Boqonnaa 23 — Dhaabbilee Fayyaa

GSAM 358.1"Jaalatamaa, waan hundumaa caalaa, akkuma lubbuun kee milkaa'utti, ati milkaa'ee fayyaa qabeessa akka taatu nan hawwa."¹

GSAM 358.2Sanbata, Waxabajjii 6, 1863, Paastara White fi haati manaa isaa walga'ii dunkaanaa kan Paastaroota Cornell fi Lawrence'n Otsego, Mich. keessatti geggeeffame irratti hirmaataniiru. Aadde White achitti mul'ata kan mata duree haaromsa fayyaa isheef bane argatte. Yeroo sana irraa eegalee, barruuleen waa'ee fayyaa fi jireenya fayya qabeessaa 'Review' keessatti maxxanfamuu eegalan, isheenis waan waa'ee fayyaa isheef mul'ate barreessuu jalqabde. Kutaan kanaa 'Ragaa Lakk. 11' keessatti, akkasumas kitaaba 'Akkamitti Jiraatama' jedhamu keessatti mul'ateera.

GSAM 358.3Mata dureen jireenya fayya qabeessaa fi hariiroo sirrii inni guddina qaamaa, sammuu, fi hafuuraa wajjin qabu, ifatti ummata dura dhiyaate. Maxxansa 'Review' kan Onkoloolessa 25, 1864 ba'e keessatti, Maanguddoon J. N. Andrews mata duree kanarratti yaadawwan barbaachisoo armaan gadii dhiyeessan:—

GSAM 358J. N. Andrews Jireenya Fayya Qabeessa Irratti

GSAM 358.4"Nyaata miidhaa geessisu hunda dhiisuun, akkasumas jireenya of-to'annaa qabu qajeelfama gaarii fi yaada sammuu Waaqayyoof qabnu jalatti jiraachuun, wantoota fayyaa gaariif baay'ee barbaachisoo ta'an keessaa isaan muraasa. Qaamni keenya mana qulqullummaa Hafuura Qulqulluuti. Akkuma hafuura keenya keessatti dhugaan isa ulfina goonuuf, qaama keenya keessattis, humna qaama keenyaa hunda cimina guutuudhaan qabaachuun keenya akkam barbaachisaa dha! Waaqayyo haa galateeffamu, mata dureen kun amma addatti ummata keenya fuulduratti dhiyaachaa jira. Fayyaafi humni wantoota nuuf baay'ee gatii guddaa qabaniifi warra yeroo rakkinaa taateewwan gurguddoo arguuf bu'aa guddaa qabani keessaa isaan muraasa.

GSAM 359.1Mata dureen qulqullina qaamaa Macaafa Qulqulluu fi of-qusannaa Kiristaanummaa, barreeffama 'Review' qofa keessatti osoo hin taane, tajaajiltoota keenyaan illee ni falmame.

GSAM 359.2Konfiraansii Waliigalaa, Caamsaa 20, 1866 irratti, qajeelfamni armaan gadii kana Aadde White'n kenname (kunis Ragaa Lakk. 11 keessatti ni argama):—

GSAM 359Dhaabbata Fayyaa Dhihaachuu Qabu

GSAM 359.3"Akka natti mul'atetti, warra dhiphataa fi warra dhukkuba ittisuuf qaama isaanii akkamitti akka kunuunsan barachuu barbaadaniif mana qopheessuu qabna....

GSAM 359.4"Warri amantii hin qabne dhaabbata yaala dhukkubaa milkaa'aa kennuuf oolee, kan ogeeyyii fayyaa Sanbata eeganiin gaggeeffamu yeroo dhufan, kallattiidhaan dhiibbaa dhugaa jala galu. Ummata keenyaa fi amantii keenya isa dhugaa waliin wal baruudhaan, loogii isaanii ni mo'ama, akkasumas yaada gaariin isaanitti dhaga'ama. Karaa kanaan dhiibbaa dhugaa jala ooluudhaan, gariin isaanii dadhabina qaamaa irraa furmaata argachuu qofa osoo hin taane, lubbuu isaanii dhukkuba cubbuutiin qabameefis qoricha fayyinaa ni argatu.

GSAM 359Raaga Bu'aa

GSAM 359.5"Yeroo fayyaan warra dhukkubsatootaa yaala ogummaan kennameef fooyya'ee, isaanis jireenya gammachuun jiraachuu jalqaban, warra deebisanii fayyisuuf gargaaranitti amantaa qabaatu. Gammachuun onnee isaanii guuta, sanyiin gaariin dhugaa sunis salphaatti achitti iddoo argata, yeroo tokko tokko immoo ni soorama, ni biqila, kabaja Waaqayyootiifis ija baasa. Lubbuun qaaliin akkasii tokko oolchuun, meeshaalee dhaabbata akkasii hundeessuuf barbaachisan hunda caala....

GSAM 359.6"Namoonni tokko tokko kanneen fayyanii deeman, yookaan faayidaa guddaa argatan, iddoowwan haaraatti amantii keenya beeksisuuf, akkasumas bakka duraan osoo ilaalchi kanaan duraa sammuu keessaa hin baane seenuun hin danda'amne turetti sadarkaa dhugaa ol kaasuuf sababa ni ta'u; kunis kan ta'u yoo namoonni kaayyoo fayyaa argachuuf jedhanii bira keenya turaniin dura ilaalchi kanaan duraa sammuu isaanii keessaa baafame qofaadha."

GSAM 360.1Mormiin tokko malee ummata keenya walitti qabameen kan murtaa'e, saffisaan akkuma danda'ametti dhaabbanni fayyaa tokko Battle Creek keessatti yookaan naannoo isaa akka banamu, akkasumas bulchiinsi yaalaa isaa kan Dr. H. S. Lay, kan barnoota yaalaa isaa isa duraatiin dabalataan, mala yaala bishaanii (hydropathic) dhukkuba ittiin yaalu barachuuf waggaa tokkoo ol iddoo yaala bishaanii Bahaatti dabarsee ture, jala akka jiraatu ture.

