Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Mwakoro 1 — Te Moan Kamatata

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Ngke ti taetaeakina te kauaokin rokoan Kristo, ti taetaeakina te bwai ae bon aia kantaninga ana aomata te Atua man te tai are a kanakoaki iai ara moan karo Atam ma Ewa man te onnaroka i Erana. N ana taeka te Atua nakon te naeta, bwa ana kariki te aine e na kaikoaka atuna, bon te kariaia bwa e na roko te tia kamaiu are e na bitii ana kairiiri Setana ao e na kakoroa ana babaire te Atua i te aba. E takuaki bwa Atam ma Ewa a iangoia bwa e na waekoa ni karaoaki te mwakuri aio, ao bwa temanna mai buakoia natiia e na riki bwa te tia tokanikai. Ma i nanon ana babaire te Atua, te berita ibukin te Tia Kamaiu ae e na kamaiuiia man te urubekebeke ae e taraa n riki, e na bon mwakuriaki i nanon bwaai ni kabutaa aika a tia n roko, ni kakoroan “ana babaire ao ana akoi, are e anganaki nakoira i nanon Kristo Iesu imwain moanakin te aonnaba.”1

GSAM 21.2Andai a kaotaki nako Atam ma Ewa n te tai naba anne te maraki ma te rawawata ake a na kaona te aonnaba i nanon ririki aika maan i marenan uruakina ao manga kaokan raoiroina, a na bon aki kona n taotaona rawawataia. Te Atua i karawa, i nanon ana tangira ma te nanoanga ae korakora, e karabaa te miitara aio mairouia, ni maiuia te kantaninga ae tangitangina bwa e na kanakoaki ni kabwarabwara nako te tai ni karekeaki te kabebeteaki ae kamimi n aomata aika ana ataei te Atua. Te iango bwa te kamaiuaki e a tebwa naba e na kabwarabwaraia ni mwamwakuri ni kabanea te nanoaia ni katauraoiaki ibukin te bong anne.

GSAM 22.1Aio naba te bwai ae e a tia ni riki nakoia aomata ni Atua i nanon angan ririki aika nako mai ngke Atam. A a tia ni kakoaua bwa e na roko te bwai ae kakannato ao ae kakawaki i te tai ae e na roko—bwa Kristo e na roko n tokina ao e na kateia ana tautaeka. A iangoia naba, n aron Atam ma Ewa, bwa te riki aio e a tebwa; ao n aron ngaiia, a aki ataa te bwai ae e na riki i waenganuiia ma te riki anne; ngkana a ataa, a na kona ni bwarannano n aia waaki nakon te kanikina ibukin te bwaibwai n tokanikai.

GSAM 22.2Te iango aio e kona ni kaotaki n kunean bwaai aika boou aika kakannato. Aomata ake a moanakinia, ma n aki ataa, a bon kakoroa ana babaire te Atua; ma a kairaki n iango aika a kaotaki imwina bwa a aki boraoi n aroia ni kabane ma aia reirei ake a kairiia nakon te mwakuri.

GSAM 22Mwiin Kunean Bwaai Aika Boou iroun Columbus Aika Raba

GSAM 22.3Montgomery, i nanon ana Boki n Taetae ibukin Amerika,2 i nanon te boreti n 1902, i taetaeakina te reirei ae e kairia Columbus ni moana ana mwakuri n te waaki, ao ni kakoroan ana babaire ni roko i Inia ni borau nako maeao, e taekina aei:

GSAM 22.4“Columbus e iangoia bwa e kona n taenikai ana babaire te Tia Uea n Portugal. E onimaki bwa e na bon rangi ni kimai ma ni karaoaki n te aro ae raoiroi riki te kawai nako Inia nakon te kawai are Diaz e a tia ni kaotaki. Ana babaire te tia waaki mai Genoa [Columbus] e rangi ni kakorakora ao e boou. Ma e aki borau nako mainiku, ke nako maiaki ao mainiku, e babaire bwa e na borau nako maeao. I nanona, e a tia n rekeia ni kabwarabwara aika itiaki ao aika korakora ibukin te mwakuri anne: Moan, ma aomata ni kabwarabwara aika raoiroi riki i nanon ana bong, Columbus e onimaki bwa e aki borababaua te aonnaba, ma e mronron n ai aron te booro. Kauoman, e iangoia bwa e rangi n uarereke te aonnaba aio nakon arona ni koaua, ao bwa te kabanea n te aonnaba bon aba, e aki te ran. Kateniman, bwa e aki ataa ao e aki kariai te bwai ni kabwarabwara ibukin te aro ni mwaiti Amerika ke te tai n Pacific, e iangoia bwa mataniwin te aba i Asia ke Inia e mena n te itera are kaitaraa raoi Spain ao mataniwin te aba i maeao n Europe. Te mamaten te kawai nako Cipango, ke Japan, e iangoia bwa e na aki raka i aon tao 4,000 te maile.
GSAM 23.1“Ana babaire aio: E na moana mai Europe; e na kairi ana waaki nako maeao nako Japan, ao e na muriia te kurimwane n te aonnaba ni karokoa e roko n te bwai are e kabwarabwarai. I nanona e riki naba te bwai ae e kona ni kakoaua ao ae bebete n aron nakonakon te nango ni katobibia te aboro.
GSAM 23.2“Ngke e kona ni kakoroa ana mwakuri ni waaki, e na karekea te kakawaki ae kakannato: e na roko i Inia mai te matan te auti, e aki te kawai ae reke ni kababa, ao e aki te kawai ni baibai n aron aomata n Portugal.

GSAM 23.3“Ti noria bwa te aomata aio, ae e ataa te reirei ni baire, te taetae ibukin te aba, ao te waaki n te tai n aron te aomata ni bongina, e koaua i te moan bwai—te aro n te aonnaba—ma e rangi ni bure i baikai ni kauoman.

