Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
10 / 31
10 / 31

Mwakoro 7 — Waekoan Rikiraken te Rongorongo

John Norton Loughborough

GSAM 126.1“Ao I nora temanna riki te anera ae e rangi ni korakora n ruo mai karawa, ae e rabunaki n te nang; ao iai nei wirara i aon atuna, ao matana e taraa ni kaanga taai, ao waena ai aroni boua n te ai. Ao e taua n baina te boki ae uarereke ae uki; ao e katuka waena ae te atai i aoni marawa, ao waena ae te maing i aon te aba, ao e takarua n te bwanaa ae kakannato, n ai aron te raian ae e bekorara. Ao ngke e a takarua, ao a taetae baa aika itiua ni bwanaaia.... Ao te anera are I noria n tei i aoni marawa ao i aon te aba e aroraea baina nako karawa, ao e taetae n tuea n aran Teuare e maiu n aki totoki, are e karika karawa ma bwaai ake iai, ao te aba ma bwaai ake iai, ao marawa ma bwaai ake iai, bwa e nang akea riki te tai; ma n boong aika e na ongo iai bwanaan te anera ae te kaitiman, ngkana e nang moana katangan ana buu, ao e na tia te bwai ae raba iroun te Atua, n aron are E a tia ni kaongoia ana toro aika burabeti iai.”1

GSAM 126Te Anera Bon te Kanikina Ibukia Taan Uarongorongo aika Aomata

GSAM 126.2N aron ae e a tia ni kaotaki, e a tia n anganaki te aomata te mwakuri ni katanoataan te euangkerio, ao e berita te Uea bwa E na kakabwaiaa te anga ni mwakuri anne ni karokoa “tokin te aonnaba.”2 Ngaia are te anera ae e uota te rongorongo aei e riai n riki bwa te kanikina ibukin te rongorongo ibukin te tai ae e na katanoataki nakoia kaain te aonnaba. E katanoataki te rongorongo man te boki ae e “uki,” ae e kaota raoi bwa e a tia ngkoa ni kainaki. A karineaki iroun te Atua taan uarongorongo aikai; bwa e mena i aoia “nei wirara,” ae kanikinaean ana berita te Atua, ao a rabunaki n ootani mimitongin te Atua, ao a katanoataa te rongorongo n ana mwaaka te Tia Kariki bwaai ni kabane. Te bwai ae katanoataki ikai bon te rongorongo ibukin te tai, ae e a tia ngkoa ni “kainaki n te kai ni kanikina,” ma ngkai e katanoataki man te boki ae “uki.”

GSAM 127.1N mwakoro ake imwaina e a tia ni kakoauaki bwa e a tia te Uea ni katerea te tai ae e na anganaki iai te oota ibukin tokin te tai ae abwabwaki n te taetae ni burabeti—2300 te bong—ae e kairi nakon te motikitaeka ae rinanon te kakae; ao bwa te taetae ni burabeti are e na rikirake te atatai e a tia ni kakoroaki raoi bukina ni kautakia aomata aika bati ake E kaota nakoia te oota anne; ao bwa E a tia naba ni katerea te tai ae e na reiakinaki iai te “taeka ni kabootau ibukin te biku,” ni kautakia ana tia reirei n te tai anne ao n te tabo anne bwa a na nako ni katanoataa te taeka ni kabootau anne nakon te aonnaba. N aron naba te eti anne, E a tia ni katerea te tai ae e na rikirake iai te rongorongo ibukin te tai ni karokoa te takarua ae korakora, ao e a tia ni kakoroaki bukina n te aro ae eti naba anne.

GSAM 127Te Takarua ae Korakora n te Moan Rongorongo

GSAM 127.2Te tai ae e na karaoaki iai te takarua ae korakora n te katanoata aei bon te titiraki ae kakawaki. E katukaki ikai i marenan tangin te kaonoua ao te kaitiua ni buu. Ti kona n nora aei man tabona n te rongorongo n te Koroboki ae Tabu, ao man te rongorongo naba, ae e kangai: “N boong aika e na ongo iai bwanaan te anera ae te kaitiman, ngkana e nang moana katangan ana buu, ao e na tia te bwai ae raba iroun te Atua, n aron are E a tia ni kaongoia ana toro aika burabeti iai.” Aei te kakoaua ae matoa bwa te tai ae katanoataki n te rongorongo aei e reitaanako ni karokoa tangin te kaitiua ni buu.

