Boqonnaa 21 — Hojii Keessatti Harka Qajeelchituu

GSAM 322.1"Ani karaa ati deemtu si barsiisa, si qajeelchasa."¹

GSAM 322.2Isa Gooftaaf abbaa amanamummaa godhateef, kunuunsi Isaa yeroo hundumaa mul'ataadha. Haa ta'u malee, yeroon kunuunsi kun addatti itti hubatamu jira, kan akka balaawwanii fi rakkoolee mul'atanis ta'e kan hin mul'anne irraa bilisummaa addaa argachuu, fi dhugaa Isaa babal'isuuf carraawwan qajeelfama Waaqayyoo kallattiin uumamanidha. Boqonnaan kun waa'ee mata dureewwan kanneenii dubbata.

GSAM 322Mul'ata Jalqabaa Mishigaan Keessatti

GSAM 322.3Ji'a Caamsaa, bara 1853, Paastara Waayitii fi haati manaa isaa Mishiigan daawwataniiru. Kun yeroo jalqabaatiif Bafaaloo, N.Y. irraa gara dhihaatti deeman ture. Sanbata dhumaa ji'a Caamsaa keessa magaalaa Taayiroon turan, achittis Aadde Waayitiif mul'ata keessatti gareewwan adda addaa warra Sanbata eeganii kan naannichaa, dhiibbaawwan isaan mormuu danda'an ilaalchisee akeekkachiisa wajjin mul'ifameef. Waxabajjii 2, magaalaa Jaaksan keessatti, wantoota isheef mul'atan keessaa muraasa ibsuun fuula waraqaa foolskappii saddeet barreessite. Isheenis garagalcha mul'ata sanaa kan qalama irsaasiitiin barreeffame garagalcha qalamaa fi enkiin barreeffame salphaa tokko akkan isheedhaaf dhiyeessuuf ulaagaa godhachuun naaf kennite.

GSAM 322Dubartii Qulqullummaa Ibsattu

GSAM 322.4Waan biraa agarsiifame keessaa, waa'een dubartii ummata keenya gidduutti of seensisuuf yaalte tokko ibsame. Akka isheen jettutti, dubartiin kun qulqullummaa guddaa ofiif himatti turte. Aadde Waayitiin ishee gonkumaa hin beektu turte, beekumsi isheen waa'ee ishee qabdu kan mul'ata kanaan isheef kenname qofa ture. Isheen adeemsa dubartittiin raawwatamtu qofa osoo hin taane, yeroo ceephamtu illee fuula qulqullummaa fakkeessitee, "Gooftaan—onnee—koo—ni—beeka," jettee akka dubbattu himteetti. Akka isheen jetteetti, dubartiin kun abbaa manaa ishee kan maanguddoo ta'e manaatti haala isaanii hamaa keessatti isaan jiraachisuuf hojjechaa utuu jiruu, dargaggeessa tokko waliin biyyattii keessa imalaa turte. Aadde Waayitiin akka jetteetti, Gooftaan isheetti agarsiiseera, "Dubartiin kun qulqullummaa of fakkeessuu isheetiin osoo hin daangeffamin, isheenii fi dargaggeessichi ajaja torbaffaa cabsuu isaaniitiin balleessaa dha." Ibsa dhimma kanaa kan barreeffame kiisii koo keessa qabadhee, wantoonni akkamitti akka ta'an yaaddoo muraasa waliin eegaan ture.

GSAM 323Walga'ii Varjeenis, Miishigan Keessatti

GSAM 323.1Jaakisan, Baatil Kiriik, Beedfoord, fi Heestiingis keessatti walga'iiwwan geggeessinee, sana booda gara Veerjeenis, Kaawuntii Keent, dhufne; kunis iddoo dubartiin sun jiraattu ta'uu isaa mirkanaa'e. Waxabajjii 11, Sanbata dura xiqqoo, iddoo halkan sana turuuf deemnu ga'anne. Iddoon turtii keenyaa mana Paastara Waayit kan duraan tajaajilaa garee Kiristaanaa tokkoo turan ture. Biyyi kun haaraa waan qubateef, walga'ii keenyaaf qophiin godhame mana loonii guddaa haaraa ijaarame, kan iddoo sanarraa maayilii sadiitti fagaatu keessatti ture, dubartiin mul'ata keessatti mul'atte sunis, akkuma dhugaan argametti, iddoo walga'ii irraa maayilii lama fagaattee jiraatti turte.

GSAM 323Ragaa Waa'ee Warra Garmalee Amanan

GSAM 323.2Waxabajjii 12, ganama sa'aatii 10:30tti, mana loonii keessatti walga'ii gochuuf walitti qabamne. Aadde Waayit gara bitaa iddoo haasawaatti, ani ishee cinaatti, Paastara Korneel ana cinaatti, Paastara Waayit immoo gara mirga iddoo haasawaatti taa'anii dubbachaa turan. Erga naannoo daqiiqaa kudha shan dubbachaa turanii booda, jaarsi tokkoo fi dargaggeessi tokko waliin seenanii, teessoo fuulduraa iddoo haasawaa cinaatti taa'an. Isaan waliin dubartiin dheeraa, qal'oo fi gogaa gurraachaa qabdu tokko turte, isheenis balbala biratti teesse. Dubbii gabaabaa Paastara Waayitiin erga taasifamee booda, Aadde Waayit kaatee, "Warra meeshaa Waaqayyoo baatan qulqulluu ta'aa," kan jedhu caqasa godhachuun, tajaajiltoonni hojii isaan irraa eegame akka hin mancaasneef of eeggannoo guddaa gochuu akka qaban ibsuun haasaa ishee jalqabde. Akka isheen jetteetti, dubartiin abbaa manaa ishee malee dhiira biraa wajjin biyya keessa naanna'ee akka tajaajiltu Waaqayyoon ajajamuu hin qabu. Dhumarratti ifatti akkas jette,

GSAM 323.2"Dubartiin yeroo gabaabaa dura balbala biratti teesse sun Waaqayyo akka ishee wangeessuuf ishee waame dubbatti. Isheen dargaggeessa kana kan yeroo gabaabaa dura fuuldura minjaalaa taa'e kana waliin imalaa jirti; yeroo kanatti abbaan manaa ishee maanguddoon kun—Waaqayyo isa haa mararfatu!—manaatti jireenya isaanii isa hamaa ittiin gaggeessan argachuuf jabaatee hojjechaa jira. Isheen baay'ee qulqulluu—qulqulleeffamte—ta'uu ishee dubbatti, garuu, fakkeessii qulqullummaa ishee hundaan, Waaqayyo akka isheenii fi dargaggeessi kun ajaja torbaffaa cabsuu isaaniitiin balleessaa ta'an natti agarsiiseera."

GSAM 324.1Warri achitti argaman hundi Aadde Waayitiin hanga isaan mana loonii keessa seenanitti namoota kanneen gonkumaa akka hin argin beeku turan. Akka isheen gooteetti isaan adda baasuu fi amala isaanii ibsuun, sammuu warra achitti argamanii irratti dhiibbaa uumee, amantaa isaanii kan mul'ata irratti qabanis cimsee, akkasumas amanannaa isaanii dabaleera.