GSAM 23Te Bure ae E Rangi ni Raoiroi

GSAM 23.4“Ma, n te aro ae kamimi, ana bure a bon buokia i te iterana. Te bure are e karaoia ibukin te mamaten te kawai e bon te bure ae rangi ni raoiroi. Andai Columbus e a tia ni bairea raoi te rangi n te aonnaba ao te maan n te waaki n aron anne, e a bon aki waaki, bwa e a na noria bwa te kawai n Portugal e kabanea ni kimai ao ni kabanea ni bebu. Ao n a tia n iangoia ke n ataia bwa te aba n Amerika e toka ni katukai ana kawai, e na bon aki kairia bwa e na moana ana waaki ni kabwarabwara, bwa ana kantaninga tiaki kunean te aba ae boou, ma kunean te kawai ae boou nakon te aba ae e a kaman ataaki.”

GSAM 23Te Kantaninga ae Kakannato n Angan Ririki

GSAM 23.5Ngaia are aomata ni Atua, ni waakinako mai nanon angan ririki, a a tia ni karekea te kantaninga ibukin te rokoan Kristo i matan ngaiia, “n aron te ati n roo ibukin te tamnei, ae e koaua ao e matoa.”3 Ngke a karaki n nanon te rawawata ao te kangaanga, a tangi ni taetae, “E na riai ni maan raoi, te Uea, mwin te kamaiuaki?” ma a waakinako, ao n aron Paulo a taekina ao a taekinna naba, “Tera ara kantaninga, ke ara kimwareirei, ke te karaun ni kimwareirei? Kam aki bon iai i matan ara Uea Iesu Kristo i tain ana roko?”4

GSAM 24Paulo e Kakaawakiaki n te Kantaninga

GSAM 24.1A na bon tau ni kaotaki tabeua te korakora ni kamatoan te kantaninga aio. Ngke e kairaki Paulo i matan Felika bwa e na motikaki taekana ao e kariaaki bwa e na taetae ibukina, e taekina, “N te kawai ae a aranako bwa te reirei ae bure, n aron anne ao I taromauria ana Atua au bakatibu, n onimaki bwa bwaai ni kabutaa aika a boretiaki n te tua ma nanon te burabeti a koaua; ao e a tia n reke naba au kantaninga nakon te Atua, ae a kariaia naba ngaiia, bwa e na riki te kautian te maate, nakoia aika a riai ao aika aki riai.”5

GSAM 24.2I ana taetae ae korakora ngke e kairaki i matan Ageripa, Paulo e taekina, “Ngkai I tei bwa e na motikaki taekau, ibukin te kantaninga n te berita ae e karaoaki n te Atua nakoia ara bakari; te berita anne are ara bwati aika te 12 a taromauria te Atua n te bong ma te tairiki ni kabanea te nanoia bwa a na roko. Ibukin te kantaninga aio, te Uea Ageripa, ao I bukinaki irouia I-Iutaia. E na riai n iangoaki bwa te bwai ae aki kona ni kakoaua bwa te Atua e na kautia te maate?”6 Ngke e a roko i Roma ni kaitaua Kaitara, e taekina nakoia I-Iutaia, “Ibukin te kantaningaia Israel, ao I kabaeaki n te taurekereke aei.”7

GSAM 24.3Paulo e taetae n tauraoi ibukin te kantaninga anne i nanon ana reta nako Taito: “Ana akoi te Atua ae e kairiia aomata nako te kamaiuaki e a kaotaki nakoia aomata ni kabutaa, ni reireiira bwa ti na tuka te aki-taromauri ma ngaia ni aonnaba, ao ti na maiu n te aro ae tau, ae riai, ao ae tabu i nanon te aonnaba aei, ni kantaningaa te kantaninga ae kakabwaia, ao te kaotaki ae kakannato ibukin te Atua ae kakannato ma ara Tia Kamaiu Iesu Kristo.”8

GSAM 24Petera e Kimwareirei n te Kantaninga

GSAM 24.4Petera e taetaeakina te kantaninga anne n aei: “E na kamoamoaaki te Atua ao Tamana ara Uea Iesu Kristo, ae i nanon ana nanoanga ae mwaiti e a tia ni karikaira te karikibwai ni kauoua nakon te kantaninga ae mou, ni kakautaki Iesu Kristo mai nanon te maate, nakon te bwai ae ti na karekea are e aki kona ni kamaateaki, ae e aki kairaki, ao ae e aki kona ni mwera, are e a tia ni kawakinaki i karawa ibukim, ae kam kawakinaki n te korakora n te Atua, ni kakairi n te onimaki, nako te kamaiuaki ae a tia ni katauraoiaki bwa e na kaotaki n te tai ni tokina. I nanona anne kam kimwareirei ni kabanea, ma ngkai n te tai ae aukati, ngke e riai, kam rawawata n te kataaki aika mwaiti: bwa te kataaki n ami onimaki, ae rangi ni kakawaki riki nakon te koora ae e mauna, ma e kataaki n te ai, e na bon reke nako te kamoamoa, te karinea ao te mimitong i tain te kaotaki Iesu Kristo.”9

GSAM 25Ana Babaire te Atua n te Kariki

GSAM 25.1Te Baibara e kaota ana babaire te Atua n te karikiia te aonnaba; ao n te taeka n te burabeti ti ataa naba ana babaire ibukin te tai ae e na roko: “E taekina anne te Uea are e karikiia karawa, te Atua are e karaoiia te aba ma te aonnaba; e a tia n tei n ana tabo, e aki karaoiaki ni mwamwaka, e karaoaki bwa e na iai aomata.”10 Ngke e a tia ni karaoia, e a tia n anga te aba nakon te aomata. Te tia areru e taekina, “Te maiana, ao te maiana ni karawa, bon ana bwai te Uea; ma e a tia n anga te aba nakoia ataein te aomata.”11 Ma ngke e anga te aba nakon te aomata, te aomata e riai, n aron ana taeka te tia iango, “Te bwai ae teimatoa ni rekeia, bwa te Atua e karaoiia aomata n te aro ae riai; ma a a tia ni kakaea reirei aika mwaiti.”12