GSAM 360Iddoon Sanitarium Bitame

GSAM 360.2Yeroo sanatti dhaabbata akkasii hundeessuun hojii guddaa fakkaata ture; bu'aa isaa ilaalchisee ragaa jajjabeessaa kana hin jiraanne ta'ee, hojii sana jalqabuuf turtiin ni jiraata ture. Haa ta'u malee, turtii osoo hin jiraatin, walga'iin erga xumuramee guyyoota muraasa booda, mana jireenyaa bal'aan Abbaa Seeraa Graves, kan lafa eekirii saddeet qabatee iddoo jireenyaa isaa miidhagaa Baatlii Kiriik Dhihaa keessatti taasisu, bitame. Gamoo kana cinaatti, mana dhiqannaa ta'ee tajaajiluuf battalumatti ijaarsi dabalataa darbii lamaa ijaarame. Gamoowwan kana keessatti Dhaabbanni Haaromsa Fayyaa baname.

GSAM 360.3Maxxansa 'Review' kan Waxabajjii 19, 1866 keessatti, waamichi waliigalaa jalqabaa dhaabbatichaaf aksiyoonii bituuf taasifame. Maxxansa gaazexichaa isa sanuma keessatti, waldaalee kiristaanaa Battle Creek, Mich., fi Olcott, N.Y., irraa hanga $2,625, yookaan aksiyoonii 105 kan tokkoon tokkoon isaanii $25 ta'uun dursee gumaachamuu isaa ibsuun ibsi kenname. Akkaataa Mootummaa Naannoo Mishigaan keessatti seerri dhaabbilee fayyaa bulchuuf korporeeshinii hundeessuuf gargaaru hin jiraatin, qabeenyi sun hanga korporeeshiniin hundeeffamutti yeroof amanamummaan qabamee ture.

GSAM 360Barruun Fayyaa Jalqabame

GSAM 360.4Hagayya jalqaba, hoogganoonni maxxansa barruu fayyaa ji'aa, fuula kudha ja'aa qola isaa dabalatee, bifa barruu (magazine) qabu eegalaniiru. Kun 'Health Reformer' jedhama ture. Barruun kun amma illee maqaa 'Good Health' jedhuun itti fufee jira, ammas barruu fayyaa addunyaa keessaa isa hangafa ta'eera. Barruun kun qajeeltoowwan fayyaa fi of-qusannaa qofa irratti kan xiyyeeffatu osoo hin taane, dhaabbata fayyaa kana beeksisuufis akka meeshaatti tajaajilaa ture; dhaabbatichi Fulbaana 5, 1866tti dhukkubsattootaafi keessummootaaf sirnaan baname. Kanaafuu dhaabbatichi, erga yaadni kun ummata keenyaaf yeroo jalqabaatiif dhiyaatee ji'a afurii gadi keessatti kan bitame, kan meeshaan guutame, fi hojii eegalame ture; akkasumas maallaqa $11,000 aksiyoonaaf galmaa'ee, kan keessaa harki guddaan kaffalamee ture.

GSAM 361Koorporeeshinii Yaalaa Hundeeffame

GSAM 361.1Ganna bara 1866-67 keessa, Mana Maree Seera Baastuu Mishigan seera dhaabbata yaala fayyaa bulchuuf korporeeshinii hundeessuu dandeessisu baase. Caamsaa 17, 1867, tarkaanfiin kun fudhatame, seeronni keessoo fudhataman, qabeenyi lafaa fi qabeenyi biroo ammoo miseensota amanamummaa sirnaan filatamanitti dabarfame. Hanga guyyaa sanaatti waliigala maallaqa aksiyoonii galmaa'e $26,100 ture; kana keessaa $18,264.87 kaffalameera. Dhaabbatichi garee ogeeyyii fayyaa fi gargaartota gahumsa qaban qaba ture, gamoonnis dhukkubsattootaan guutuu jechuun ni danda'ama turan, isaan keessaa hedduun erga dhaabbaticha dhufanii booda saba keenyaa fi dhugaa keenya barachuun duraanuu amantii keenya fudhatanii turan.

GSAM 361Uffannaa Fayya qabeessa

GSAM 361.2Bara hundumaa fi biyya hundumaa keessatti onneen uumamaa dhiibbaa addunyaa, boona jireenyaa, gowwummaa fi faashinii ishee wajjin, salphaatti itti makama. Bara 1863, biyya keenya keessatti, yeroo gaaffiin fayyaafi uffannaa Aadde Waayitiif mul'atetti, kun adda hin turre; kunis akkaataa dubartoonni maraachuun faashinii yeroo sanaa kan 'hoops' uffachuu hordofaniin ni mul'ata, guddinni isaas hedduu isaanii akka waan baaloonii garagalate keessa deemanitti akka mul'atan isaan taasise. Yeroo sanatti, amalli uffannaa daangaa darbe kan biroo lama kan falmii guddaa kaasaniin dhufan. Yaadni gabaabaan waa'ee kanaa dubbisaa tokko ragaa Aadde Waayitiin mata duree uffannaa irratti, kan kitaaba 'Testimony for the Church, Lakk. 10' keessatti argamu, caalaatti akka hubatuuf tarii isa qopheessa.

GSAM 362Garmaleen Uffannaa Balaaleffatame

GSAM 362.1Garmaleen inni jalqabaa uffannaa duubaan isaa dheeraa, fedhii uffataa sanaa irratti hundaa'uun, dheerina iinchii kudhanii irraa kaasee hanga walakkaa yaardii yookaan sanaa ol qabu uffachuu ture. Kanneen yeroo baay'ee lafatti harkifamaa turan, dhiironnis "qulqulleessitoota daandii" jechuun waamu turan. Garmaleen inni lammaffaan guutummaatti faallaa kanaati, akkasumas akka uffannaa dhiirotaatti hanga danda'ametti kan fakkaatu ture. Faashiniin kun warra Misee Bloomer hordofaniin fudhatama argate, kanaafis "uffata bloomer" jedhamee waamame. Dhumarratti maqaan isaa gara "Uffata Ameerikaa" tti jijjiirame. Warra uffata kana deeggaran biratti bakka adda addaatti walga'iiwwan gaggeeffamaa turan, obboleettiiwwan keenya hedduunis akka fudhatamu deeggaran turan. Gariin isaanii dhugumatti uffatu turan.

GSAM 362Ragaa Dubbii Uffataa Irratti

GSAM 362.2Waa'ee waan Aadde White'n gaaffii uffannaa irratti agarsiifamteef, Ragaa Lakk. 11 keessaa keeyyata muraasa nan waraaba:—

GSAM 362.3Ummanni Waaqayyoo amanamoon ifa addunyaa fi soogidda lafaati, dhiibbaa isaanii gatii qabeessa ta'uu isaa yoomiyyuu yaadachuu qabu. Uffata dheeraa garmalee gabaabaatti jijjiirrachuu isaaniitiin, dhiibbaa isaanii hamma guddaatti ni balleessu turan. Warri hin amanne, kanneen isaan tajaajila isaanii godhanii fayyadamuu fi gara Qomaa Waaqayyootti fiduuf yaalan, ni jibbamu. Fooyya'iinsi hedduun uffannaa dubartootaa gama fayyaatiin, jijjiirama guddaa kan nama ilaalu jibbisiisu hin gooneen, raawwatamuu ni danda'a.