GSAM 127Tain te Takarua ae Korakora

GSAM 127.3Ngkana e katanga ana buu te anera ae te kaitiman, ti warekia bwa “e kaukaki ana tembora te Atua i karawa, ao e nooraki i nanon ana tembora te aake n ana berita.”3 N te mwakuri ni beku n te tabo ae tabu i aon te aba, te ruu ae mena iai te aake—te tabo ae tabu riki—e tii kaukaki teuana te tai n te ririki; ao anne n te bong ni kabwarabure, ibukin kamaunaakin buure—te kaitiakan te tabo ae tabu. Te tai ae a taekinna burabeti, ae e na karaoaki iai te mwakuri ni kaitiaki aei iroun Kristo, bon tokin te 2300 te bong.4 E taekinaki naba bwa ngkana e katanga ana buu te anera ae te kaitiman, ao a kangai bwanaa i karawa bwa e a roko tain motikitaekaia maate.5

GSAM 128.1Te kanikina ni burabeti aei n Te Kaotioti 10 e kaota te tai ae e na butinako iai te rongorongo aei “n te bwanaa ae korakora,” ao n tokina “n ai aron te raian ae e bekorara.” N aron te taetae ni burabeti aei, te tai ae e na rikirake iai te rongorongo nakon ana “takarua ae korakora” bon man tokin te kaonoua ni buu ni karokoa tokin te tai ni burabeti are e kairi nakon te kaitiakan te tabo ae tabu; ke n taeka riki tabeua, ni karokoa tokin te 2300 te bong. A kakoroaki bukin buu ake aua aika moa n aia buaka kaain Goth, Vandal, Hun, ao tabeman riki, ake a tibwatibwaa Rom Mai Maeao nakon tebwina mwakoro ke tautaeka n uea.

GSAM 128Te Kanimaua ni Buu

GSAM 128.2Te kanimaua ni buu e kaota teiraken ana Aro Muhammad ma ana nang n mwamwanaa, ao e kaota riki te tai ae “nimaua namakaina,” ke 150 te ririki ni koaua mai n te tai are “iai te uea i aoia.” N Turai 27, 1299, Othman, ae te tia moana te emwaea n Ottoman, e rin ni buaka n abaia kaain Nicomedia. Mai n te tai anne kaain Ottoman a aki toki ni kaangaangaia ao ni “kamarakiia” kaain te emwaea n Rom Mai Mainiku ni karokoa Turai 27, 1449, ae 150 te ririki n tangin te kanimaua ni buu. N te tai anne kaain Turkey a uotiia aia taanga ni buaka bwa a na buakana te kaawa ae Constantinople naba, ao a kabongana te baura n aia buaka. Ao a kabwaka atibu aika bubura nakon oon Constantinople man te kai ni buaka ae bubura ao e rawawata, are e taku Gibbon, ae te tia kore rongorongon taai ake rimoa, bwa e kainnanoaki 60 te kao bwa a na butira.

GSAM 128Tokin te Kaonoua ni Buu

GSAM 128.3N te tai ae kaan ma aei e mate John Palleologus, are a korea taekana taan kore rongorongon taai ake rimoa bwa te kabanea n embra ni Kuriiti. Constantine Decozes boni ngaia ae e riai ni bwaibwai n te kaintokanuea, ma e taekinaki bwa ana maaku iroun Amurath, ae te uea n Turkey are e karaoa te buaka aei nakoina, e kairia bwa e na bubutii iroun Amurath bwa e na kariaiakaki ni toka n te kaintokanuea. Te mwakuri ae aron aei e taraa ni kaanga te anganano n ana kaintokanuea nakoia kaain Turkey. Ni koauana, imwin te tai ae kimototo kaain Ottoman a a bwaibwai n te kaawa ae Constantinople ao te emwaea n Rom Mai Mainiku. N te aro aei a “kamatea” te emwaea anne n te tautaeka, ae a a tia ngkoa ni “kamarakia.” A na “kamatea” n “te aoa, ao te bong, ao te namakaina, ao te ririki.”

GSAM 129.1Ngkana e anaaki aei bwa te tai ni burabeti, ae te bong teuana ibukin te ririki teuana, ao iraua abwakina? E bebete te ware: te ririki teuana, 360 te bong, ke ririki; te namakaina teuana, 30 te bong, ke ririki; ao te bong teuana, te ririki teuana,—ni kabane, 391 te bong, ke n te tai ni koaua, 391 te ririki. Te aoa bon teuana mwakoro man mwakoro aika 24 n te bong, ao ngkana e riki bwa te kanikina, e na bon nanona te iteran namakaina, ke 15 te bong. Ngaia are te tai ni kabane ae e na inaomata iai aia tautaeka kaain ana Aro Muhammad i aon aban Rom Mai Mainiku bon 391 te ririki ao 15 te bong. Ngkana e reitaki aei nakon Turai 27, 1449, e karokora nakon Aokati 11, 1840, bwa tokin te tai n inaomata n Turkey, n aron ae e kaotaki i aan te kaonoua ni buu.

