguddaan itti fayyadamaa turan, akkasumas walga'iiwwan bosona keessatti gaggeeffamaa turan. Ganna keessa gamoowwan waldaa gurguddoo fi galmawwan ummataa muraasni itti fayyadamaa turan, hundinuus dhaggeeffattoota fedhii qabaniin guutummaatti guutamanii turan. Paastarii Miilar, kan bara 1840 dura ergaa sana "kophaa isaa jechuun ni danda'ama" jedhee labsaa ture, amma illee kophaa isaa labsuu mannaa, namoonni gara dhibba sadii ta'an yeroon guyyoota kuma lamaa fi dhibba sadiituu xumuramuu isaa ifatti labsuu fi iyyannoo, "Amma booda yeroon hin jiru," fi, "Sa'aatiin murtii isaa ga'eera," jedhu dhiyeessuu irratti isa waliin makaman. Kanaafuu, yeroon Gooftaa ergaan kun addunyaa maratti akka babal'atuuf ga'u, jechi Isaa akkamitti akka guutame, fi miliyoononni waamicha kana dhaggeeffachuuf fedhiin akka qabaman ni argina.

GSAM 133.2Wanti sochii Ameerikaa keessatti dhugaa ture, biyyoota biroo keessattis dhugaa ture. Bara 1840 irraa eegalee, namoonni muraasni maxxansa isaanii facaasuun mannaa, namoonni digdamootaan lakkaa'aman akka waan tasa fuulduratti bahanis iyyata kana labsuuf. Ingilaanditti qofa, tajaajiltoonni Waldaa Kiristaanaa Ingilaand dhibba torba ergaa kana lallabaa turan; kana malees, namoonni biroo hojii walfakkaataa irratti hirmaatan digdamootaan lakkaa'aman turan. Biyyoota addunyaa gurguddoo digdamaa ol keessatti, ergaan sun hamilee guddaa kan daawwattoota, "Ummanni kun dhugumatti cimaadha," jechisiisuun babal'achaa ture.