GSAM 362Uffata Haaromsaa

GSAM 362.4"Qaamni korsetii fi lafee qurxummiitiin gonkumaa dhiphachuu hin qabu. Uffatichi guutummaatti salphaa ta'uu qaba, kunis sombiifi onneen sirriitti akka hojjetan gargaara. Uffatichi xiqqoo bu'uura kophee irra gadi bu'uu qaba, garuu harkaatiin ol kaasuu malee xurii karaa lafoo fi daandii irraa qulqulluu ta'uuf gabaabaa ta'uu qaba. Uffata kana caalaa gabaabaan dubartootaaf yeroo hojii manaa hojjetan, keessumaa warra hojii alaa hamma tokko hojjechuuf dirqamanuuf mijaa'aa, mijataa fi fayya qabeessa ta'a.

GSAM 363Qaamni Walqixa Uffachuu Qaba

GSAM 363.1"Dheerinni uffatichaa hammamiyyuu yoo ta'e, qaamoleen isaanii akkuma warra dhiiraa guutummaatti uffatamuu qabu. Kunis surree keessaa qabu uffachuun, kan surree jalaatti hidhamuufi qabame, yookaan kan jalaan bal'atee suuta qalla'u uffachuun raawwatamuu danda'a; isaanis hanga kophee ga'anitti dheerachuu qabu. Miilawwanii fi qonyee akkasitti uffataman bubbee irraa eegamu. Yoo miilawwanii fi qaamni uffata ho'aa ta'een mijatoo ta'anii turan, naanna'inni dhiigaa walqixa ta'a, dhiigni sunis qulqulluu fi fayya qabeessa ta'ee hafu, sababni isaas yeroo qaama keessa daandii uumamaa isaa irra yaa'u hin qorrifamu yookaan hin danqamu."

GSAM 363.2Dheerinni uffannaa kanaa akka giddu-galeessa dinqisiifamaatti, uffannaa duubaan harkifamuufi uffannaa Ameerikaa gidduutti dhiyaate. Namni kamiyyuu uffachuu qaba jechamee hin dubbatamne, garuu dhiibbaa isaanii ittisuuf, fi warra gargaaruu qaban jibbisiisuuf tarkaanfii fudhachuu hin qaban jedhame. Qonyee isaanii akkaataa asitti ibsameen uffachiisuu qabu jechamee hin dubbatamne, garuu karaa sanaan gochuun ni danda'ama jedhame. Yoo kaayyoon walfakkaataan uffata jalaa dheeraa fi kaalsii darblameen galmaa'e, kun ragaa sana waliin guutummaatti walsima.

GSAM 363Qabxiilee Shan Uffannaa Fayyaalessaaf Barbaachisan

GSAM 363.3Akkaataa uffannaa gorfame keessatti, qabxiileen uffannaa fayya qabeessa ta'eef barbaachisoo ta'an shan akka jiran ni hubatama, isaanis:—

GSAM 363.41. Koorsetii fi dhiibbaa kamiyyuu kan mudhii dhiphisu dhiisuu.

GSAM 363.52. Hidhaa hunda kan irree yookiin qaamolee biroo irratti dhiiga bilisaan yaa'uu ittisu fayyadamuu dhiisuu.

GSAM 364.13. Qaama guutuu walqixa uffachiisuu, keessattuu miilaafi qongee.

GSAM 364.24. Uffanni mudhii gadii ceekuu irraa fannifamuu qaba, akkasumas haala kamiinuu sabbataadhaan mudhii irra akka hin rarra'in gochuu.

GSAM 364.35. Dheerina uffannaa.

GSAM 364.4Qabxiileen afuran jalqabaa amma ogeessa fayyaa beekaa hundaan deeggaramu, isa shanaffaaf immoo, uffanni duubaan harkifamu fi kan baay'ee gabaabaan lamaanuu amma dhiifamaniiru.

GSAM 364Aadde Jenness-Miller waa'ee Uffannaa

GSAM 364.5Bara 1890 keessa, Aadde Jenness-Miller kan Niiwu Yoork, barruu haayijinii uffannaa hundarra saayinsawaa yeroo sanaa keessatti, dubartoonni jijjiirama tasaa guddaa akka hin fidneef, suuta suutaan uffata isaanii gabaabsanii hanga gara gubbaa boottii dubartii ga'utti akka godhan deeggaree turte,—kunis dheerina Ragaa Lakk. 11n deeggarame sana ture.

GSAM 364Deeggarsa Dr. Tiraal

GSAM 364.6Bara 1868tti, Dr. R. T. Trall, kan Koolleejjii Hygieotherapeutic kan Florence Heights, N.J., irraa dhufe, ji'a Caamsaa dhuma irratti magaalaa Battle Creek, Mich., keessatti tajaajilaa warra keenyaaf leecarii torban tokkoo akka kennuuf qophiin taasifame. Yeroo leenjichaa, doktariin kun keessummaa Paastara Waayit ture. Aadde Waayit barumsicha irratti hin hirmaanne, garuu doktariin guyyaa guyyaan Paastara Waayit, haadha manaa isaa fi Paastara J. N. Andiruuws waliin gaarii keessa waan deemuuf, yaada ishee kan qulqullina, dhukkubaafi sababoota isaa, dhiibbaa qorichootaa, fi kkf akka dhaggeeffatu hubatamee ture. Isheen salphaatti waan mul'ata keessatti isheef agarsiifame dubbatte, garuu madda beekumsa ishee irraa argatte hin himne. Doktariin saayinsiin yaalaa yaada isheen ibsite wajjin akka walsimu dubbate. Paastara Andiruuws akka natti himetti, haasaa guyyaa lammaffaa xumura irra ga'anitti, doktariin Aadde Waayitiin, "Saayinsii yaalaa eessatti barattee eebbifte?" jedhee gaafate. Isheen wantoota kana gonkumaa akka hin baranne, garuu bu'aa waan Waxabajjii 6, 1863, Otsego, Miishigaan keessatti isheef mul'atee ture akka isaaf himaa jirtu yeroo dhaga'u baay'ee dinqisiifate. Yaadni ishee hundi fiiziyooloojii fi qulqullina waliin sirriitti akka walsimu, akkasumas mata dureewwan hedduu irratti isheen isa irra gad fageenyaan akka hubatte ishee mirkaneesseef. Imalaa fi haasaa akkasii gara guyyaa shanii booda, doktariin Paastara Waayitiin, maaliif mana barumsaa isaa gadhiisee Baatil Kiriikitti tajaajiltoota dura haasaa akka dubbatuuf affeerame gaafate. Innis akkas jedhe, "Aadde Waayit qulqullina ilaalchisee barsiisa barbaachisu isaaniif kennuuf akkuma koo qophaa'oodha."