GSAM 25.2Ti wareka ana mwakuri te Uea nakon te kariki n aomata, bwa “ngke e kaokoroia ataein Atam, e a tia ni bairei tian abaia aomata n aron te mwaitiia ataein Israel,”13 Te iangoina, n aron te mwaitiia Israel ae koaua are e na ikotaki n tokina i te aba bwa aomata ni ana tautaeka ae e na roko. E taekina Paulo n aei: “Te Atua ... e karaoiia aomata ni kabutaa mai te raraa ae teuana, bwa a na maiu n te aba ni kabutaa, ao e a tia n bairea tain tei aika a tia ni baireaki ao aia aono n te maiu; bwa a na kakaea te Uea, ngke a kona ni biribiriia ao ni karekea, ma e aki rangi ni mao mai nanora; bwa i nanona ti maiu, ti waaki, ao ti iai.”14 Ngke e kakoroaki ana babaire aio ibukin te aba, “a na bon riai am aomata ni kabutaa.”15 E a tia n taekina naba ibukina n te waaki anne, “Te tia maai n te tabo anne e na aki taetae, I aoraki; bwa a na kabwaraaki aia bure aomata aika a maiu iai.”16 Anne te tai are “a na karekea te aba aomata aika nimamannei, ao a na kimwareirei n te mwaiti ni rau.”17

GSAM 26Te Kauaokin Kristo E Aki te Kakaniko

GSAM 26.1E a tia ni koreaki i nanon te reta ae te kauoman n Petera bwa “ti aki kakairi n taetae ni kakaniko aika a tia ni baireaki n te atata, ngke ti a tia ni kaota nakoimi te korakora ma te rokoan ara Uea Iesu Kristo, ma ti bon nora ana mimitong n matara. Bwa e a tia ni karekea mairoun te Atua ae Tamana te kamoamoa ma te mimitong, ngke e roko te taeka anne mai te mimitong ae rangi ni kakannato, ‘Aio Natiu ae tangiraki, ae I rangi ni kimwareirei iai.’ Ao te taeka aio are e roko mai karawa ti bon rongoa, ngke ti a tia ni mena ma ngaia i te maunga ae tabu. Ti a tia n reke naba te taeka n te burabeti ae e koaua riki, are kam na anga iai ami tararua, n aron te oota ae e rarama n te tabo ae e roo, ni karokoa te bong e na karawa ao te tia ni bong e na tanga i nanomi.”18

GSAM 26.2I nanon te korekore aio, te tia apostolo e taetaeakina te bitakin te aro i te maunga bwa te bwai ni kakoaua ibukin te kauaokin Kristo. Imwain te riki aio, ara Tia Kamaiu e a tia ni taekina nakoia ana apostolo, “A bon iai tabeman aika a tei ikai, aika a na aki mata n te maate ni karokoa a na noria Natin te aomata ni roko n ana tautaeka”19—n aron ana taeka Luka, “A bon iai tabeman aika a tei ikai, aika a na aki mata n te maate ni karokoa a na noria te tautaeka n te Atua.”20

GSAM 26.3Te berita aio e a tia n kakoroaki n te aro ae koaua n te bitakin te aro. I nanon te “miitara” aio i te maunga, a noria Iesu n ana mimitong, n aron ana kaotaki ngke e na roko n ana tautaeka. A noria Elia (Elia), are e a tia ni kairaki nako karawa n aki mata n te maate, ni kaotia koraki ake a na bitaki—ni bitaki mai te maate nako te aki-maate—“n te tai ae koro, n te kurin te mata,” ngke e roko te Uea.21 E a iai naba Mose, ae e a tia n mate, ni kaotia koraki ake a na kautaki mai te maate ni kaitaua te Uea. Ngaia are i nanon te “miitara” anne a noria ana roko Kristo n ana tautaeka, n aron ana berita nakoia.

GSAM 27Te Taeka n te Burabeti ae E Koaua Riki

GSAM 27.1Ngke a a tia ni noria te kaotaki ae kakannato aio i te maunga n te bitakin te aro, ao n rongoa te taeka n te Atua ae e kariaia, te tia apostolo Petera e kakoaua: “Ti a tia ni reke te taeka n te burabeti ae e koaua riki.” N te taeka aio e aki kabwaraa te bwai are a noria ao a rongoa n te bong anne ae tiakiaki. A rongoa te taeka n te Atua te taina, ma i nanon taetae ni burabeti aika aaba ni karokoa te kauaokin Kristo, ti karekea te taeka n te Atua ae taekinaki n angan tai. Ni koaua, te taetae ni burabeti nako ae e a tia ni kakoroaki ke ni koreaki n te boki n te aonnaba bon te taeka n te Atua nakoira. E riai n nanonaki te iango aio ngke e taekinaki bwa te taeka n te burabeti e “koaua riki”. Te Rairai n te Baibara ae te Revised Version e kabwarabwarai bwa “e a tia ni karaoaki bwa e koaua.” Te taetae n te burabeti e karaoaki bwa e koaua n te bwai ni kabutaa ae e kakoroaki. Te riki nako ae e taekinaki, ngke e kakoroaki, bon te kakoaua bwa bwaai ake a tiku n taekinaki a na bon roko.

GSAM 27Te Aro n te Taetae ni Burabeti

GSAM 27.2Taian kakoaua aika a tia ni taetaeia taan reirei n te Baibara aika a rabakau ibukin te aro n te taetae ni burabeti a korakora ni kaotaki:

GSAM 27.3Thomas Newton e taekina bwa “te taetae ni burabeti bon te korekore n te aonnaba ae e taekinaki imwain rikin bwaai ao ni kakimototoaki, ao te korekore bon te taetae ni burabeti ae e a tia ni kakoroaki ao ni kaananauaki. A a tia ni iai taetae ni kakaniko i te aonnaba; ma te iango ma te nanouaia aomata ma te anera aika bure a aki kona ni karaoa taetae ni burabeti n aron aika a boretiaki n te Baibara.”

GSAM 27.4Isaac Newton e kakoaua bwa “te angan tararua nakon taan burabeti bon te kanikinaean ae moanibwai ibukin te Ekaretia ae koaua.”