GSAM 324Jechoonni Akkuma Raagame Dubbataman

GSAM 324.2Yeroo Aadde Waayit ragaa ishee baattu, ijaan hundi dubartii ceepha'amte, Aadde Alkoot, irratti na'inaan garagalee, waan jedhame akkamitti akka fudhattuufi maal gootee maal akka jettu ilaalaa ture. Yoo himannaa isheerratti dhiyaate irraa qulqulluu taate, uumamaan ol kaatee waan kana hunda akka haalu irraa eegama ture. Yoo yakka qabduu fi baay'ee manca'oo taate immoo, dhugaa ta'uu isaa yoo beekte illee, waan hundumaa haaluun ishee nama hin dinqu ture. Kanaa mannaa, akkuma ragaa sun jedhetti yeroo ceephamtu goote. Iji hundi isheerratti yeroo xiyyeeffate suuta ol kaatee, fuula qulqulluu fakkeessuun suuta jette, "Gooftaan—onnee—koo—ni—beeka," achumaanis jecha biraa tokko malee teesse. Akkuma ragaa sun isheen ni jetti jedhee ture sana jechite, akkasumas haala walfakkaatuun dubbatte.

GSAM 325Makkummaa Amanuu

GSAM 325.1Dhugaa dha, Waaqayyo onnee isaanii beeka ture, isaanis himata sanaaf yakka qabaachuu isaanii of beeku turan; sababni isaas boodarra dargaggeessichi Obbo Gaardiner, nama iddoo sanatti jiraatu kan waa'ee dhimma kanaa gaaffii cimaa isa gaafateef akkana jedhe, "Obbo Gaardiner, wanti Aadde Waayitiin waa'ee keenya jette hundi dhugaa guddaa ture;" Dubartiittiin immoo, bara 1862 Greenville keessatti Aadde Wilsonitti, "Obboleettii White irratti waan tokko dubbachuuf hin ijaajjoofne, Waaqayyoon lolaa jiraachuun akka hin argamneef," erga jettee booda, wanti ishee fi dargaggeessa sana ilaalchisee mul'ate dhugaa ta'uu isaa amantee fudhatteetti.

GSAM 325Garee Ergamichaa

GSAM 325.2Bara 1853 yeroo birraa, namoonni muraasni Michigan keessatti mufatan walitti dhufuun maxxansa waraqaa 'Ergaa Dhugaa' jedhamu maxxansuu eegalan. Ergamni maxxansa kanaafi gaggeessitoota isaa ijaaruudhaan osoo hin taane, diiguufi maqaa balleessuuf kan ture fakkaata. Fuula isaa keessatti sobi baay'een maxxanfame, kunis hojii ergaa keenya keessatti nu aarse; akkuma muuxannoo keenya isa jalqabaa haleellaa ifa akkanaa wajjin ta'etti, jechoota isaanii kan maqaa balleessan kana mormuun dirqama keenya ta'uu isaa yaadne. Kana gochuun yeroo dhugaa amanamummaa keenyaaf nuuf kenname guddisuuf oolu fudhate, akkasumas kaayyoo Seexanaa, isa shakkii tokko malee mormii kana kakaaseef, sirriitti tajaajile. Akkasumas haalli kun hanga galgala Waxabajjii 20, 1855, yeroo Ani, Paastara Waayit fi haati manaa isaa, Paastara Koterel, magaalaa Oswego, N.Y. keessatti walgahii tokko xumurretti itti fufe. Walgahii keenya keessatti nama Liilis jedhamuun, kan dhufee sanadoota arrabsoo sana namoota gidduutti raabsuun nu aarsee ture. Ammas dhimma kana keessatti dirqama keenya ilaalchisee gaaffiin ka'e. Carraaqqiin soba isaanii deebisuuf kanaan dura taasifame hundi, isaan caalaatti soba oomishuuf qofa sababa ta'ee ture.

GSAM 325Gorsaafi Raaga

GSAM 325.3Walga'ii kadhannaa galgala sana mana Joon Pilaas, magaalaa Oswego keessatti geggeeffame irratti, Aadde Waayitiin mul'ata argatte; mul'ata sana keessatti akka isheetti mul'atetti, yoo nuti hojii keenya, jechuunis dhugaa lallabuu, namoota akka garee "Ergaa" jedhaman kana hunda malee itti fufne, isaan gidduu isaaniitti wal loluu jalqabu, gaazexaan isaaniis ni kufa, yeroo sanas lakkoofsi keenya dachaan akka guddatu ni argina. Ragaa kana Gooftaarraa akka dhufe amanuun, battalumatti walsimsiifnee hojjechuu jalqabne.

GSAM 326Diigamuu Paartii Ergaa fi Gaazexaa

GSAM 326.1Dhimmi dhugaa saffisaan tarkaanfate, yeroo gareen "Ergaa" gidduu isaaniitti rakkoo keessa seenan. Yeroo gabaabaa keessatti gareen kun bittinnaa'e, geggeessitoonni isaanii hedduunis Sanbata dhiisanii. Gaazexaan isaanii deeggarsa dhabuun dafee dhaabbate, inni yeroo muraasaaf gulaalaa ture illee xiyyeeffannoo isaa barsiisuu mana barumsaatti jijjiire; garuu dura of to'achuu waan hin barinif, barattoota isaa to'achuu irratti guutummaatti kufaate. Ijoollee mana barumsaa isaa keessaa tokko sirreessuuf yaaluu isaa keessatti, qawwee harkaa baase, qawween sunis yoo cuqaaste iyyuu dhuka'uu dide. Tuuta namootaan akka hin ajjeefamneef, halkaniin gara Kaanaadaatti baqachuuf dirqame.

GSAM 326Dhiibbaa Dhimma Adventiirratti

GSAM 326.2Yeroo kanatti ummata keenya gidduutti walsimannii fi tokkummaan kanaan dura argamee hin beekne ture; akkasumas ergaa sana babal'isuuf carraaqqiin yeroo taasifamu, karaaleen hundaanuu banamuu jalqaban.

GSAM 326.3Maxxansa 'Review' Lakk. 10, Jild 11, Amajjii 14, 1858 keessatti, gulaalaan, bu'aa hojii 'Ergaa Dhugaa' ilaalchisee yeroo dubbatu akkas jedhe: "Yeroo wal-dhabdee sanaatti, yeroo 'Review' diiguuf yaaliin godhame, qabeenyi waldaa kan waajjira keessa jiru doolaara 700 qofaan tilmaamamaa ture. Sana booda gara doolaara 5,000tti guddateera. Yeroo sana maamiltoonni kaffaltii raawwatan gara kuma tokkoo turan, amma immoo kuma lama ta'aniiru, kana malees tarreen 'bilisaa' hedduutu jira."

GSAM 326.4Akkuma yeroo (1858) gareen "Ergaa" itti qoqqoodamee bittinnaa'ee fi Ergaan sun hojii dhaabe ga'etti, lakkoofsonni armaan olii kun hiika guddaa qabu. Akkuma lakkoofsi maamiltoota kaffaltii 'Review' sanaaf kaffalan sirriitti dachaa ta'etti, lakkoofsi amantootaas dachaa ol ta'ee ture. Kanaafuu, raagni Waxabajjii, 1855, Aadde Waayitiin kenname sun guutameera.