GSAM 365Saayinsiin Yaalaa Ni Mirkaneessa

GSAM 365.1Barreeffamoonni ishee hedduun dameewwan kunuunsa fayyaa hojiirra oolan adda addaa irratti xiyyeeffatan waggoota dheeraadhaaf ummata bira turaniiru, isaan keessaa baay'een isaanii amma kitaaba 'Christian Temperance and Bible Hygiene' jedhamuun walitti qabamaniiru. Ogeeyyiin fayyaa barnoota hundarra olaanaa qaban tokko tokko, barreeffamoota kanneen of eeggannoodhaan erga qoratanii booda, saayinsiin yaalaa guutummaatti isaan waliin walsimu ta'uu isaa ibsaniiru. Isheef, isaan kun bu'aa qo'annoo osoo hin taane, salphaatti waan Gooftaan mul'ata keessatti isheef mul'ise barreessuu qofa dha.

GSAM 365Ragaa Dr. Keelog

GSAM 365.2Qorannoowwan saayinsii yaalaa wanta Aadde Waayitiif bara 1863 mul'annaan ifame wajjin akkamitti akka walsiman ragaa dhiheessuuf, seensa kitaaba 'Christian Temperance' irraa jechoota J. H. Kellogg, M.D., kan sanitaariyamii beekamaa addunyaa kan Baatil Kiriik, Mich. hogganu barreesse nan waraaba. Akkas jedha:—

GSAM 365.3"1. Yeroo barreeffamoonni eeraman kun jalqaba ba'anitti, dhimmi fayyaa guutummaatti jechuun ni danda'ama, namoota isaanitti himaman qofa osoo hin taane, addunyaa walii galaatiinis dagatamee ture.

GSAM 365.4"2. Warri muraasni barbaachisummaa haaromsa amala qaamaa falman, qajeeltoowwan haaromsaa dhugaa ta'an falmuu wajjin walqabatee dogoggora ifa ta'e fi yeroo tokko tokko kan jibbisiisus babal'isaniiru.

GSAM 366.1"3. Bakka tokkoyyuu fi nama tokkoon qaama dhugaa qulqullina jireenyaa kan sirna qabuu fi walsimu, dogoggora ifa ta'e irraa bilisa ta'ee fi Macaafa Qulqulluu fi qajeelfama amantii Kiristaanummaa wajjin kan walsimu dhiyaatee hin beeku.

GSAM 366.2"Haala akkanaa keessatti barreeffamoonni eeraman kunniin ifatti mul'atan. Qajeelfamoonni barsiisan aangoo saayinsawaatiin kan raawwataman osoo hin taane, nama beekumsa saayinsii ofitti hin fakkeessine, garuu gargaarsaafi aangoo ifoomina Waaqayyootiin akka barreessu himatuun karaa salphaafi ifa ta'een dhiyaatan.

GSAM 366Qajeelfamoonni Qormaata Dabarsaniiru

GSAM 366.3"Qajeelfamoonni haala addaa akkanaa fi himannaa dinqisiisaa akkasii wajjin dhiyaatan kun, akkamitti qormaata yeroo fi muuxannoo dandamatan? gaaffii sirriitti gaafatamuu danda'uudha. Deebiin isaas dhugaawwan bal'inaan mirkanaa'uu danda'an keessatti argama.... Qajeelfamoonni waggaa digdamii shan dura guutummaatti dagataman yookaan qoosaaf ka'an, suuta suutaan amantaa fi kabaja ummataa argataniiru, hanga addunyaan yeroo hunda akkasitti fudhatama kan hin arganne ta'uu isaanii guutummaatti irraanfutti. Argannoowwan haaraa saayinsii fi hiikkoowwan haaraa dhugaawwan durii irraa argaman yeroo yeroon ragaa mirkaneessaa dabalaa dhufaniiru, hanga yeroo ammaa kanaatti qajeelfamoonni waggaa digdamii shanii ol dura ol ka'an hundi ragaa saayinsiitiin haala danda'amuun isa cimaa ta'een cimsamaniiru.

GSAM 366Ragaa Madda Waaqayyoo Mul'atootaa

GSAM 366.4"Dhugumatti, barumsa wal-makaa fi wal-faallessuu, kanneen aangoo saayinsii fi muuxannoo gaafatan garuu yaada daangaa darbeetiin jallatanii fi dogoggora guddaan walitti makamuun gaarummaaf humna dhabsiisan gidduutti, namni beekumsa saayinsii yookaan barumsa olaanaa qabaachuu hin himanne tokko, yaada wal-makaa fi dogoggora irraa ka'uun qindeessuu danda'uun isaa, akka waan addaa fi dinqisiisaa fi ragaa shakkii hin qabne kan hubannoo fi qajeelfama Waaqayyoo agarsiisutti fudhatamuu qaba.-yaadota wal-xaxaa fi dogoggoraan faalamanii kan barreessitootaa fi yaadotaa muraasa dhimma fayyaa irratti dhiyaatan irraa, qaama qajeelfamoota qulqullinaa akkas walsimataa, akkas wal-fakkaataa, fi akkas dhugaa ta'e kan mariin, qorannoowwan, argannoowwan, fi muuxannoon waggaa digdamii shanii qajeelfama tokko illee diiguu hin dandeenye, garuu barumsa barsiifame cimsuuf qofa tajaajile," jedhamee barreeffame. Bakka barreeffame: "Battle Creek, Mich., 1890."