GSAM 27.5A. Keith e taekina bwa “te taetae ni burabeti e riai n aron te bwai ni kakai ni kabutaa, ao bon te bwai ni kakai i bon i nanona. ... Te taeka n te korakora ni kabutaa bon ti ngaia ae e kona ni kautia te maate mai nanon te maam; te taeka n te atai ni kabutaa bon ti ngaia ae e kona ni taekina bwaai ni kabutaa aika a kararoaki i nanon te tai ae e na roko, are nakoia aomata e rangi ni kanoaki n aron taian auti n te maate; ao a bon aangaia te taeka n te Atua.”

GSAM 28.1Matthew Henry e taekina bwa “i nanon ana tai te Atua, ae te tai ae raoiroi riki, ao i nanon ana kawai te Atua, ae te kawai ae raoiroi riki, te taetae ni burabeti e na bon kakoroaki. Te taeka nako n Kristo e rangi ni itiaki ao ngaia are e rangi ni koaua.”

GSAM 28Te Bwai ae Kairiia te Taetae ni Burabeti

GSAM 28.2Ti kona ni reke mai nanon ana taeka Kristo nakoia ana apostolo te bwai teuana ae e kairia te Uea ni anga te taetae ni burabeti. Ni taetae ni burabeti ibukin bwaai ake a na riki i nanon ana maiu Iuta, e taekina, “I taekinna nakoimi imwain rikin te bwai anne, bwa ngke e a riki, kam na onimaki bwa bon I ngaia.”22

GSAM 28.3E taekina naba te Uea i nanon te burabeti Isaiah, “Bon I te Atua, ao akea te Atua teuana ae e aroni I, n taekina te tokina mai te moanakin, ao mai nanon tai aika maan bwaai aika a aki riki nakon ngkai, n taekina, Au iango e na tei, ao N na karaoa bwaai ni kabutaa aika I tangiria.”23

GSAM 28.4Ao e taekina naba, “I a tia n taekina bwaai ake a moan riki mai te moanakin, ao a roko mai nanon au taeka, ao I a kaotiia; I a karaoiia n te tai ae e aki tataninga, ao a a riki.... I a tia n taekinna nakoim mai te moanakin; imwain rikin, I a kaotia nakoim; bwa ko na aki taekina, Au atua n te taamnei e a tia ni karaoiia, ao au taamnei ae e koreaki ao au taamnei ae e karaoaki man te biti ae e karewe e a tia ni tuaia. Ko a tia ni rongo, noria bwaai ni kabutaa aikai; ao kam na aki taekiniia? I a tia ni kaoti bwaai aika boou nakoim mai te tai aei, bwaai aika a na bon kararoaki, ao ko a tia ni aki ataa. A karaoaki ngkai, ma a aki karaoaki mai te moanakin; ao imwain te bong are ko rongoaiia, ko a bon aki ataaia, bwa ko na aki taekina, N a tia n ataia.”24

GSAM 28.5Mai nanon taeka aikai e kaotaki te korakora n kakoroan taetae ni burabeti bwa te kakoaua bwa e nako mai iroun te Atua te taetae ni burabeti, ao naba te kaotaki bwa te Uea e rangi ni korakora riki nakon taian atuaia aomata aika a aki kinaa te Atua. E a tia n noraki n taeka aikai naba bwa te taetae ni burabeti e karekea te tabo ae kakawaki riki i nanon taian Boki ni Koaua. Ngke a koaua bwaai aikai, e rangi ni kamimi bwa aomata aika mwaiti a anga te tai ae akea ke ae uarereke nakon te reirei n taian taeka ni burabeti n taian Boki aika Tabu.

GSAM 29E Aki Kanikinaeaki ni Kainaki te Taetae ni Burabeti

GSAM 29.1A taekinna aomata aika akea aia atatai bwa a aki reireiaki, ao ibukin anne a aki kona n ota n taetae ni burabeti. N iterana are teuana, a bati aomata aika reireiaki, ao tabeman mai buakoia minita, aika kangai: “A kanikinaeaki ni kainaki taetae ni burabeti, ao a aki kona n ota iai aomata. Ti bane n ataia bwa te boki ae te Kaotioti bon te boki ae kanikinaeaki ni kainaki.”

GSAM 29.2N te Kaotioti, e anganaki Ioane are tangiraki te tua ae okoro bwa e na aki kanikinaea te boki ni kainna.25 E taekinaki naba n te boki aei te kakabwaia i aoia akana “ongo taekan te taetae ni burabeti aei, ao ni kawakini baika koreaki i nanona.”26 A kanga ni kona n tauaki baika mena n te boki ae kanikinaeaki ni kainaki ngkana a aki ataaki, ao a aki kona n ataaki? E taetae te Uea rinanon Mote ni kangai: “Ana bwai te Uea ae Atuara baika rabaaki; ma ara bwai ngaira ma natira n aki toki baika kaotaki, bwa ti aonga ni karaoi taekan te tua aei ni kabane.”27

GSAM 29.3E oti bwa e kantaninga te Uea bwa a na ota aomata n ana taetae ni burabeti Taniera, man ana taeka nakoia ana reirei ibukiia. Ti wareka ae kangai: “Mangaia are ngkana kam nora te bwai ae ribaaki ae karika te urubwai, are taekinaki iroun Taniera te burabeti, bwa e tei n te tabo ae tabu (ke e ota ane e warekia),”28 ao nanon aei bon te kangai: Ota n ana taeka Taniera te burabeti.