GSAM 327Walga'iiwwan Dunkaanaa Jalqaba Yaada Dhiyaatan

GSAM 327.1Bara durii ergaa kana keessa, yeroo iddoon wayyaa argamuu baatu mana barumsaatti walga'ii geggeessuun aadaa keenya ture. Gamoo akkanaa keessatti, yeroo tokko, tuunni namootaa akkasii walitti dhufuun isaanii, manneen barumsaa lama kan hamma sanaa isaan keessummeessuu hin danda'an ture. Hundi isaanii akka isa dhaga'aniif, dubbataan foddaa banaa keessa dhaabbatee warra mana keessa jiran fi dhaggeeffattoota baay'ee kanneen konkolaataa isaanii keessa fi marga irra taa'anitti dubbate. Walga'ii guddaa kana arguun, walga'iiwwan dunkaanaa qopheessuu yaaduuf sababa ta'e.

GSAM 327Walga'ii Dunkaanaa Isa Jalqabaa Baatil Kiriik, Miishigaan keessatti.

GSAM 327.2Kanaafuu Caamsaa 22, 1854, Paastara James White fi warra kaan marii irratti walga'iin, walga'iiwwaniif dunkaana fayyadamuun karoora hojiirra ooluu danda'u ta'uu isaa irratti murteessan. Yeroo sanatti dunkaanonni gurguddoon shaakala agarsiisaa, mana bineensotaa, fi agarsiisa gosa adda addaa irraa kan hafe kaayyoo biraatiif baay'ee yeroo muraasa tajaajilaa turan. Michigan naannoo jalqabaa Adveentistoonni Guyyaa Torbaffaa damee hojii kana irratti yaalii itti taasisan ture. Walga'iin dunkaanaa inni jalqabaa Waxabajjii 10, 1854, magaalaa Battle Creek keessatti baname. Yeroo ammaa kana, adeemsi walga'iiwwan yeroo bonaa akkanaa gaggeessuu baay'ee babal'ateera.

GSAM 327Walga'iiwwan Kaampii Yaada Dhiyaate

GSAM 327.3Bara 1868tti tarkaanfiin cimaan kan biraa fudhatame. Sirrummaan walga'iiwwan kaampii qopheessuu sirriitti ilaallamee, walga'iiwwan waliigalaa irratti tuuta ummata keenyaa guddaa keessummeessuuf kun karaa filatamaa akka ta'e murteeffame. Tendee guddaa tajaajila ummataatiif fi tendeewwan maatii xixiqqoo qabaachuun, namoonni tasgabbiin jiraatu, akkasumas guyyoonni hedduun gorsaafi waaqeffannaa keessatti bu'a qabeessummaan dabarsamuu danda'u.

GSAM 328Walga'ii Buufataa Isa Jalqabaa Raayit, Miishiganitti

GSAM 328.1Walga'iin buufataa inni jalqabaa Raayit, Miishigaan keessatti, Fulbaana 1-7, 1868tti gaggeeffame. Walga'iiwwan waliigalaa ummata keenyaa barbaachisoo ta'an kun hanga sadarkaa guddaatti guddataniiru, kanaanis waggaa waggaan walga'iiwwan buufataa shantamaan ol ta'an kutaa hojii adda addaa keessatti gaggeeffamu. Walga'iiwwan buufataa kun Ameerikaa qofa keessatti osoo hin taane, Awurooppaa, Awustiraaliyaa, Niiw Ziilaandii, fi Afrikaa Kibbaa keessattis ni gaggeeffamu.

GSAM 328.2Walga'iin guddichi sanyii kanaan kan ummata keenyaan takkaa gaggeeffame, bara 1893, Laansiing, Mich. keessatti ture. Walga'ii guddaa sana keessatti, dunkaana maatii 500 ol keessa namoonni 3,400 jiraatu turan. Dunkaanaalee kaampicha keessa jiran ijaaruuf, wayyaan kanvaasii yaardii 150,000 ol ta'u itti fayyadameera.

GSAM 328Balaa Baaburaarraa Bilisa Ba'uu

GSAM 328.3Murtii dunkaana keenya isa jalqabaa dheerinni isaa fiitii 60 bituuf fudhatameen guyyaa itti aanutti (Caamsaa 23, 1854), Paastara Waayitii fi haati manaa isaa, yeroo sana Jaaksan, Mich. keessa turan, gara Wiiskoonsiinitti imala isaanii jalqabuuf turan, achittis yeroo muraasaaf hojjetu turan. Waaree booda mana D. R. Palmer, kan buufata irraa fageenya gabaabaa qofa irra ture keessa dabarsine. Waaree booda yeroo hedduu Paastara White akkas jechuun dubbatan, "Imala kana jalqabuuf haala addaatiin natti dhaga'ama; garuu, Eelen, beellama qabna, kanaafuu deemuu qabna. Osoon beellama hin qabaatin, har'a galgala hin deemun ture."

GSAM 328.4Halkan yeroo gahuuf jedhu, yeroo baaburri dhufuuf jedhutti, yeroo kadhannaa dabarsine. Hundi keenya imala kana irratti nageenya Paastara White fi haadha manaa isaatiif akka kadhannuuf kaka'umsa argatan fakkaata. Yeroo kaanu, Paastara White Gooftaan isaan akka kunuunsuu fi eeguu isaa amantaa isaanii ibsaniiru.

GSAM 328.5Sa'aatii saddeetitti, teessoo qabachuu fi meeshaa isaanii sirreessuuf isaan gargaaruuf baabura bira deeme. Konkolaataa baaburaa teessoo dugda ol dheeraa qabu, kan yeroo sanatti "konkolaataa hirribaa" jedhamu keessa seenne. Aadde Waayitiin, "Jeems, ani konkolaataa kana keessa turuu hin danda'u, asii ba'uu qaba," jette. Konkolaataa itti aanu keessatti gidduutti teessoo akka argatan isaan gargaare. Aadde Waayitii meeshaa ishee gudeeda ishee irra kaa'attee teesse, garuu, "Konkolaataa baaburaa kana keessatti natti tole hin jiru," jette. Qoowwiin yeroo iyyitu, isaanitti "Nagaan deemaa" jedhee saffisaan, halkan sanaaf turuuf gara mana Saayireeniyes Ismiizitti deeme.

GSAM 329.1Naannoo sa'aatii kudhanitti, Paastara White, isa gara Chicago'tti imala gaarii irra jira jedhee yaadnu, balbala akka banamuuf rukutaa jiraachuu dhaga'uun keenya hundi keenya baay'ee dinqisiifanneerra. Akka inni jedhetti, baaburri sun magaalaa Jackson irraa gara dhihaatti maayilii sadiitti daandii irraa bu'ee; kutaan baaburichaa irra caalaan motora isaa waliin guutummaatti caccabee jira; namoonni hedduun ajjeefamaniiru ta'us, inniifi Aadde White garuu osoo miidhaa tokko malee miliqananiiru. Inni dafee fardaafi geejjiba argatee, Abraam Dooj waliin ta'uun, Aadde Waayit, kan Paastarichi lafa jiidhaafi dhoqqee qabu irraafi laga xiqqoo qaxxaamuree, iddoo balaan itti ga'e irraa fageessuun harka isaatiin fageenya muraasa geessee ture, fiduuf deeme.