GSAM 367Dhaabbanni Fayyaa Babal'ifame

GSAM 367.1Bulchiinsa J. H. Kellogg, M.D., kan bara 1876tti hakiima olaanaa ta'ee dhaabbatichaatti makame jalatti, fedhiin yaalaaf ture akkas guddaa ta'uu isaa kan hubatame yoo ta'u, kanaaf birraa bara 1877tti bakki dabalataa qophaa'uu qaba ture. Bara 1876tti maqaan dhaabbatichaa 'Health Reform Institute' irraa gara 'Medical and Surgical Sanitarium' jedhamutti jijjiirame, bara 1878ttis gamoon guddaan haaraan ijaarame.

GSAM 367.2Ijaarsi kun bal'ina miila 136 x 46 kan qabu yoo ta'u, lafa jalaa irraa ol darbatee darbii afur qaba ture. Guutuutti danfaadhaan ho'ifamaa, gaasiidhaanis ibsamaa ture. Erga banamee yeroo gabaabaa booda dhukkubsattootaafi keessummootaan guutummaatti jechuun ni danda'ama guutame.

GSAM 367.3Hanga yeroo sanaatti, wanti bara 1866tti ragaa Aadde Waayitiin dhaabbaticha ilaalchisee raagan, haala dinqisiisaa ta'een guutummaatti raawwatamee ture. Namoonni baay'een, warri jalqaba fayyaa isaanii barbaacha dhaabbaticha dhufuudhaan xiyyeeffannoo isaanii gara saba kanaatti harkisan, ifa dhugaa ammaa fudhatanii turan.

GSAM 367Bakka Boqonnaa Fayyaa Baadiyyaa

GSAM 367.4Maxxansa 'Signs of the Times', Sadaasa 22, 1877, keessatti, M. G. Kellogg, M.D., obboleessi J. H. Kellogg kan abbaa yookaan haadha tokko qofa waliin qaban, lafa gama Tulluu Howell, St. Helena, Kaawuntii Napa, Kaalifoorniyaa irraa gara kaaba-bahaatti maayilii lamaa fi walakkaa fagaatutti argamu, akkasumas ijaarsa "Bakka Boqonnaa Fayyaa Baadiyyaa" jedhamu kan cinaa Crystal Springsitti ijaaramuuf akka qopheesse beeksise. Ganna bara 1877-78 keessa gamoon ijaaramee, jalqaba bara 1878 irratti yaala dhukkubsattootaatiif baname. Iddoon boqonnaa fayyaa kun, akkuma dhaabbata isa duraanii, sanitaariyamii Baatil Kiriik keessa jiruutti, hamma isaatiin guddachuu qofa osoo hin taane, iddoo namoonni baay'een itti dhufanii ergaa sana beekanii fudhatan ta'eera.

GSAM 368Barruu Fayyaa Paasifik

GSAM 368.1Bona bara 1885tti, hojii ergaa ergamaa sadaffaatiif yeroo guddinaa fi taateewwan hedduun itti mul'atan ture. Caamsaa 1, Buufanni Fayyaa Baadiyaa kan St. Helena bulchiinsa yaalaa ogeessa fayyaa sadarkaa sirrii fudhatee jala oole. Ji'a Waxabajjii keessa maxxansi ji'a lama lamatti ba'u kan "Pacific Health Journal and Temperance Advocate" jedhamu, barruu fuula 24 qabu kan to'annoo gulaalaa Paastara J. H. Waggoner jala ture, jalqabame. Tajaajilaalee kanaan dhaabbatni fayyaa sun jireenya haaraa argate; kunis akkuma waggoota darbanitti kasaaruu mannaa, hojii isaa keessatti waggaa waggaan bu'aa qulqulluu $2,000 hanga $4,000 argachuu jalqabe, hanga waggaa Ebla 1891tti cufameetti bu'aa qulqulluu $12,000 ol agarsiise.

GSAM 368.2Walga'ii Waldaa Boqonnaa Fayyaa Baadiyaa, kan St. Helenaatti bara 1887 gaggeeffame irratti, waa'ee maallaqa dhaabbatichaa ilaalchisee ibsi armaan gadii kenname: Caamsaa 1, 1885, qabeenyi qulqulluun dhaabbatichaa Doolara 5,322.76 qofa ture, kunis gatii aksiyoonii hanga guyyaa sanaatti baafame hundarra Doolara 2,547.24n gadi bu'aadha. Jecha biraatiin, dhaabbatichi galii isaa hundaa fi kaappitaala isaa $2,547.24 fayyadameera. Ebla 1, 1887, gatiin dhaabbatichaa erga liqii isaa hunda irraa hafe $21,372.64 ture, kunis ji'oota digdamii sadi keessatti bu'aa $16,049.88 agarsiisa. Maallaqa kana keessaa, aksiyoonii hanga $5,280 ta'u fudhatamee, deeggarsi hanga $2,497.60 ta'us dhaabbatichaaf kennamee ture; kanaafuu hojiiwwan dhaabbatichaa irratti bu'aan qulqulluun $8,272.28 ture. Yeroo kanatti, Barruun Fayyaa Paasifik (Pacific Health Journal) akka barruu ji'aa fuula 32 qabuu fi qola qabuutti maxxanfame, faayidaa fi qajeelfama dhaabbatichaa guddisuuf tajaajila caalaatti guddaa akka ta'e mirkanaa'eera.

GSAM 369Hojii Arjoomaa

GSAM 369.1Barruu 'Medical Missionary' kan Amajjii, 1891 keessatti, waa'ee 'Battle Creek Sanitarium' yeroo dubbatan, Dr. J. H. Kellogg akkas jedhan:—

GSAM 369.2"Yaalli tolaa dhaabbatichi erga hundeeffamee waggaa digdamii shaniif kenname, walumaa galatti doolaara 100,000 baay'ee ol ta'a, kunis kaappitaala jalqaba itti naqame irra dachaa hedduun caala.

GSAM 369.3"Hojii tola ooltummaa eerame kana dabalataan, dhaabbatichi barsiisota, narsoota, barsiisota manneen barumsaa bilcheessuu, fi namoota biroo dameewwan hojii misiyoonii adda addaatiif leenji'an ergeera."

GSAM 369Iyyannoo Warra Aneeyyitiif

GSAM 369.4Konfiraansii Waliigalaa, Bitootessa 8, 1891 irratti, Dr. Keelog maqaa ijoollee yatiimaatiif, iyyata cimaa dhiyeessan. Akkas jedhan: "Ani akka 'bakka bu'aa waliigalaa'tti muudamuu koo argeera, ani warra bakka hin bu'amne, jechuunis ijoollee yatiimaa, warra isaan kunuunsu hin qabne bakka bu'uufan deema."