GSAM 29.4E kaota te Uea kairuan te taeka are a aki kona n ota aomata n te taetae ni burabeti, n taeka aikai: “Ao te miitara ni kabane e a riki nakoimi n ai aron taekan te boki ae kanikinaeaki ni kainaki, are a anganna aomata nakon te aomata ae reireiaki, ni kangai: I butiko bwa ko na wareka aei; ao e taku: I aki kona, bwa e kanikinaeaki ni kainaki. Ao e anganaki te boki nakon ane aki reireiaki, ni kangai: I butiko bwa ko na wareka aei; ao e taku: I aki reireiaki. Ngaia are e taku te Uea: Ibukina bwa a kaaniai aomata aikai n wiia, ao a karineai n tebenwiia, ma a a kararoai nanoia mairou, ao aia maaku irou e reireinaki n aia tua aomata; mangaia are noria, N na manga karaoa te mwakuri ae kamimi i buakoia aomata aikai, bon te mwakuri ae kamimi ao te kakai; bwa e na mauna aia rabakau aomata aika rabakau, ao e na rabaaki aia ataibwai aomata aika wanawana.”29 Ngke a bon irira te taeka ni burabeti ae koaua aomata ake e taekinia te burabeti ikai, a na aki kitana ana tua te Atua, ao n onei mwin ana tua n aia tua aomata.

GSAM 30Te Taetae ni Burabeti e Aki Reke man Oin Ana Kabwarabwara te Aomata

GSAM 30.1E aki riki bwa a bati aika a aki ota n te taetae ni burabeti ibukina bwa iai nanona ae nano, ae raba ao ae karabaaki. E a tia Betero te abotoro ni kangai ibukina: “Kam na moa n ataia bwa akea te taetae ni burabeti n te Koroboki ae Tabu ae reke man oin ana kabwarabwara te aomata. Bwa e aki reke te taetae ni burabeti ngkoa n ana iango te aomata, ma a taetae ana aomata te Atua aika tabu ngke a kairaki iroun te Taamnei ae Raoiroi.”30 E teretere man taeka aikai bwa te bwai ae kainnanoaki ibukin ota n te taetae ni burabeti bon butimwaean te Taamnei are taetae rinanoia burabeti. E koreaki ibukin te Taamnei anne, are beritanaki nakoia ni kabane ake a ukoukoria, ae kangai: “E na kairingkami nakon te koaua ni kabane.”31

GSAM 30Kakoroan Bukin te Taetae ni Burabeti

GSAM 30.2N te ukeuke n taetae ni burabeti, iai baika koaua ake a riai n ururingaki n taai nako: te Atua, are e aki kona ni kairua, bon te tia anga te taetae ni burabeti, ao ngkana e roko tain kakoroan bukin te taetae are e a kaman taekinaki, e na riki raoi te bwai are taekinaki. Ao riki, ngkana te Uea, are iai mwaakana n ataa mai imwaina ae a na karaoia aomata, e bairea te tai are e na riki iai te bwai teuana, ao ngkana e roko te tai anne e na bon koro bukin te taetae ni burabeti n te koaua. N taeka tabeua riki, e aki kona ni koro bukin te taetae ni burabeti n te aro ae kewe n te tai are baireaki ibukin kakoroan bukina ae koaua. N aron te koaua aei, ti kona ni kangai: ngkana e roko ana tai te Uea ibukin angan te aonnaba ana rongorongo ni koaua, e bon kaoti te rongorongo n taai nako.

GSAM 30.3N te tai teuana, ngke e a tia te tia korea te boki aei ni kabwarabwara i aon kakoroan bukin taetae ni burabeti, ao e nakonako mai te aomata ae aki kakoaua te Atua, are mena ikekei, ao e taku: “I riai ni kamoamoaingkami taan kabwarabwarai taetae ni burabeti, bwa kam rangi ni tekeraoi. N ami ukeuke n rongorongon rimoa, e taraa n ae e rang ni bebete iroumi kunean te bwai are e boraoi raoi ma te taetae ni burabeti.” “Eng,” ara kaeka, “e boraoi ibukina bwa e karaoaki bwa e na boraoi. Ngkana ko nako n te titooa ni rabun te bai ni kaboua uoua rabu ibukin baim, ko na aki kantaningaia bwa ko na kunei ake a tau raoi ma baim?” E kaeka ni kangai: “I na bon kantaningaia, bwa a karaoaki bwa a na tau raoi.” “Ao bon ai aron anne,” e taku te tia koroboki, “te Atua are atai raoi baike a na karaoi aomata, e kaman taekin baike a na riki ibukia; ao ngkana e a roko aia tai n otinako aomata akekei ao a karaoi baike e kaman taekini, e korei aia mwakuri te tia korea rongorongon rimoa ae kakaonimaki, ao ngkana a kabotauaki ma te taetae ni burabeti, a boraoi raoi.”

GSAM 31Te Taetae ni Burabeti bon te Oota n te Roo

GSAM 31.1E taku Betero te abotoro bwa ti riai n tabeakina te taetae ni burabeti n ai aron te oota ae ooti n te tabo ae roo. Ngkana akea kaintaura n te taetae ni burabeti, e na bon roo ni kabane te tai ae na roko. Mwakurin te oota bon kamaunan te roo—ngkana e nakonako te aomata n te tabo ae roo, e na kaota te kawai ao ni kaota raoi, bwa e aonga n nora ao n rinea kawaina te tia mwananga n ana mwaneka n tatabeua. “Am taeka,” e taku te tia areru, “bon te kaintaura ni waeu ao te oota n au kawai.”32 E taku te aomata ae wanawana: “Aia kawai akana raoiroi bon ai aron te oota ae ooti, ae rikirake n oota ni karokoa te bong ae oota raoi.”33 E a oti iai bwa ngkai ti buti n te tai, e na rikirake n uki ana taeka te Atua, ai moa man kakoroan bukin ana taetae ni burabeti, ao e na rikirake ni kamatata iroun te tia ukeuke n te Baibara bwa e mena ni koaua n te kawai are e kairia nakon te oota ae akea tokina ao te bong ae akea tokina.