GSAM 329.2Ganama barii sana Obbo Dooj wajjin balaa sana ilaaluuf deeme. Iddoo daandiin jallinaan sarara baaburaa qaxxaamuruutti, sangaan tokko kallattiidhumaan sarara baaburaa irra ciisee boqonnaa fudhachaa ture. Injiniinichi qaama loonii ittisu kan fuulduraa hin qabu ture, kanaafuu yeroo bineensicha rukutetti gara bitaatti daandii irraa buufame. Yeroo injiniinichi jalqaba lafa rukuteetti, konkolaataan meeshaa kan saanduqa kitaabota Paastara White qabate guutummaatti daandii irraa utaalee miidhaa tokko malee hafe; yeroo sanumatti konkolaataan imaltootaa kan duuba ture, gargaarsa namaa tokko malee, konkolaattota kaan irraa adda bahee, tasgabbiin daandii irra dhaabbate. Motoraan fi teendariin daandii irraa gara lafaatti naannoo fageenya roodii ja'aa yookaan saddeetii fiiguun, motoraan dhaaba muka ookii bal'ina naannoo miila sadii qabu rukute. Humni konkolaatichaa akkas guddaa waan tureef, motoraan jalli isaa gara oliitti garagalee, dugdi teendariittis daandii qaxxaamuree naanna'e. Qaamni baaburaa inni guddaan, humna guutuun deemaa, caccabaa motora kanaa rukutee, kanaanis rukuttaa lammaffaa uume. Konkolaataan jalqabaa kan motora sana rukute konkolaataa saffisaa (express car) ture, kan gara coccobaa gaggabaaboo ta'utti caccabe. Innis, wantoota keessa jiran waliin, teendarii irraafi naannoo isaa tuulamee balfa guddaa ta'ee ture. Kan itti aanu konkolaataa sadarkaa lammaffaa kan imaltoota kudha saddeet fe'e ture; isaan keessaa tokko ajjeefamee, kanneen hafan hundi garuu haala adda addaatiin madaa'aniiru. Konkolaataan kun konkolaataa hirribaa isa keessa goreen walakkaan caccabe. Kutaan fuulduraa konkolaataa hirribaa sanaa caccabee bittinnaa'e, teessoon Aadde Waayitiin itti tasgabbaa'uu hin dandeenye sunis guutummaatti caccabe.

GSAM 330Ragaan Fayyina Waaqayyoo

GSAM 330.1Yeroo nuti caccabaa sana, achiis konkolaataa Paastara Waayitii fi haati manaa isaa balaan sun yeroo itti uumamu keessa turan, kan caccabaa sana irraa fageenya roodii kudha shanii irratti tasgabbiin of danda'ee dhaabbate ilaallu, lapheen keenya keessatti Waaqayyo kadhannaa akka dhaga'e, akkasumas tajaajiltoonni isaa osoo miidhaan irra hin ga'in akka oolan gochuuf ergamaa isaa ergee konkolaataa sana addaan baase ta'uu isaa eenyutu beeka jennee yaanne. Yaadni kun keessumaa sammuu keenya keessaa iddoo qabate, yeroo namni firiiqii qabu sun isa akka gargar hin baasne dubbatu, dabalataanis, yeroo balaan sun ga'u namni tokkollee barandaa irra hin turre, akkasumas akkamitti akka ta'e isaafi hojjettoota baaburaa hundaaf icciitii akka ture dubbatu; Wanti isaan caalaatti dinqisiise immoo, hidhaan fi booltiin lamaanuu utuu hin cabbin hafan, booltiin sansalata isaa wajjinis akka waan harka of eeggannoo qabuun achitti kaa'ametti dirree konkolaataa balaa irra ga'e sana irra ciisuu isaa ture.

GSAM 330.2Hanga galgala gaafa 24ffaatti daandiin baaburaa balfa irraa hanga tokko qulqulleeffamee waan tureef, baaburonni akkuma barametti socho'aa turan; Paastara fi Aadde Waayitiinis ammas konkolaataa baaburaa seenuun, waan isaan Wiiskonsiinitti qabsiisuuf deemaniif karaa nageenya qabuun imalan.

GSAM 330Mormitoonni Ceepha'aman

GSAM 330.3Biyya Israa'el ishee durii wajjin wanti hundi salphaa hin turre. Diinonni alaa kanneen tarkaanfii hundatti adeemsa isaanii gufachiisuuf yaalan qabu turan. "Tuutni makaan" fi warri qulqulluu hin taane kanneen kaampii keessa turan meeshaalee qophaa'oo turan, kanneen Sataan ittiin mufannaa, walitti bu'iinsa, guungummii, fi fincila kakaasuu barbaade. Harka Waaqayyoo kan milkaa'inaa warra isa amanatti argamuu fi injifannoon carraaqqii isaanii hordofuu isaa, ummanni kun ija isaa duratti ayyaana argachuu isaanii—harki Gooftaa isaan geggeessaa jiraachuu isaa—ragaa ture.

GSAM 331.1Kanaafuu, olka'iinsaafi tarkaanfii ergama malaa'ikaa sadaffaa keessatti, guddinni isaa dhugaan dhiyaate garaa uumamaa namaatiif kan mijatu waan ta'eef miti. Faallaa kanaatiin, dhugaan ergamichaa inni ijoo—Sabata Gooftaa—faayidaa dhuunfaafi kan addunyaa wajjin walitti bu'a, warra isa hordofan hojii addunyaa irraa torbanitti guyyaa lamaaf addaan baasa. Dhimmi dhugaa yeroo ammaa diinota alaa kanneen hojii kana diiguuf yaalii cimaa fi itti fufiinsa qabu taasisan qaba ture. Isaan ilaalchisee, jecha faarfataa fayyadamuun akkas jechuun ni danda'ama, "Yoo Waaqayyo garaa keenyaan hin jiraanne ta'e, amma Israa'el akkas jettee haa jirtu; yoo Waaqayyo garaa keenyaan hin jiraanne ta'e, yeroo namoonni nu irratti ka'an; sana booda aariin isaanii yeroo nu irratti qabate, utuu hin yaadamin nu liqimsanii turan."²

GSAM 331.2Yeroo yeroon namoonni ofittummaa fi quufinsa hin qabne garee keenya keessaa ka'anii, kaayyoon isaanii yoo milkaa'e wantoota gurguddoo akkamii akka hojjetaman himaa turan; garuu akkuma ifa sobaa, ifni isaanii yeroo dheeraa dura dhaame. Gama biraatiin, dhugaan yeroo ammaa, tarkaanfii fuulduraa hundaan jabaachaa fi humna horachaa, addunyaa marsee sirriittiifi tasgabbiin daandii isaa itti fufaa ture.

GSAM 331Paastaroota Istiifensan fi Haal

GSAM 331.3Bara 1855 ganna keessa, Paastaroonni Istiifanseen fi Haal Mootummaa Wiiskoonsin keessatti fincila kaasuuf yaalaniiru. Obboloota dursaa biratti ifatti beekamaa ture, isaan barumsa isaanii kan "Bara Dhufuu" jedhamuun qabxiilee amantii keenyaa kanneen biroo hunda yaaluu akka barbaadan, akkasumas Adveentistoota Guyyaa Torbaffaatti, dhufaatii Kiristoos isa lammaffaa booda, barumsi yeroo yaalii akka barsiifamuuf hawwii guddaa akka qaban.

GSAM 331Raaga Waa'ee Isaanii

GSAM 331.4Sadaasa 20, 1855, Aadde White waa'ee adeemsa isaanii mul'ata argatte, bu'aa isaa isa dhumaas jechoota kanaan tilmaamte: "Yaa nama laafaa, hojii Waaqayyoo dhaabsisuu dandeessu jettanii yaaddanii? Yaa nama laafaa, qubaan isaa tokko si kuffisuu danda'a. Yeroo gabaabaadhaaf qofa si dhiisa."