GSAM 369Kennaa Doolaara 30,000 kan Aadde Haaskeel

GSAM 369.5Barruu 'Home Missionary' jedhamu, Amajjii 1892 keessatti, ijoollee yatiimaaf mana itti jiraatan ijaaruuf maallaqa argachuuf iyyannoon cimaan dhiyaatee ture. Barruu sana keessatti maqaan warra waadaa mana kanaaf gumaachan kan walumaa galatti $17,716 ta'e ni argama ture—warri hojii kana jalqabsiisan akka yaadanitti, baasiin kun hojii guddaa akkanaatiif baay'ee xiqqaa waan tureef, hojiin kun akka harkifatu sodaatame. Garuu, inni jalqabarraa kaasee dhuma isaa argu, fi "beeylada gaarreen kudhan irra jiran" kan qabu, akkaataa itti ta'u kan godhe, dubartiin sooressi amantii keenya hin hordofne, Aadde Kaaroolaayin E. Haskell, kan Chicagoo fi haadha manaa Obbo Firedriik Haskell isa du'ee turan, hojii tola ooltummaa karoorfame kana yeroo dhaga'an, battalumatti maallaqa doolaara 30,000 koree ijaarsichaatiif kennan; haa ta'u malee, maallaqichi guutummaatti akka karoora duraan kaa'ameen mana ijoollee yatiimaa ijaaruuf, hafuurri bal'aa fi arjummaatiin akka gaggeeffamuuf, akkasumas dhaabbatichi yaadannoo abbaa manaa isaanii du'eef 'Haskell Memorial Home' jedhamuun akka moggaafamuuf qajeelfama salphaa kaa'an.

GSAM 370.1Maallaqa akkasitti dhiyaateen, Waldaan Tajaajila Fayyaa fi Arjoomaa waggaa sana keessa gamoo kana ijaaree akka mana ijoollee yatiimaatti banuuf dandeessifame. Gamoon kun Amajjii 25, 1894tti eebbifame. Guyyaa sanaa eegalee yeroo dheeraadhaaf, maatiin ijoollee yatiimaa, gargaartotaa fi barsiisota of keessaa qabu giddugaleessaan namoota dhibba ta'a ture.

GSAM 370Mana Yaadannoo Jeems Waayit

GSAM 370.2Kunootiin dabalataan kunuunsaafi deeggarsa ijoollee yatiimaa kanaa, waldaan kun dhaabbata tola ooltummaa biraa kan James White Memorial Home jedhamu ni bulcha, bakka namoonni dulloomoon man-dhabeeyyii ta'an digdamaa ol ta'an itti kunuunfamuun jireenyi isaanii mijaa'aa taasifamu.

GSAM 370Mishinariyoota Fayyaa

GSAM 370.3Hojii gosa kana keessatti, leenjiin ergamoota yaalaa yeroo jalqabame tarkaanfiin cimaan kan biraa fudhatame. Carraaqqii sanyii ilmoo namaa ol kaasuuf godhame kana galateeffachuuf, Aadde Waayitiin, yeroo Fulbaana 16, 1892, magaalaa Piriistan, Awustiraaliyaa irraa barreessan akkas jedhan:—

GSAM 370.4"Bakka amma nama tokko qofti leenji'aa jiru, namoonni dhibba tokko leenjii irra jiraatan utuu ta'anii nan hawwa. Akkas ta'uu qaba. Dhiironnis ta'e dubartoonni, miseensota wangeelaa barnoota yaalaa hin qabne caalaa miseensota wangeelaa yaalaa ta'uun caalaatti fayyaduu danda'u."

GSAM 370.5Erga barreeffamni armaan olii barreeffamee kaasee, lakkoofsi namoota tajaajila jireenyaa akkanaatiif qophii gochuuf barnoota fudhatan baay'ee dabaleera.

GSAM 370Guddina Hojii Fayyaa

GSAM 370.6Barruu 'Medical Missionary', Amajjii, 1894 keessatti, ibsi gabaabaan dhimmoota hawwatoo guddina hojii fayyaa ilaalchisee ibsu jira. Akkas jedha:

GSAM 371.1"Inistiitiyuutiin Haaromsa Fayyaa bara 1866tti hundeeffame.... Mana mukaa xiqqoo tokko, mana dhuunfaa iddoo bareedaa fi fayya qabeessa ta'e, lafa olka'aa Baatil Kiriik, magaalaa Mishiigan guddachaa jirtu keessatti argamu, bitame. Ogeeyyii fayyaa lama, tajaajiltoota mana dhiqannaa lama, narsoo tokko (kan leenjii hin arganne), gargaartota sadii yookaan afur, dhukkubsataa tokko, rakkoolee hedduu, fi amantaa guddaa gara fuuldura dhaabbatichaa fi qajeeltoowwan inni irratti hundaa'e irratti qabamu—kun jalqaba hojii ammaati. Inistiitiyuutii Haaromsa Fayyaa jedhamuun beekama ture.

GSAM 371.2Iddoo mana xiqqaa isa jalqabaa ture irratti, amma gamoo dheerinni isaa fiitii 312 fi gadi fageenyi isaa fiitii 100 ta'e, kan darbii ja'a qabu, kan keessummoota dhibba sadii keessummeessuuf mijate, meeshaalee saayinsiin ammayyaa kunuunsaafi fayyina dhukkubsattootaatiif yaada dhiyeessuu danda'u hundaan kan guutame argama. Ogeeyyiin fayyaa kudhan, kanneen keessaa baay'een isaanii damee hojii isaanii keessatti ogeeyyii addaa ta'an, garee ogeeyyii yaalaati. Narsiiwwanii fi gargaartonni biroo maatii namoota dhibba sadii ol ta'an uumu, deeggartoonni dhaabbatichaas naannoo Gamtaa keessaa hundaa fi keessummoota biyyoota alaa irraa dhufan hedduu bakka bu'u. Balballi isaa ergamtootaaf, biyya keessaa yookiin alaa, maqaa kamiinuu qaban, yeroo hundumaa banaadha, maatiin kunis yeroo baay'ee keessummoota kanneen keessaa tokko yookiin isaa ol ta'e malee hin hafatu.