GSAM 129E Taetae ni Burabeti te Taokita ae Josiah Litch Ibukin Bwakaan te Emwaea n Ottoman

GSAM 129.2N 1838 te Taokita ae Josiah Litch, mai Philadelphia, Pa., e a tia ni butimwaea te koaua ae e katanoata William Miller, ao e a reitaki n te mwakuri ni kakaraua riki ataakin te rongorongo. E katauraoi rongorongo ibukin aia beeba ni kaongora aomata, n taekan buu aika itiua n Te Kaotioti. E tei n te onimaki ae aki nanououa bwa e na toki tangin te kaonoua ni buu ao e na bwaka mwaakan Ottoman n te bong ae 11 n Aokati, 1840, ao aei e na kaota nakon te aonnaba bwa te bong teuana n te taetae ni burabeti ae kanoana kanikina e tei ibukin te ririki teuana n te tai ni koaua.

GSAM 129.3Tabeman taari, ao naba naake a onimakina ma ngaia te bwai aei, a ruru ni maaku n iangoan uaaia “ngkana e na aki riki” n aron are e taekinna. Ma aei e aki kamaakua; e boni waakinako ni karaoa ae e konaa ibukin kabutakin ataakin ana iango n taekan Turkey. Beeba ni kaongora aomata a kabutaa te aonnaba n ana taeka ibukin te bwai aei. Aia bootaki aomata aika a aki onimakina te Atua a maroroakina te titiraki aei n aia boowi, ao a kangai: “Aei te aomata ae e ninikoria n taetaekina te bwai ae e na kona n tuoaki, ao ngkana e riki te bwai aei n aron are e taekinna, ao e na kamatoa ana taeka n akea te nanououa bwa te bong teuana n te taetae ni burabeti e tei ibukin te ririki teuana, ao bwa 2300 te bong bon ririki aika ai mwaitiia naba anne, ao bwa a na toki n 1844.”

GSAM 130.1Kaotinakon ana kabwarabwara te Taokita ae Litch e karika te rangi ni maroro i buakoia aomata, ao aomata aika nga ma nga a kairaki iai bwa a na taraa tokin kaangaanga ake a riki i marenan Mehemet Ali, ae te kawana n Aikubita, ao te uea n Turkey. Aomata aika bubua a kangai: “Ngkana e toki te bwai aei n aron are e taekinna te taokita, ao e na kamatoa te boto n iango ae te ‘ririki-bong’ n rairan te tai ae kaotaki n kanikina, ao ti na riki bwa taan kantaninga ana kauaoki Iesu.”

GSAM 130E Buaka te Uea n Turkey ma te Kawana n Aikubita

GSAM 130.2N ririki aika tabeua imwain 1840, te uea e a tia ni irekereke n te buaka ma Mehemet Ali, ae te kawana n Aikubita. N 1838 te kaangaanga i marenan te uea ao ana tia tautaeka i Aikubita are mena i aana e katokaki moa n aia mwaaka mataniwi n reitaki ma aba tabeua. Ma n 1839 e manga moanaki te buaka, ao e waakinako ni karokoa te buaka ae bubura i marenan ana taanga te uea ao Mehemet, are e ikarekebaiaki iai ana taanga ni buaka te uea ao e kamaunaaki ni kabane, ao ana taanga ni kaibuke e taua Mehemet ao e uotii nako Aikubita. E a rangi ni mangori mwaakan te uea, n te aro are ngke e manga moanaki te buaka n Aokati, ao tii uoua ana kaibuke ni buaka aika kakannato riki ao tenua kaibuke ni buaka aika bebete riki aika a tiku, bwa nikiran te taanga ni kaibuke n Turkey ae korakora ngkoa ae kananokawaki. E rawa ni koaua Mehemet ni kabwarai kaibuke aikai ao ni kaokii nakon te uea, ao e katanoata bwa ngkana a kataia tautaeka aika korakora n anai mai irouna, e na kabuoki. Bon aei aron te bwai ngke, n 1840, a rin i marenaia Ingiranti, Rutia, Auturia, ao Burutia, ao a moti bwa a na katoka te kaangaanga; bwa e teretere ae ngkana a katikua, e na waekoa Mehemet n riki bwa te tia bwaibwai n ana kaintokanuea te uea.