GSAM 332.1Mormitoonni keenya mul'anni kun namoonni kun dhiyootti akka du'an kan ibsu ta'ee, garuu waggoota hedduuf waan jiraataniif, mul'atichi hin guutamne jedhaniiru. Mul'aticha keessatti waa'ee du'a isaanii wanti jedhu tokkollee hin jiru. Isaan kan agarsiifaman akka namoota ergama malaa'ikaa sadaffaa hojii isaa dhaabuuf yaalaniitti ture. Wanti isaanitti himame, Waaqayyoof isaan dhaabuun hammam salphaa akka ta'e yoo ta'ellee, itti dabalamanii, "Inni yeroo gabaabaadhaaf qofa si dhiisa" jedha. Maal godhan?—Akka isaan eeganitti waraana isaanii keessatti milkaa'uu mannaa, dukkana keessa akka waan waan barbaadan barbaachaa turan fakkaatu. Torban muraasa booda guutummaatti Sanbata dhiisanii, isa mormuutti garagalan. Ofii isaanii geggeessitoota godhachuun garee "Bara Dhufuu" jedhamu hundeessuuf abdii qabu turan. Kana milkeessuu mannaa, Sanbata dhiisuudhaan ummata keenya irraa qabannaa isaanii guutummaatti dhabaniiru. Akkasumas, adeemsa ofii isaaniitiin, waan jalqaba raawwachuuf karoorfatan guutummaatti fashaleessan. Ummanni keenya, "Dhugumatti, Waaqayyo 'yeroo gabaabaadhaaf isaan danda'iseera'" jedhe.

GSAM 332Xumura Jireenyaa Gaddisiisaa

GSAM 332.2Bu'aa namoota lamaan kanaa ilaalchisee, waa'ee carraa isaanii isa gaddaa kan obboloota isaanii, amantii "Bara Dhufuu" kanneen Sabata erga dhiisanii booda waliin turan irraa himannaa muraasa dhiyeessuun gaariidha. Waggaa soddoma torba dura Obbo Haal xiqqoo sammuun isaa wallaale (sababni isaas laafina sammuu), haalli kun kan uumame sababa qabeenya baay'ee namoota birootiin gowwoomsaadhaan dhabuutiin. Inni yoo alatti ba'e lafa irra diriiruu yookaan gadi kufuu akka danda'u gowwoomsaa keessa ture. Nama hin miine, garuu dhugumatti, waggoota dheeraa kanaaf hojii tajaajilaa gosa kamiinuu hojjechuuf guutummaatti kan hin dandeenye ture.³

GSAM 332.3Paastara Istiifansoon waggoota kudha ja'a dura du'aniiru. Du'a isaanii dura waggoota hedduudhaaf sammuun isaa hin qulqulluu ture (maraataa ture), garuu namoota biroof balaa hin qaban turan. Haala kanaan osoo hin ta'in dura, yaad-rimee seera-dhabdummaa inni hordofaa tureen bilisummaa akka qabu yaaduun, haadha manaa isaa, dubartii amalli ishee hin mormamne, ni dhiise (hiikkaa argachuuf abukaatoo haqa-dhabeessa fayyadamuun qofa danda'a ture), achas dubartii haadha manaa isaa duraa irraa baay'ee dargaggeettii taate fuudhe. Gochi kun amala gaarii haalaan cabsuu waan tureef, obboloonni isaa kanneen "Age-to-Come" jedhaman tarkaanfii isaa mormanii, gara fuulduraatti isaaniif akka hin lallabne isa dhorkan.

GSAM 333.1Ibsi obboloota isaanii kan guyyoota dhumaa namoota kanaa ilaalchisee gadda guddaa agarsiisa; haa ta'u malee, isaan kun dhugaa qulqulluu, kan yaada hamaa yookaan loogii malee kennamaniidha. Kana waliin, dubbistoota keenyaaf ragaa kana hojiirra oolmaa qaamaa ilaalchisee murtoo mataa isaanii akka baafatan dhiifna.

GSAM 333Paastara J. H. Waggoner Ergaa Fudhate

GSAM 333.2Bara 1852tti, Paastara J. H. Waggoner, kan Wiiskonsiin keessatti gaazexaa kaawuntii tokkoo gaggeessaa ture, dhugaa yeroo sanaa fudhate, bara itti aanuttis guutummaatti hojii tajaajilaatiif of kenne. Bara 1857tti, kitaabota xixiqqoo baay'ee barbaachisoo ta'an lama, tokkoon tokkoon isaanii fuula dhibba lamaa qaban barreesse. Inni jalqabaa mata duree, Amalaafi Kallattii Amantii Hafuuraa Ammayyaa, kan jedhu yoo qabaatu, inni lammaffaan immoo, Mormii Bara Dhufuuf jedhu ture. Kitaabni inni duraa sun namoota baay'ee kiyyoo Seexanaa sana keessa akka hin kufne oolchuuf gargaaruu qofa osoo hin taane, eebba Waaqayyootiin, namoota mul'atawwan ammayyaa kana hiika isaanii beekuu hin dandeenye hedduu ija isaanii baneera.

GSAM 333.3Kitaabni isaa 'Mormii Bara Dhufuuf' jedhu kun, yaadrimeewwan sobaa waa'ee yaalii cubbamtootaaf erga Gooftaan keenya yeroo lammataaf deebi'ee dhufee booda kennamu ilaalchisee dhiyaatan guutummaatti saaxila. Mormii barumsa sanaaf dhiyaate kun baay'ee guutuu waan ta'eef, deebiin isaaf kenname hin jiru qofa osoo hin taane, yaaliin deebii kennuuf godhamus hanga ammaatti ija keenya duratti hin mul'anne. Kitaabichi, yeroo ammaa kana keessatti, Kiristoos teessoo Abbaa isaa irratti akka lubichaatti (lubummaa isaa kan Meelkisedek) qabu, akkasumas gara fuulduraatti mootummaa isaa isa bara baraa keessatti teessoo isaa mataa isaa irratti kan qabatu—teessoo lubummaan giddu-seentummaa kamiyyuu itti hin walqabatin—haala ifaa fi gabaabaa ta'een ibsa.

GSAM 334.1Sana boodas, Paastara Waggoner barruu xixiqqaa sadaffaa hanga tokko walfakkaatu, mata duree, "Qixxaamurtaa Ifa Sammuu fi Mul'ataatiin" jedhuun barreesse. Bara 1884 naannoo sanaatti kun fooyya'ee gara kitaaba fuula 400 qabutti guddifame. Inni mata duree isaa irraa ka'uun mata duree sana irratti barruu ifaa fi gabaabaa dha.

GSAM 334.2Yeroo kanaa jalqabee hojii maxxansaa keessatti barreessaa fi gulaalaa ta'uun walitti dhiyeenyaan hirmaateera. Akkasumas tajaajila lubummaa isaa itti fufuun, waggoota isaa kan dhumaa Awurooppatti dabarseera.

GSAM 334.3Ebla 17, 1889, kitaaba isaa isa dhumaa, 'Eedenii irraa gara Eedenitti' jedhamu erga xumuree booda, magaalaa Baazel, Iswiizarlaanditti tasa du'aan boqote. Guyyaa 16ffaa hojii barreessuu guyyaa guutuu hojjetee, kitaaba yaadannoo isaa irratti, "Hojii guyyaa cimaa hojjedheera," jedhee galmeessee ture. Gabaasa haala isaa obboloota Awurooppaa irraa dhiyaate irraa, odeeffannoon armaan gadii argameera:—

GSAM 334.4"Ganama gaafa 17ffaa, naannoo sa'aatii shan walakkaa booda, akeekkachiisa daqiiqaa tokkoo malee, dhukkuba onnee (paralysis of the heart) irra ga'ee kushiinaa isaa keessatti du'ee kufa. Maxxansa Afaan Ingiliffaa kitaaba isaa haaraa xumuruuf baay'ee jabaatee hojjechaa ture, akkasumas bona dhufu gara Ameerikaatti deebi'uu isaa dura, Dilbata itti aanu hojii achi jiru waliin hojjechuuf gara Landanitti imaluuf yaadaa ture."