GSAM 31Baika Kakawaki aika Tenibwai man Eten ni Karokoa te Toki

GSAM 31.2Ngkana ti iangoa aia kawai ana aomata te Uea man Eten ni karokoa te toki, n ootaan te Koroboki ae Tabu, iai baika tenibwai aika rangi ni kakawaki. Te moan bon moan rokon Kristo, rikina bwa te aomata, rokon Emmanuera, te Atua are kaotaki n te rabwata; te kauoua, te Kaetieti ae kakannato imwin Taain te Roo—1260 te ririki n te kairoro, ngke e kaan ni bwanin ana taeka te Uea n taua nako mairouia aomata aika mangori—otinakon te ekaretia man arona n te rereua, ao katokan te Koroboki ae Tabu n te tabo are a kona ni warekia iai aomata ni kabane ao n ataa nanona; te katenua, kauaokin Iesu ae ara Uea, bwa e na karokoa tain kaokan bwaai ni kabane ake e taekini rinanon wiia ana burabeti aika tabu ni kabane man moanakin te aonnaba; bwa e aonga ni katoka “te buaka i nanon taai nako,” te buaka i marenan te bure ao te raoiroi, ao ni karokoa te tai ni mimitong are a a kaman nako iai taai nako.

GSAM 32E Anga Kanikinaean te Kawai te Taetae ni Burabeti ni Karokoa te Toki

GSAM 32.1Ngkana ti tabeakina te taeka ni burabeti ae koaua n ai aron te oota are e na kaira ara mwaneka ao ni kaota nakoira te kawai ae eti rinanon te roo, ti na bon kunea te kawai ae kaotaki raoi n te taeka ni burabeti, n te tai ni kabane ni karokoa kauaokin Iesu ae Kristo. Ngkai e aei arona, te koraki ake a iri raoi ootaan te taetae ni burabeti a na aki tii kinaa taian kanikina aika kaota bwa e a kaan te bong ae kakannato, ma a na kinaa naba ana mwakuri te Uea ngkai e buti n teimatoa n rongorongo ni koaua ake a na katauraoiia aomata bwa a na kaitiboo ma ngaia n te raoi n ana roko.

GSAM 32.2E ngae ngke e katanoata te Koroboki ae Tabu bwa ana bong te Uea e na roko i aoia aomata aika bati n ai aron “te tia iraa n te bong,”34 ma e kangai naba ibukia akana tei n ana reirei te Uea: “Ma ngkami taari, kam aki mena n te roo, bwa e na roko te bong anne i aomi n ai aron te tia iraa. Kam bane n riki bwa natin te oota ao natin te ngaina.”35

GSAM 32Uringi Ana Kairiiri te Uea

GSAM 32.3N uringan ana kairiiri te Uea n te waaki ibukin kauaokin Iesu, e raoiroi bwa ti na ataia ae bon ana kantaninga te Atua n taai nako bwa ana aomata a na uringi kaotan ana tararua ao mwaakana ibukia. N taekinan bukin are a kitana te Atua Iteraera, e taku te tia areru: “A mwaninga te Atua ae aia Tia Kamaiu, are karaoi baika kakannato i Aikubita, mwakuri aika kamimi n aban Kam, ao baika kamaaku i rarikin te Taari ae Uraura.”36 Ngkana e raoiroi bwa Iteraera a na uringi ana kairiiri te Uea i buakoia, e aki naba raoiroi ibukira? N ana kimwareirei ae bati, e manga kangai te tia areru: “Kamoamoaa te Uea, ngkoe ae nanou, ao tai mwaningi ana bwaintituaraoi ni kabane.”37

GSAM 33.1N taai nako e bon iai iroun te Uea koaua aika kakawaki, ake a baireaki bwa a na kairiia aomata man tautoronakin te bure, n ana akoi, ao ni katauraoiia bwa a na rin n te Kanaan are i karawa; ao e iai kabwaian iangoan ana mwakuri te Uea nakoia te koraki ake a katanoatai koaua aikai.

GSAM 33Uaa aika Kakannato man Bwaai ni Mwakuri aika Moan te Uarereke—Ana Kakoaua D’Aubigné

GSAM 33.2E taku D’Aubigné n ana boki ae Rongorongon te Kaetieti: “Te Atua, are e katauraoa ana mwakuri i nanon taai aika maan, e kakororaoia n bwaai ni mwakuri aika moan te mamaara ngkana e roko ana tai. Karekean uaa aika kakannato man bwaai ni mwakuri aika moan te uarereke, bon anne ana tua te Atua. Te tua aei, are e mwakuri n taabo ni kabane n te karikibwai, e kuneaki naba n rongorongon rimoa.”38

GSAM 33.3Ngke e moana rineaia aomata aika okoro te Atua ngkoa bwa e na kateia bwa te natannaomata ae ana bwai, e karaoa aei n arona ni wetea te aomata ae temanna—Aberaam—are maeka i buakoia akana taromaurii atua aika kewe, i Uri n abaia I-Karitea. A riki mairouna kariki aika bati; ma ngke a a karietataaki bwa te natannaomata, e taku te Atua are i karawa ibukia: “E aki katoka ana tangira te Uea i aomi, ao n rineingkami ibukina bwa kam mwaiti riki nakoia natannaomata ake tabeman; bwa ngkami aika kam uarereke riki nakoia natannaomata ni kabane.”39

GSAM 33.4Ao riki, ngke e kan kainaomataia ana aomata man tautoronakia i Aikubita, e rinea bwa aia tia kairiiri teuare karabaaki n ana auti tinana i nanon tenua te namwakaina n uarerekena, ao imwina e katokaki n te aake ae karaoaki n te aro ae bebete man kai aika rikirake n te ran, ao e katinaki n te bwai ae kataba, ao e angaaki bwa e na tararuaki n te Karaanga ae Naira. Ma te Mote aei, ngke e a roko n tain te atatai, e rinea te kawai ae nanorinano n rawawata ma ana aomata te Atua, n oneani mwin te kukurei ae reke n “kakukurein te bure i nanon te tai ae kimototo.”40