GSAM 371Hospitaala Sanitarium

GSAM 371.3"Hospitaalli kun bara 1888tti ijaarame, ijaarsa bal'ina miila 100 x 60 qabuufi darbii shan qabuudha. Darbiileen ijaarsichaa kan gubbaa keessaa sadii kutaa baqaqsanii yaaluu sanitaariyamii, kutaalee dhukkubsattootaa, fi waardiiwwaniif oolu. Waajjirriwwan hojii tola ooltummaa dhaabbatichaa akkasumas asitti argamu. Mana xixiqqoo digdamii, kanneen keessaa hedduun isaanii danfaadhaan ho'ifamanii, akkuma gamoo guddaa ibsaadhaan ifan, naannoo isaa walitti tuulaman, dhukkubsattoota yookaan barattootaan guutamaniiru. Mana barumsaa narsoota misiyonaarii yaalaa leenjisuuf Adoolessa 1, 1884 hundeeffame. Ji'oota jahan jalqabaa keessatti barattoonni soddomii shan galmaa'aniiru."

GSAM 372Raaga Hojjettoota Ba'anii Deeman

GSAM 372.1Waa'ee dhaabbata fayyaa St. Helena, Kaalifoorniyaatti argamu yeroo dubbattu, Aadde White, ergaa Guraandhala 6, 1887, Tiraameelan, Siwiizarlaandi irraa barreessan keessatti akkas jedhu:—

GSAM 372.2"Waaqayyo akka jedhetti, namoonni dhaabbata kana waliin hidhata qaban yoo gad of qabuun fi ajajamummaan, fedhii Waaqayyoo raawwachaa jiraatan, inni ni jiraata, ni badhaadhas; akkasumas isa keessaa ergamoonni ergamanii, ifa Waaqayyo isaaniif kenneen warra kaan ni eebbisu. Isaan kun hafuura Yesuus keessatti siidaawwan iddoo ol aanaa irra jiran ni diigu; amantaa sobaa ni saaxilu, akkasumas iddoo amma dogoggora, of-jaallachuu, of-laalchisuu fi yakki qofti keessatti kunuunfamu, dhugaa, qulqullummaa fi qulqulluu ta'uu ni dhaabu."

GSAM 372.3Jechoonni kunniin, dhaabbilee biroo walfakkaatoo irrattis humna walqixaatiin waan hojjetaniif, isaan wabeeffanna.

GSAM 372Hojii Fayyaa Keessatti Milkaa'inni Waadaa Galame

GSAM 372.4Ragaa addaa bara 1891 waldaadhaaf kenname keessatti akkas jedhamee dubbatameera: "Eebbifamni Waaqayyoo carraaqqii haaromsa fayyaatiif fedhii uumuuf godhamu hunda irratti ni boqota; sababni isaas bakka hundatti barbaachisaadha. Dhimma kana ilaalchisee haaromsi ni jiraachuu qaba; sababni isaas Waaqayyo karaa kanaatiin waan baay'ee raawwachuuf yaada qaba."

GSAM 372Koolleejjii Misiiwwaa Yaalaa Ameerikaa

GSAM 372.5Tarkaanfii tarkaanfiidhaan ifti mala yaalaa sammuun deeggaramu irratti ni tarkaanfate, hanga Waxabajjii, 1895tti, dhaabbata barnoota yaalaa hundeessuuf gaaffiin uumamutti. Gaaffii kana guutuuf, Koolleejjiin Misiiwwaa Yaalaa Ameerikaa kaayyoo addaa ogeeyyii fayyaa Waldaa Misiiwwaa fi Arjoomaa Yaalaa Aventistoota Guyyaa Torbaffaa jalatti, biyya keessaa fi alatti akka hojjetaniif leenjisuuf hundeessame. Sirni eebbaa Fulbaana 30, 1895, magaalaa Battle Creek keessatti gaggeeffame, koolleejichis guyyaa itti aanu, Onkoloolessa 1, barattoota afurtama qabuun baname.

GSAM 372.6Beeksisa koleejichaa keessatti akkas jedhamee dubbatame:

GSAM 372.6"Koolleejjichi seera Mootummaa Iilinooyis jalatti, magaalaa Chiikaagoo keessatti seeraan hundeeffameera. Sagantaan barnootaa akkuma kan manneen barumsaa yaalaa Ameerikaa keessaa warra filatamoo ta'an guutuu ta'a. Barsiisni gar-tokkoon Chiikaagoo, gar-tokkoon immoo Baatil Kiriik, Miishigaan keessatti kennama."

GSAM 373.1Warra hojii tajaajila misiyoonii yaalaatiif qophaa'aa jiran ilaalchisee, barruu 'Medical Missionary' jedhamu kan ji'a Hagayyaa, 1895 keessatti maxxanfame keessaa kan armaan gadii dubbifna:

GSAM 373.1"Barattoonni narsootaa kanneen amma Mana Barumsaa Leenjii Narsootaa Sanitarium Battle Creek keessatti leenji'aa jiran lakkoofsaan 250 ol ta'u; isaan keessaa namni hojii misiyoonii yaalaa irratti hirmaachuuf ga'umsa qabu kamiyyuu iddoon hojii isaaf ramadameera. Narsoonni Odoloota Galaana Kibbaa, Indiyaa, Indiyaa Dhihaa, Ameerikaa Kibbaa, akkasumas naannolee kibbaa Yunaayitid Isteetisiif digdamii shan yookaan soddoma, fi magaalota keenya gurguddoof ni barbaadamu."

GSAM 373Guddina Hojii Tajaajila Misiyoonii Fayyaa

GSAM 373.2Sirna eebbaa garee Narsoota Misiinarii Sanitarium, kan Sadaasa 5, 1895 Mana Sagadaa Tabernacle keessatti gaggeeffame irratti, Dr. Keeloog akkas jedhan:—

GSAM 373.3"Waggaa kudha lama dura, sagantaa akkanaa irratti, narsoonni lama eebbifamaniiru. Yeroo ammaa kana gareen narsoonni dhibba sadii hanga afurii ta'an jiru. Sanitarium keessatti ogeeyyiin fayyaa kudha sagal jiru, dhaabbilee walfakkaatoo kanneen sanitarium waliin walitti hidhata qaban keessatti immoo digdamii lama jiru, kunis Waldaa Miseensota Tajaajila Fayyaa fi Arjaa jalatti to'atama. Narsiiwwan keenya keessaa shantamni sadii biyyoota alaa adda addaa keessa jiru;—Iswiidin, Meeksikoo Moofaa, Qarqara Warqii Afrikaa, Awustiraaliyaa, Afrikaa Kibbaa, Deenmaark, Indiyaa, Niwuu Ziilaand, Saamoo'aa, fi Guyaanaa Biriitish keessatti. Amma barattoonni yaalaa jaatamii sadii leenjii irra jiru. Isaan keessaa afurtamii tokko as jiru, digdamii lamaan immoo Yuunivarsiitii Mishigaan fi manneen barumsaa biroo keessatti argamu. Narsiiwwan digdamii lamaan kan har'a galgala eebbifaman, narsiiwwan mirkanaa'oo ta'anii hojii eegaluuf guutummaatti qophaa'oodha."