GSAM 131Rin I Marenaia Irouia Tautaeka aika Ibuobuoki

GSAM 131.1“Te uea e butimwaea aia rin i marenaia tautaeka aika ibuobuoki aikai, ao n te aro aei e anga te bwai aei i nanona nakon aia tararua. E karaoaki aia boowi tautaeka aikai i Ronton, ao e mena iai te mataniwi ae Effendi Bey Likgis bwa te tia tei ibukin Ottoman ma te mwaaka ni karaoi moti. E koreaki te kabanea ni bubutii ae riai ni koroaki bukina, bwa e na anganaki te kawana n Aikubita; n te bubutii anne te uea e na anganna te tautaeka i aon Aikubita ae e na tibunaki irouia natina, ao te tautaeka i aon mwakoron Turia ni kabane are e reitaki man te nama ae Suez ni karokoa te nama ae Tiberias, ma te aono ae Acre, n abwakini maiuna. N ana itera, e na kitani mwakoro ni kabane ake tabeua n ana aba te uea ake e tautaeia ngkekei, ao e na kaoka aia taanga ni kaibuke Ottoman. Ngkana e rawa n te bwaintituaraoi aei mairoun te uea, ao tautaeka ake aua a na anaa te bwai aei nakon oin aia tararua, ao ni kabonganai aanga riki tabeua ake a iangoia bwa a riai, bwa a na kairia ni butimwaei baika a motikaki.

GSAM 131.2“E teretere bwa n te tai naba are e na anganaki iai Mehemet Ali te kabanea ni bubutii aei, ao e na boni mauna n aki toki mwaakan teuare e moa n taekinaki [te uea] i aon te bwai aei, ao mai n te tai anne babairean ana bwai e na mena i nanoni baia tautaeka n aba tabeua.

GSAM 131E Koro Bukin te Taetae ni Burabeti—Tokin Inaomatan Turkey

GSAM 131.3“E kanakoa Rifat Bey te uea n ana kaibuke n te tima te tautaeka nako Alexandria, bwa e na karokoa te kabanea ni bubutii nakon te kawana. E anganaki te kawana, ao e butimwaea bwa ana bwai ni karaoa, n te bong ae 11 n Aokati, 1840! N te bong naba anne e kanakoa te beeba te uea nakoia aia mataniwi n reitaki tautaeka ake aua, ni titirakina bwa te babaire raa ae e na kabonganaaki ngkana e rawa te kawana n toua mwin taekan te kabanea ni bubutii; ao a kaeka bwa e a tia ni karaoaki te katauraoi, ao akea bukin raraomana n te bwai teuana ae kona n riki. N te bong aei e a toki te tai ae 391 te ririki ao 15 te bong are e a tia ni baireaki ibukin teimatoan ana mwaaka Ottoman; ao e a mena ia inaomatan te uea?—E a mauna!”6

GSAM 132.1Mai n te bong anne ni karokoa te bong aei te uea e a bon riai ni mwakuri i aan aia tua tautaeka aika korakora, ao ni mamataku n tibwatibwakin ana tautaeka n uea, ngke e anaki teuana mwakorona imwin teuana bwa oin aia bwai ni kabongana.

GSAM 132E Kautaki Nanoia Aomata Ibukin te Taetae ni Burabeti

GSAM 132.2Kakoroan bukin te taetae ni burabeti aei n te aro ae kamimi e rangi ni rotai nanoia aomata. E kakorakoraa kani ongoan taetae ni burabeti ake a a tia ni koro bukia ao ake a nang koro bukia irouia aomata. E taku te Taokita ae Litch bwa i nanon namakaina aika tabeua imwin Aokati 11, 1840, e a tia ni karekei reta mai rouia aomata aika aki onimakina te Atua aika ataaki, ake a raka i aon tenga mwaitiia; tabeman mai buakoia bon taani kairiiri n aia bootaki naake a aki onimakina te Atua. A taekinna n reta akanne bwa a a tia ni katoka aia buaka ma te Baibara, ao a a tia ni butimwaea bwa ana kaotioti te Atua nakon te aomata. Tabeman mai buakoia a rairi nanoia ni kabane nakon te Atua, ao tabeman a riki bwa taan taetae aika konabwai n te waaki ae kakannato ibukin kauaokin Iesu. Tabeman a taetae nakon te Taokita ae Litch n te aro aei: “Ti a tia ni kangai bwa taan kabwarabwarai taetae ni burabeti a taetaekina taeka man iteraniba aika a kara n rongorongon taai ake rimoa, bwa a na kamatoa iai aia taeka ibukin kakoroan bukin taetae ni burabeti; ma n te bwai aei ti a nori baika a riki ni koaua i matara.”