GSAM 34Ana Tokanikai Kiteon

GSAM 34.1Imwina, ngke e kan kamaiuia Iteraera te Uea mairouia tibun Mirian ao tibun Amareki, ake a roko n abaia “n ai aroia tireketi n mwaitiia,” ao a kamauna uaan te aba, ao “a aki katuka te amwarake ibukin Iteraera, ke te tiibu, ke te kao, ke te taongki,” e kanakoa te anera te Uea nakoni Kiteon. E a roko natin Ioati aei n te kangaanga, n arona n tabe n orea teutana te wiita ao ni karabaa mairouia ana kairiribai. Ngke e tuangnga te anera bwa e na kamaiuia Iteraera, e titiraki Kiteon ma te kamimi ni kangai: “N na kanga ni kamaiuia Iteraera? Noria, e maiu n te kai ara utu i Manate, ao ngai ae I mangori riki n ana auti tamau.”41 E a otinako te aomata n nanorinano ao ni maiu n te kai aei ma ana aomata aika tenibubua, ma aia kaintaura ao aia booti aika bebete (te mwakuri ae na taraa bwa te nanobaba n aia moti aomata aika iai tokini aia atatai), ao ngkai a karekea korakoraia mairoun te Atua, a karekea te tokanikai ae kakannato. Imwain te kamaiuaki, e kona Kiteon ni bwaina te tang n ai aron te burabeti ae Amota ngke e titiraki ni kangai: “Antai ae e na teirake iai Iakobo? Bwa e uarereke ngaia.”42

GSAM 34Te Teei n te Nnen Amwarake ni Man

GSAM 34.2N te tai ae baireaki iroun te Uea, e bungiaki aia Tia Kamaiu aomata, ao a kunea taan tararua tiibu bwa e wene n te nnen amwarake ni man. Ana koraki n te aonnaba a karaoi mwakuri aika mangori ma a karineaki n te maiu. Ibukin ana maiu n te kai n te aonnaba, e taku te Tia Kamaiu: “Iai aia mwinruu bokiti ao iai aia ruan mannikiba n te ang; ma akea te tabo iroun Natin te aomata ae e na katoka iai atuna.”43 E rinei ana abotoro “mai buakoia te koraki aika mangori, ake e ngae ngke tiaki ngaiia aika moan te mangori, ma a tuai n roko n aroia te koraki aika mena i marenan te mangori ao te kaubwai. A baireaki bwaai ni kabane n te aro aei bwa e aonga n oti nakon te aonnaba bwa tiaki ana mwakuri te aomata aei, ma bon ana mwakuri te Atua.”

GSAM 35A Aki Bati Aomata aika Rabakau Ake a Weteaki

GSAM 35.1E taku Bauro ibukin te mwakuri n ana bong te ekaretia are ngkoa: “Ana nanobaba te Atua e rabakau riki nakoia aomata; ao ana mamaara te Atua e korakora riki nakoia aomata. Bwa kam nora weteakimi, taari, bwa a aki bati aomata aika rabakau n te rabwata, a aki bati aika mwaaka, ao a aki bati aika rietata ake a weteaki; ma e rinei baika nanobaba n te aonnaba te Atua bwa e na kamamaia iai akana rabakau; ao e rinei baika mamaara n te aonnaba te Atua bwa e na kamamaia iai akana mwaaka; ao e a tia te Atua n rinei baika mangori n te aonnaba ao baika ribaaki, eng, baika akea, bwa e na kamaunai iai baika iai; bwa e aonga n akea te aomata ae e na kamoamoa i matana.”44

GSAM 35Aomata aika Nanorinano n te Kaetieti

GSAM 35.2Ti kunea naba te tua anne n aia maiu taan Kaetieti aika kakannato n te ka-16 n tienture. E taku te tia korea rongorongon rimoa: “E otinako te tia Kaetieti ae Zwingle man ana uma ae uarereke te tia tararua tiibu n taian maunga aika te Alps; Melanchthon, te tia rabakau n te aro n te Kaetieti, man ana auti ni mwakuri te tia karaoi bwai ni kamano n te buaka; ao Luther man ana auti ae uarereke te tia ukeuke n te tano ae maiu n te kai.” E taku Luther ibukina: “A rangi ni maiu n te kai au karo. Bon te tia kore kai ae maiu n te kai tamau (imwina e riki bwa te tia ukeuke n te tano), ao e bati tinau n uotii kai i aon mwiina bwa e aonga ni karekei bwaai ibukin kaikawaia natina. A nanomwaaka n te mwakuri ae moan te rawawata ibukira.”

GSAM 35.3Ngke e taekina Iakobo te abotoro weteakia aomata nakon ana mwakuri te Uea, e kangai: “Ongora, taari aika I tangirangkami, e aki rinei te Atua akana maiu n te kai n te aonnaba aei, bwa a na kaubwai n te onimaki, ao bwa a na reke tibwangaia n te abanuea are e beritanna nakoia akana tangiria?”45

GSAM 35Kaain te Aro n Metoriti n te Moan Tai

GSAM 35.4Ngkana ti kakairi n te rain n taan kaetieti ake a buti ni karokoa moan bongin te aro n Metoriti, ngke e katanoataki n te ingaingannano te reirei ibukin te akoi ae anganaki n akea boona, ti kunea bwa e raonaki n mwaakan te Atua. Ngkai e kakoaua n taekinaki nakoia aomata ma ana tangira Kristo ae nimamannei, ao e tauaki n te onimaki ae maiu, aomata aika onimaki a aki tii karekea kabwaraan aia bure ake ngkoa, ma a karekea naba te mwaaka ni katabu ake a buokaki iai ni maiuakina te maiu ae tabu. E mangori moanakin te aro n Metoriti, ao e kakabwaiaaki n aron aia onimaki ao aia onimakin ae bebete minita ao kaain te aro.