GSAM 334.5Bara 1854 irraa eegalee, Eelder Waagonar dhugaa ittisuuf, minjaala lallabaa fi maxxansa barreeffamaatiin, ummata dura yeroo hundaa fi ifatti mul'achaa ture. Yeroo du'a isaa umuriin isaa gara waggaa jaatamii sagaliitti dhiyaata ture. Ebla 20, magaalaa Baazel keessatti awwaalame. Akkasitti, hojjettoota jalqabaa dhimma kanaa keessaa namni biraa iddoo hojii isaa irratti kufame.

GSAM 334Fayyina Amantiin

GSAM 334.6Jalqaba arfaasaa bara 1858tti, Aadde Waayit guyyoota hedduuf dhukkubaan daran rakkachaa turte, haala homaa gochuu hin dandeenyetti siree irra ciiftee turte. Galgala tokko, halkan walakkaatti, of wallaalte; maatiin ishee gara yaadaatti deebisuuf mala beekan hunda yaalanis, carraaqqii isaanii keessatti hin milkoofne. Haala kanaan sa'aatii walakkaa ol erga turtee booda, Anii fi Paastara Andiruuws yeroo kadhannaa keessatti akka hirmaannuuf Paastara Waayitiin ariitiin waamamne. Kadhannaa cimaa siree ishee cinaatti dhiyaateef deebii yoo kennu, Gooftaan gara laafinaatiin of beekumsaatti deebisee, fayyaa ishee isa barameetti deebise. Yeroo Waaqayyoof galata galchitu, siree irra ciiranii osoo jiranii mul'ata keessatti fudhatamte. Wantoota mul'ata kana keessatti isheef mul'atan keessaa muraasni kitaaba "Ragaa Waldaaf," Lakk. 5 keessatti dubbifamuu danda'u.

GSAM 335Mul'ata Qaamaa Dinqisiisaa

GSAM 335.1Mul'anni qaamaa addaa kan mul'ata kana waliin walqabatu tokko ture, kan nuti xiyyeeffannoo addaa itti kenninu. Aniifi Paastara Waayit gama siree tokko irra taa'aa turre, Paastara Andiriiwus immoo gama kaaniin. Harki ishee yeroo tokko qoma ishee irra walirra qabamee, yeroo kaan immoo irree ishee waliin haala ishee barame kan bilisaafi miidhagaa ta'een gara mul'atawwan adda addaa isheen ilaalaa jirtuutti socho'aa ture. Kutaan qaama ishee kan olii siree irraa ol ka'ee ture, hanga garuu ceekuu fi boraatii gidduutti iddoo duubee ishee keessaa inchii saddeet yookaan sagal ta'u uumamee ture. Karaa biraatiin, qaamni ishee mudhii irraa gara oliitti kofa digirii soddomaa ta'uun jallatee ture. Haala sana keessattis, hanga mul'anni sun daqiiqaa soddomaaf itti fufetti turte. Namni tokkollee haala uumamaan, harkaafi irree malee, dhaabbii akkasii fudhachuu hin danda'u, yeroo dheeraa akkasiif achi turuun immoo hafee dha. Kun ammas ragaa kan agarsiisu, humna to'annoo ishee ala ta'e tokko mul'ata sana waliin walqabachuu isaa ti.

GSAM 335Raaga Biraa

GSAM 335.2Onkoloolessa 1, 1858, magaalaa Rochester, N.Y. keessatti, Paastaraafi Aadde White fi barreessaan kana waliin walga'iin waliigalaa gaggeeffame. Walga'ii kana booda, barreessaan kun isaan waliin imala naannoo Mootummaa Niiwu Yoorki fi Mootummoota Niiwu Ingilaand keessa godhamu irratti hordofe. Guyyaa Sanbataa tokko Aadde Waayitiif mul'anni kennameef, mul'annichis wantoota biroo gidduutti, imala keenya karoorfame keessatti iddoo tokko Seexanni isheerratti haleellaa cimaa akka raawwatu, akkasumas Anii fi Paastara Waayit amantiidhaan isheedhaaf qabnee eeguu akka qabnu, Gooftaanis akka ishee oolchu agarsiise.

GSAM 336Rakkina Aadde Waayitii

GSAM 336.1Kun ammas wanta ta'uuf raaga ture. Itti aanuun hammam sirriitti akka raagaan sun guutame ni agarsiisa. Walga'ii Roocheester booda Sanbata isa jalqabaa Rooseveltiitti turre, Sanbata itti aanus Brookfield, Kaawuntii Maadisan keessatti turre. Torban itti aanu, Mana Mannsville, Kaawuntii Jefferson keessatti, kushiinaa bal'aa Obbo Ballou keessatti walga'iiwwan geggeessine. Yeroo baaburaan Brookfield irraa gara Mannsville imalaa turretti, fuulli Aadde White ija jalatti ni dhiita'e. Kun baay'ee waan ishee miidheef, yeroo nuti Mannsville geenyu, siree ishee irra ciisuuf dirqamte. Dhiitichi guyyaa lamaaf dabalaa deeme, kunis hirriba ishee dhabsiisuun, walga'iiwwan irrattis akka hirmaattu ishee dhowwe. Mataan ishee dhiita'ee iji ishee lamaanuu cufamee ture, fuulli ishees akkas waan badee turetti fuula namaa hin fakkaatu ture. Dhukkubbii cimaa fi rifa'ina guddaa hirribni dhabamuun dhufaa ture kana hunda keessatti, diinni akka isheen Waaqayyo irratti guungumtu gochuuf jabeessanii yaalaa turan. Haalawwan kunniin hanga walga'iiwwan murtaa'an sun xumuramanitti akkasuma itti fufan.

GSAM 336.2Walga'iiwwan erga xumuramanii booda, Paastara Waayitiin natti akkana jedhan,

GSAM 336.2"Obboleessa Joon, kun haleellaa Seexanaa kan haadha manaa koo irratti raawwatame, isa nuti Roocheester keessatti itti akeekkachiifamne sana dha. Waadaa achitti galame ni yaadatta; innis yoo nuti waliin qabamnee amantiidhaan ishee deeggarre, yeroo qabsoo suni dhufu daqiiqaa tokkoof illee ishee hin dhiisne, humni diinaa ni cabu, isheenis ni bilisoofamti kan jedhu ture. Kottaa battalumatti ol seennee yeroo kadhannaa haa qabaannu."

GSAM 336Bilisummaa Akka Raagameetti

GSAM 336.3Akkuma sana kutaa Aadde Waayitiin siree isheerratti hidhamtee turte seenee, isheedhaaf kadhannaa cimaa goone; obboloonni immoo kutaa nuti walga'ii itti geggeessaa turre keessa turan callisaan kadhatanii turan. Erga kadhachuu jalqabnee daqiiqaa kudhan keessatti humna Gooftaa gadi bu'ee kutaa sana guute. Aadde Waayitiin battalumatti dhukkubbii hunda irraa bilisa baate, yeruma sana nyaata gaafatte. Kunis naannoo sa'aatii shanii waaree booda ture. Sa'aatii torba yeroo ga'u, dhiita fuula isheerratti ture hundi badee ture, isheenis galgala sana walga'ii irratti akka waan yeroo kamiiyyuu gaariitti argamte.