GSAM 373.4Guddina dhaabbilee fayyaa keenyaa hanga bara 1902tti yoo hordofnu, Sanitarium Battle Creek, koleejii yaalaa fi mana barumsaa leenjisa narsootaa isaa waliin, addunyaa irratti Adivantistoota Guyyaa Torbaffaa kan ta'e dhaabbata gosa isaa keessaa isa guddaa ta'uu isaa argina.

GSAM 374Gamoowwan Gurguddoon Gubatan

GSAM 374.1Halkan Guraandhala 18, 1902, gamoon guddaan ijoon, meeshaalee isaa gaggaarii waliin, fi hospitaalli bal'aan ibiddaan barbadaa'an. Yeroo sanatti gamoota keessa dhukkubsattoonni fi keessummoonni dhibba afur turan, garuu carraaqqii gootummaa ogeeyyii fayyaa, narsootaa fi gargaartotaatiin, akkasumas eegumsa addaa Gooftaatiin, isaan hundi miidhaa cimaa malee gamoota keessaa baafamaniiru.

GSAM 374Sanitarium Haaraa

GSAM 374.2Gamoon biraa, isa duraanii caalaa guddaafi jabaa ta'e, iddoo gamoo moofaa sanaatti ijaarameera. Dhagaan bu'uuraa ijaarsa ammaa kanaa Caamsaa 12, 1902 kaa'ame, gamoon kunis Caamsaa 31, 1903 eebbifame. Hoogganoonni dhaabbatichaa waa'ee gamoo haaraa kanaa akkas jedhu, "akka gamoo sibiila, dhagaa, bulukkeefi simintoon ijaaramee jabaafi yeroo dheeraa turu ta'uu danda'uutti jabaadha.

GSAM 374.3"Meeshaaleen dhaabbatichaa guutummaatti kan yeroo ammaa, guutuu, qulqulluu, mijaa'aa fi jabaa ta'an argamanidha; akkasumas akkuma amma xumurameetti, Sanitarium'n Battle Creek dhukkubsattootaaf tajaajilootaafi mijaa'ina dhugumatti kan biraatiin hin caalamne dhiyeessa jedhamee amanama.

GSAM 374.4"Kaayyoon hoogganoota dhaabbatichaa, mala yaala dhukkubsattootaa kanneen yaala sammuun fudhatama qabuun beekamtii argatan hunda, akkasumas meeshaalee yaalaa haaraa, haala mijaa'aa ta'een iddoo tokkotti walitti qabuun, mala kanneen yaada qajeelaa fi hubannoo qabuun itti fayyadamuudha."

GSAM 374Sanitariumwwan Hedduun Hojjetamu

GSAM 374.5Ifni ummata kana bira ga'e, Gooftaan dhaabbilee gurguddoo muraasa qabaachuu mannaa, sanitaariyemiiwwan baay'ee guddinaan gidduugaleessa ta'an addunyaa maratti akka facaafaman barbaada kan jedhuudha. Gammachuun nutti dhaga'ama, keessattuu waggoota kurnan darban keessa, kutaalee addunyaa garaagaraatti sanitaariyemiiwwan xixiqqoo banuuf jalqabbiin akka taasifame hubachuun. Kitaaba Waggaa Konfiransii Waliigalaa kan bara 1904 keessatti, tarreen dhaabbilee xixiqqoo kanneenii shantamaa ol ta'an ni argama.

GSAM 375Tarree Sanitariyemootaa

GSAM 375.1Haalli isaan hundeessuuf sababa ta'e himuun fedhii namaa qabaachuu danda'us, bakka gabaabaa qabnu keessatti, tarree biyyoota isaan itti argamanii fi lakkoofsa isaanii biyya tokkoon tokkoon keessatti qofaan gammaduu qabna. Yuunaayitid Isteetis keessatti 35; Giriit Biriiten keessatti 3; Jarmanii keessatti 1; Siwiizarlaandi keessatti 1; Deenmaark keessatti 1; Noorweey keessatti 1; Iswiidin keessatti 1; Afriikaa Kibbaa keessatti 1; Awustiraaliyaa keessatti 2; Niwuu Ziilaandi keessatti 1; Odola Saamoo'aa keessatti 1; Meeksikoo Moofaa keessatti 1; Indiyaa keessatti 1; Jaappaan keessatti 1 argina.

GSAM 375Tarree Kutaalee Yaalaa

GSAM 375.2Sanitariumiiwwan kanneenitti dabalataan, kutaaleen yaalaa digdamii lama jiru; isaan keessaa kudha torba Yunaayitid Isteetis keessatti; tokko Yaaffaa, tokko Yerusaalem, Palesteen keessatti; tokko Guwaadalahaaraa, Meeksikoo Moofaa keessatti; tokko Kimbarlii, Afrikaa Kibbaa keessatti; fi tokko Rookhaampitan, Awustiraaliyaa keessatti argamu. Kanneenitti dabalataan, mana nyaataa kuduraa qofa nyaatan digdamii ja'a jiru, bakka namoonni nyaata qulqulluu fi fayya qabeessa argatan, akkasumas waa'ee akkaataa jireenyaa sirrii ta'e ilaalchisee barsiisa hamma tokko argatan.

GSAM 375.3Istaatistiiksiiwwan guddina qajeelfamoota haaromsa fayyaa ilaalchisee kun, akkuma bara 1866tti raagaan himametti, Gooftaan "dhaabbata kanaan hojii guddaa akkamitti akka raawwatu" ni agarsiisu; akkasumas, akkuma bara 1863tti raagaan himametti, "qajeelfamoonni haaromsa fayyaa" "yeroo dhufaatii Gooftaa namoota jijjiiramaaf qopheessuu" keessatti gahee akkamii akka qaban ni agarsiisu. Kanaafuu dhaabbileen fayyaa kun dachaa dhibbaatti haa guddatan, dhiyootti immoo kaayyoo isaaniif ramadamee fi karoorfame sana haa raawwatan.