GSAM 36.1N ara kakairi n baika riki ao baika rinanoaki ake a irekereke ma te waaki ibukin kauaokin Iesu, ti kunea bwa e moanaki i buakoia aomata aika maiu n te kai ao aika aki kinaki, n ai aron ana mwakuri te Uea ni kabane ake e kamanenaki iai te aomata bwa te tia mwakuri; ma ke akea ae e na motika taekana n te aro ae buakaka ibukin aei, ngkana e tuai n nenera raoi te kakoaua are e boboto iai te mwakuri ae kakannato aei, ba e na aki riki bwa temanna i buakoia te koraki ake e titiraki te Uea ibukia ni kangai: “Antai ae e a tia n riba te bong n bwaai aika uarereke?”46

GSAM 36Ana Kaeka Eck nakon Luther

GSAM 36.2Ibukin buokaia te koraki ake a kona n iangoa bwa e eti ke e kairua te reirei teuana n taraia bwa a uarereke ke a bati ake a butimwaeia, ti na taekina te itera man te kauntaeka i marenan Luther ao Eck. Ngkai e katea teina Luther i aon te Koroboki ae Tabu, ao e ninikoria ni kaitaraa aroni mwaakaia aomata ni katoka aia iango i etan ana taeka te Atua, e kaeka Eck n taeka n kaanga aikai: “I kamimi n ana nanorinano ao ana aki kamoamoa te Tokita ae karineaki ngkai e moana ni kaitaraia n tii ngaia, taama n te aro aika karineaki aika mwaiti, ao e kaotia bwa e bati riki ana atatai nakoia ibonga aika moan te rietata, kauntira n te aro, taan reirei, ao uniwetiti! ... E na bon kamimi ngkana e a tia te Atua ni karabaa te koaua mairouia aika tabu ao taan mate ibukin te onimaki aika mwaiti ni karokoa rokon te Tama n te aro ae karineaki aei.”

GSAM 36.3E kona naba ni kaekaki te taeka aei n ana kaeka Zwingle nakon John Faber i Zurich, ngke e kaota teuare imwina “ana kamimi ibukin aroni bwaai ngkai a a roko iai, bwa a a kakeaaki katei aika rimoa ake a tia ni kateimatoaki i nanon tienture aika tebwi ma uoua, ao e a motikaki raoi bwa kaain te aro ni Kristian a kairua i nanon 1400 te ririki.” E waekoa Zwingle ni kaeka bwa “e bon te kairua te kairua, e ngae ngke e a tia n onimakinaki i nanon 1400 te ririki, ao n taromaurian te Atua e aki kakawaki rimoan te katei ngkana e aki kona n kuneaki boton ke te taeka ni kariaia n te Koroboki ae Tabu.”47

GSAM 37Ana Taeka te Uea ao Aia Rabakau Aomata

GSAM 37.1Te kabuanibwai n onimakinan aia iango aomata, n oneani mwin kaetietin te titiraki ae “Tera te koaua?” n ana taeka te Uea, e kaotaki raoi iroun Otea te burabeti ngke e kangai: “Kam a tia n uraka te buakaka, kam a tia n tai te ribuaka; kam a tia ni kana uaan te kewe; bwa ko onimakina oin kawaim, ao mwaitiia am aomata aika mwaaka.”48 E a tia nanon te aomata n tataneiai n onimakina te aomata; ma ngkai ti kaania te tai are e na “teirake ao ni kamwaeieia te aba n te aro ae kamaaku” te Uea, e kaungaunga Itaia te burabeti ni kangai: “Toki n onimakinan te aomata, are e mena ana manawa i nanon baabuana; bwa tera bukin ae e na iangoaki iai bwa e kakawaki?”49

GSAM 37.2Ngkai ti a kauringaki n te Koroboki ae Tabu ibukin kabuanibwaira n te itera aei, ke akea ae e na waekoa ni bukibuki te waaki ibukin kauaokin Iesu, n aron ae e aki tau n iangoaki ibukina bwa e mangori moanakina, ke ibukina bwa e tuai ni boutokaaki irouia akana aranaki bwa a kakannato n mataia kaain te aonnaba. Ma ke a bane n nenera raoi baike e taekin bwa a koaua. E rangi ni kakawaki te koaua n te aro ae e aki kona n tauaki boona, ao ngkana a kabotauaki ma ngaia oin aia iango aomata a bon ai aron kunin te wiita aika akea boonia.

Notes

  1. 2 Timoteo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Bwaai ni Moanibwai ibukin Taetae n Amerika, te boreti n 1902, pp. 8, 9. ↩
  3. I-Hebera 6:19. ↩
  4. 1 Tesalonike 2:19. ↩
  5. Mwakuri 24:14-15. ↩
  6. Mwakuri 26:6-8. ↩
  7. Mwakuri 28:20. ↩
  8. Taito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petera 1:3-7. ↩
  10. Isaiah 45:18. ↩
  11. Te Psalm 115:16. ↩
  12. Te Minita 7:29. ↩
  13. Deuteronomi 32:8. ↩
  14. Mwakuri 17:26-28. ↩
  15. Isaiah 60:21. ↩
  16. Isaiah 33:24. ↩
  17. Te Psalm 37:11. ↩
  18. 2 Petera 1:16-19. ↩
  19. Mataio 16:28 ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 I-Korinto 15:51-52. ↩
  22. Ioane 13:19 ↩
  23. Isaiah 46:9-10 ↩
  24. Isaiah 48:3-7 ↩
  25. Te Kaotioti 22:10 ↩
  26. Te Kaotioti 1:3 ↩
  27. Te Tua-Kaua 29:29 ↩
  28. Mataio 24:15 ↩
  29. Itaia 29:11-14 ↩
  30. 2 Betero 1:20, 21 ↩
  31. Ioane 16:13 ↩
  32. Taian Areru 119:105 ↩
  33. Taeka N Rabakau 4:18 ↩
  34. 1 I-Tetaronike 5:2; 2 Betero 3:10 ↩
  35. 1 I-Tetaronike 5:4, 5 ↩
  36. Taian Areru 106:21, 22 ↩
  37. Taian Areru 103:2 ↩
  38. Rongorongon te Kaetieti, boki 2, mwakoro 1, barakirabe 1 ↩
  39. Te Tua-Kaua 7:7 ↩
  40. Ebera 11:25 ↩
  41. Taani Motikitaeka 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amota 7:2 ↩
  43. Mataio 8:20 ↩
  44. 1 I-Korinto 1:25-29 ↩
  45. Iakobo 2:5 ↩
  46. Tekaria 4:10 ↩
  47. Rongorongon te Aro ni Borotetanti iroun Wylie, mwakoro 12, barakirabe 16, 17; Te Kaotinako iroun Cassel, iteraniba 458 ↩
  48. Otea 10:13 ↩
  49. Itaia 2:22 ↩

Note

Back