GSAM 337.1Gaaffii lammiileetiin, galgala mata duree "Dhaala Qulqullootaa" jedhu irratti haasofni kenname, isa xumura irrattis Aadde Waayitiin jajjabina dabarsan. Yeroo Paastara Waayitiin ilma isaa xiqqaa W. C. waliin alatti turanitti, isheen walga'ii guddaa sana dura mul'ata keessatti fudhatamte. Wantoota yeroo sana isheef mul'atan keessaa muraasni barruu xumuraa Ragaa Lakkoofsa 5, kan guyyaa Maansviil, N.Y., Onkoloolessa 21, 1858 maxxanfame keessatti dubbifamuu danda'u.

GSAM 337.2Boqonnaan Aadde Waayitiin yeroo darbe ibsame sana argatte, akkuma mul'ata Roocheesteritti kennameen raaganitti bu'a qabeessa ture. Imala sana irratti rakkoon akkasii deebi'ee hin uumamne, bakka hundattis dhugaaf injifannoo guddaa arganne.

GSAM 337Raaga Waraana Siivilii Ameerikaa

GSAM 337.3Sanbata, Amajjii 12, 1861, kan Fort Sumter irratti qawween jalqabaa osoo hin dhuka'in ji'a sadii guutuu dura (kunis dhugumatti waraana garboota Afrikaa 4,000,000 Ameerikaa keessatti bilisoomsuu jalqabsiise), mana walga'ii Amantaa Adventistii Guyyaa Torbaffaa kan Parkville, Mich., keessatti argamu eebbifame. Sirna kana irratti Paastara Waayitii fi haati manaa isaa, Paastaroota Waagonar, Ismiiz, fi barreessaan kana hirmaataniiru. Yeroo haasofni Paastara Waayitiin xumuramu, Aadde Waayit jajjabina nama kakaasu kennite, sana booda teessoo irra teesse. Haala kanaan mul'ata keessatti fudhatamte. Manni namootaan guutamee ture, dhugumatti iddoo ulfinaa ture. Mul'ata keessaa erga baatee booda, kaatee, mana sana naannoo ilaalaa akkana jette:—

GSAM 338.1"Namni mana kana keessa jiru tokko illee rakkoo biyya kanarratti dhufu abjuun illee hin arganne. Namoonni seera gargar ba'uu Kaaroolaayinaa Kibbaatti qoosaa jiru, garuu amma natti mul'atameera, Biyyoonni hedduun Biyya sanaatti akka makaman, akkasumas waraanni baay'ee suukanneessi akka jiraatu. Mul'ata kana keessatti, waraana gurguddoon gama lamaanii dirree lolaatti walitti qabamanii argeera. Dhawaa qawwee guddaa nan dhaga'e, akkasumas warra du'anii fi du'aa jiran hunda biratti nan arge. Sana booda wal lola harkaan harkaatti [wal waraanaa] ariitiin walitti dhufan arge. Itti aansee dirree lolaa boodaa, du'aa fi du'aa jiranitti guutame arge. Sana booda gara mana hidhaa geeffame, achittis rakkina warra harka qalleeyyii fi laafaa jiran arge. Sana booda gara mana namoota waraana keessatti abbootii manaa, ilmaan yookaan obboloota isaanii dhabanii geeffame. Gaddaafi cinqii isaanii argeera."

GSAM 338.2Itti aansuun suuta naannoo mana sanaa ilaaltee, "Mana kana keessa warri waraana sana keessatti ilmaan isaanii dhabuuf jiran jiru," jette.

GSAM 338Ragaa Aadde Ensign Ibsa Mul'ataa Ilalchisee

GSAM 338.3Dhugaa armaan olii kana mirkaneessuuf, raagichi guyyaa ibsame sanatti akka raagametti, akkasumas waldaan akkamitti akka hubatanii fi babal'isan agarsiisuuf, ragaaleen armaan gadii dhiyaataniiru:—

GSAM 338.4"Kun kan ragaa ba'u, ani Amajjii, 1861 keessa, magaalaa Parkville irraa fageenya maayilii ja'a irratti, Kaawuntii St. Joseph, Michigan keessa jiraachaa akkan tureedha. Ani Adveentistii hin turre. Ji'a sana guyyaa 12ffaa irratti ollaa koo keessaa namoonni hedduun walga'ii irratti hirmaachuuf gara Parkville deeman. Yeroo isaan gara manaatti deebi'an, walga'ii sana irratti dubartiin tokko of wallaaltee akka turte, fi isheenis waraanni suukanneessi Yunaayitid Isteetis irratti dhufaa akka jiru, raayyaawwan gurguddoon gama lamaaniinuu, Kibbaa fi Kaabaa keessatti, akka ka'an, fi namoonni hedduun mana hidhaa keessatti akka rakkatan, akkasumas sababa waraana keessatti abbootii manaa, ilmaan, fi obboloota dhabuutiin maatiiwwan hedduu keessatti hanqinni cimaan akka dhaga'amu dubbatte; fi namoonni mana keessa jiran waraana sana keessatti ilmaan dhiiraa isaanii akka dhaban ibse." Kan mallatteesse, "Maartaa V. Ensign, Wild Flower, Kaawuntii Firesnoo, Kaalifoorniyaa, Amajjii 30, 1891."

GSAM 339.1Raaga waraana sodaachisaa sanaa wajjin walqabatee, Aadde Waayitii itti dabaluun akkas jette, Amantotni Adveentistii Guyyaa Torbaffaa "sababa waraanaatiin iddoo dhiphoo keessa akka galan, fi yeroo rakkisaa isaan fuuldura jiru keessatti maal gochuu akka qaban beekuuf ogummaan akka isaaniif kennamuuf hundi isaanii cimsanii kadhachuun dirqama isaanii ta'uu."

GSAM 339Guddina Waraana Siivilii

GSAM 339.2Yeroo mul'anni kun kenname, ummanni Kaabaa walumaa galatti waraana dhufaa jiru ilaalchisee hubannoo baayyee xiqqoo yookaan homaa hin qaban turan. Pirezidaantii Linkooln illee, ji'a sadii booda (Ebla 12, 1861), yeroo naannoleen hedduun Kaaroolaayinaa Kibbaa seera gargar ba'uu isheetiin makaman, fi dhukaanni jalqabaa Foorat Samter irratti baname, namoota 75,000 qofaaf waamicha dhiheessan, isaanis yeroo gabaabaaf kan ji'a sadiitiif turan.