GSAM 132.3Bwa N na kaota aron moan butinakon te rongorongo ibukin kauaokin Iesu “n te bwanaa ae korakora,” n te tai naba are e toki iai te kaonoua ni buu, ao N na taekina te bwai teuana ae e a tia ni karakina nakoiu temanna te tia mwakuri n te rongorongo aei.

GSAM 132.4N te ririki ae 1840, E. C. Williams, ae te tia karaoi umwanrianna ao ie n te mwakuri ae bubura mai Rochester, New York, e butimwaea te rongorongo, ao e kaoia Unimwaane Miller ao Himes bwa a na roko i Rochester ni taetae nakoia aomata aika nga ma nga n te kaawa anne. A kaeka bwa e aki tau aia mane ae kainnanoaki ni kabooa kabonganan te umwa ae e na tau buburana ni karekei aomata. E kaeka ni kangai: “Iai au umwanrianna ae tobibi ae 120 te buuti abwakina mai rarikina teuana rinanon nukana nakon rarikina teuana. N na katea, ni katauraoi kaintekateka i nanona, ao ni kawakinna, n akea boona. Nakomai ni katanoataa te rongorongo.” “A roko,” e tuangai, “ao te umwanrianna e aki kona ni karekea naba te iteran mwaitiia ake a roko n ongora; ngaia are I reitua mwakorona ae 40 te buuti, ni karaoa te umwanrianna ae 160 x 120 te buuti buburana. E onrake te umwanrianna aei n aomata ni katoabong, ao aomata aika bubua a ibetio n te kaan i tinanikuna, ao a bane ni kani ongo te taeka.”

GSAM 133A Katanoataa te Rongorongo Aomata aika Bubua

GSAM 133.1Ibukin kaekaan kani ongora irouia aomata ae e a rikirake, a kabonganaaki umwanrianna aika bubura, ao a karaoaki bootaki i buakoni kaai n tain te kabuebue. N tain te maitoro a kabonganaaki tabeua mai buakon auti n taromauri ao umwa ibukia aomata nako aika bubura riki, ao a bane n onrake n taan ongora aika a ingainga nanoia ni karokoa tian mwaitiia ae kona n reke i nanoia. Ngkai Unimwaane Miller e a aki tei “kaanga n titina” ni katanoataa te rongorongo n aron are e karaoia imwain 1840; tao 300 te aomata a reitaki ma ngaia ni katanoata nakoia aomata tokin te tai ae 2300 te bong, ao ni katanoataa te takarua ae, “E nang akea riki te tai,” ao, “E a roko te aoa n ana motikitaeka.” N te aro aei ti nora bwa ngke e a roko ana tai te Uea ibukin butinakon te rongorongo ni katobibia te aonnaba, e koro bukin ana taeka, ao aomata aika mirion ma mirion a kairaki ni kan ongo te wete.

GSAM 133.2Te bwai ae koaua ibukin te waaki i Amerika e koaua naba ibukin aba tabeua. Mai n te ririki ae 1840, a a aki tii tabeman ae uarereke mwaitiia aika a tibwatibwai aia beeba, ma aomata aika tebwina ma tebwina a kaanga otirake nako moa, bwa a na katanoataa te takarua. I Ingiranti, 700 te minita man te Ekaretia n Ingiranti n tii ngaia a katanoataa te rongorongo, ao iai naba tebwina ma tebwina mai buakoia tabeman riki ake a mwakuri n te mwakuri naba anne. N aaba aika a raka i aon 20 mwaitiia mai buakon natannaomata aika kairiiri n te aonnaba, e butinako te rongorongo ma te ingaingannano ae e kairia te tia mamataku bwa e na kangai, “Aomata aikai a rangi ni korakora nanoia n te mwakuri aei.”

Notes

  1. Te Kaotioti 10:1-7. ↩
  2. Mataio 28:19, 20. ↩
  3. Te Kaotioti 11:19. ↩
  4. Taniera 8:14. ↩
  5. Te Kaotioti 11:18. ↩
  6. Nora Iango Ibukin Taniera ao Te Kaotioti, iteraniba 497, 498. ↩

Note

Back