GSAM 339.3Lakkoofsi waraanaa gama Gamtaa irratti yeroo waraanaa galmaa'an walumaa galatti 2,859,132 ture. Kitaabni beekumsaa 'Encyclopedia Britannica' akka jedhutti, "humnoonni Konfedereetii jalqaba bara 1863tti, namoota gara 700,000 ta'an qabu turan," garuu lakkoofsa sirrii isaan walumaa galatti galmeessisan beekuun ulfaataadha. Tilmaamni isaanii lakkoofsi du'aa isaanii "gara namoota 300,000 ta'a" jedha. Ensaayikilopeediyoonni yeroo boodaa tokko tokko miidhaa gama Yuuniyeenii (warra lola keessatti ajjeefaman, yookaan warra madaa yookaan dhukkuboota dirree waraanaa yookaan mana hidhaa keessatti qabamaniin du'an) 359,528 akka ta'e ibsu. Waa'ee liqii gama Yuuniyeenii ilaalchisee Biriitaanikaan akkas jedha:—

GSAM 339.4"Liqiin Hagayya 31, 1865tti sadarkaa isaa isa olaanaa irra gahee, Doolara $2,845,907,626.56 ture. Galii Doolaara miliyoona 800 ta'us irra caalaatti waraanaaf oolee ba'ee ture; Mootummoota, magaalota, kaawuntiiwwanii fi gandoonni gibira mataa isaanii kan sassaaban baasii waraanaatiif oolchanii fi liqii mataa isaanii walitti qabaniiru; kaffaltiin sooramaa dhuma irratti tilmaamaan Doolaara miliyoona 1,500 ta'a. Baasiin Konfedereesii gonkumaa beekamuu hin danda'u, qabeenyi waraana Federaalaa fi waraana Konfedereesiitiin barbadeeffame tilmaamuun baay'ee ulfaataadha; akkasumas gatiin maallaqaa ($2,000,000,000) garboota Kibbaa waraanaan barbadeeffameera. Walumaagalatti, yoo baasiin waraanaa sirriitti shallagamuu baateyyuu, $8,000,000,000 tilmaama giddu-galeessaati."⁴

GSAM 340Mirkanneessa Dabalataa Mul'ataa

GSAM 340.1Waa'ee raaga namoonni mana walga'ii Paarkviil keessa turan waraana keessatti ilmaan isaanii akka dhabaniif ilaalchisee, ani salphaatti kanin jedhu, birraa bara 1883tti, jaarsa mana kiristaanaa Paarkviil, kan yeroo mul'anni sun kenname Amajjii bara 1861tti illee jaarsa ture wajjin wal arge; akkasumas waa'ee jecha Aadde Waayit yeroo waa'ee waraanaa mul'ata sana himtu dubbatte yaadattuu fi dhiisuu isaa gaafadhe. "Eeyyee," jedhe, "nan yaadata." "Nama guyyaa sana mana keessa turanii waraanaan ilmaan isaanii dhaban meeqa akka beektu natti himtaa?" Innis battalumatti maqaa namoota shanii yaadatee, "Isaan kun achi akka turan, fi waraanaan ilmaan isaanii akka dhabaniin beeka; utuu ani mana kootti, bakka namoota koo waliin haasa'uu danda'utti ta'ee, maqaa dabalataa siif kennuu nan danda'a ture. Natti fakkaata," jedhee itti fufe, "isaanii ani maqaa dhahame kana malees, namoonni shan kan biraa turan."

GSAM 340.2Waraanni Kibbaa waggaa afurii ol itti fufiinsaan gaggeeffame, hanga humnoonni walitti qabaman hunda keessaa walakkaan dhiyoo ta'an lola keessatti du'aan yookaan dhukkubaan badaniitti, raaga armaan olii haala dinqisiisaa ta'een akka dhugoome agarsiisa.

GSAM 340Garbummaafi Waraana

GSAM 340.3Mul'ata Amajjii 4, 1862 isheef kenname yeroo himtu, Aadde Waayitiin akkas jette:—

GSAM 340.4"Kumaan namootaa waraanni kun garbummaa akka balleessu hubannaan waraanaatti makamuuf amansiifamaniiru; garuu amma erga waraanaatti makamanii booda, akka gowwoomfamaniif, kaayyoon waraana kanaas garbummaa balleessuu osoo hin taane, akkuma jiruutti eeguu akka ta'e hubataniiru."

GSAM 341.1Ibsi armaan olii kun kan kenname yeroo loltoonni garboota sarara Gamtaa (Union) keessa baqatanii gara abbootii isaaniitti deebisuu irratti gargaaruuf dirqamanii turanitti; loltoonnis akkas jechuun ibsamaniiru, "Yoo fincila kana ukkaamsuu dandeenye, maaltu bu'aa argame?" Isaanis abdii kutachiisaadhaan deebisan, "Homaa. Wanti fincilichaaf sababa ta'e hin kaafamne. Sirni garbummaa, kan saba keenya balleesse, akka jiraatee fincila biraa kakaasuuf dhiifameera." Jechoonni kun, Ragaa Lakk. 7 irraa kan fudhataman yoo ta'u, bakka seenaan waraanaa nama gammachiisu guutummaatti mata duree "Garbummaafi Waraanaa" jedhu jalatti kenname jiru, garbummaan gonkumaa akka hin haqamne hin ibsan, garuu haala loltoonni yeroo sana itti ilaalan agarsiisu. Ragaa sana keessatti xiqqoo gara fuulduraatti tilmaamni akka armaan gadiitti jira:—

GSAM 341Raaga Injifannoo Kaabaaf

GSAM 341.2"Ta'us, soomni biyyaalessaa labsameera! Gooftaan akkas jedha, 'Kun sooma ani filadhe, hidhaa hammeenyaa hiikuuf, ba'aa ulfaataa kaasuuf, miidhaman bilisa baasuuf, akkasumas jibbii hunda cabsuuf mitii?' Yeroo saba keenyaan sooma Waaqayyo filate soomu, yeroo sana hamma waraana ilaalchisee kadhannaa isaanii ni fudhata; garuu amma gurra isaa hin seene."

GSAM 341.3Warri seenaa waraanaa beekan, hanga labsi bilisummaa Amajjii 1, 1863tti ba'utti, carraaqqii Kaabaa humnoota Kibbaa injifachuuf taasiseen walqabatee kufaatiiwwan, balaawwan, turtiiwwan, fi kkf akka turan ni beeku. Sana booda, yeroo sana irraa kaasee hanga waraanni xumuramutti injifannoon sun hammam saffisaa akka ture! Warra adeemsa hojii kanaa hordofaa turaniif, raagan Amajjii 4, 1862 sun guutamuu isaa hammam ifa ture! Erga ba'aan kaafamee, hidhaan garbummaa laaffifamee, waanjichis garboota irraa cabee booda! Waaqayyo kadhannaa ummata isaa dhaga'uu isaa fi yeroo isaan sooma isa gammachiisu filatanitti carraaqqii waraana xumuruuf godhame deeggaruu isaa hammam ifa ture!

GSAM 342Ragaa Bulchaa duraanii St. John

GSAM 342.1Haasaa Bulchaa duraanii Joon P. Seent Joon kan Kaansas, kan Otaawaa, Illinooyitti, waaree booda Waxabajjii 29, 1891 dhaggeeffadhe keessatti, ibsa armaan gadii kana kenne:—

GSAM 342.2"Yeroo [Konfedereetotni] nu Bull Run irratti mo'atan sana caalaa abdii kutatee hin beeku. Garuu kun hundi kutaa karoora Waaqayyoo ture. Otuu nuti [Konfedereetota] mo'annee jirree, siyaasessitoonni nagaa uumuun isaanii hin oolu ture, Gamtaanis garboomina wajjin itti fufa ture, nutis har'a garboomina qabaanna turre. Waggaa lamaaf [Konfedereetonni] caalmaa qabu turan; garuu erga Linkooln labsii bilisummaa beekamaa baasee booda, nuti gara gama Waaqayyootti garagalle, mo'amuu hin dandeenye."