Mwakoro 6 — Te Rongorongo ao Taan Uarongorongo
GSAM 108.1“Korea te miitara, ao kaota raoi iaon baaba, bwa e aonga ni biri te tia warekia. Bwa e bon iai te tai ae baireaki ibukin te miitara, ao n te toki e na taetae, ao e na aki kewe: e ngae ngke e maan, tataningaa; bwa e na bon roko, ao e na aki rumwi.”1
GSAM 108.2“Ao I nora te anera riki temanna ae kibakiba i nukani karawa, ao iai irouna te rongorongo ae raoiroi ae akea tokina, bwa e na tataekinna nakoia akana maeka i aon te aba, ao nakoia botannaomata ni kabane, ao baronga, ao taetae, ao aomata; ao e taku n te bwanaa ae rietata, Maaka te Atua, ao anganna te neboaki; bwa e a roko te aua n ana motikitaeka: ao taromauria Teuare e karika karawa, ao te aba, ao taari, ao taian mata n ran.”2
GSAM 108.3A taekinna te koraki ake a katanoata kauaokin Iesu bwa te “miitara” aei, ma ana tai ae “baireaki” are e taekinna te burabeti ae Abakuka, e kairai naba miitara n ana taetae ni burabeti Taniera ao te tia korea Te Kaotioti. A kaota mataata nanon aikai n aia taamnei ni kabwarabwarai taetae ni burabeti, bwa te aomata are e wareka kabwarabwaraana e na kona ni koaua ni “biri” ao ni kaongoia tabemwaang.
GSAM 108Te Rongorongo ae Mataata Raoi
GSAM 108.4Aia katanoata taan kantaninga ana kauaoki Iesu tiaki tii te katanoata are e taekinna Bauro i matan Felix, “Te raoiroi, te taubaang, ao te motikitaeka ae na roko;” ao tiaki naba ana taeka Martin Luther imwin katiaan rairan te Baibara, are e taekinaki bwa e taekinna ngke e a kaan matena, “I kakoauaa bwa e a aki raroa te motikitaeka; eng, bwa e na aki raka i aon 300 te ririki ana aki mena ikai te Uea.” Tiaki naba ana taeka John Wesley, ngke e taku bwa e “iangoia bwa e kona ni moanaki te tai ae 1000 te ririki imwin tao 100 te ririki.” A taekinna taan kantaninga ana kauaoki Iesu bwa a uarongorongoa te rongorongo are e kaikonakaki n Te Kaotioti 14:6, 7, “E a roko te aua n ana motikitaeka,” ao te takarua n Te Kaotioti 10:6, “E na akea riki te tai.” E aki kona ni kakoroaki bukin te taetae ni burabeti ae aron aei n te katanoata ibukin te bwai ae “na roko,” ae roko “imwin 300 te ririki,” ke “imwin 100 te ririki,” ma e riai n iai te tai ae baireaki raoi, “e a roko.” Bon te rongorongo ae aron aei, ae e baireaki raoi taina n aron ae a tuanginna taetae ni burabeti ake mai ieta, are a katanoata taan kantaninga ana kauaoki Iesu nakon te aonnaba ni kabane.
GSAM 109Te Motikitaeka n Rokon Kristo
GSAM 109.1N te tai are e moan katanoataki iai te rongorongo aei, a kakoauaa ekaretia ni Kristian ni kabane bwa e na riki te motikitaeka n kauaokin Iesu Kristo. Ngaia are, ngkana a tekateka aomata n aro aikai, ao a katanoata te rongorongo bwa e a roko te aua n te motikitaeka ma n teimatoa n te iango anne, a na bon riai ni katanoata kauaokin Iesu Kristo. Ni koauana, te bwai are e kakorakoraa te rongorongo ao e rangi n rota nanoia aomata bon katanoatan te tai ae baireaki raoi. N te moan tai a taekinna bwa e na roko tokini te aonnaba n te tai teuana inanon te “ririki n I-Iutaia” ae 1843, ao bwa e mena aei i marenan Maati 21, 1843, ao Maati 21, 1844. Imwin nakon te tai aei, ti ataa man Te Takarua n te Nukanibong n te ririki 1844 bwa e a rineaki te bong ae baireaki raoi bwa tokini taai n taetae ni burabeti. Bon te katengaun ni bong n te kaitiua n namakaina n I-Iutaia, ae e boraoi ma Okitobwa 22, 1844.
GSAM 109Warekan 2300 te bong
GSAM 109.2Boton te tai are 1843 bon 2300 te bong n Taniera 8. A taekinna bwa ngkai a reitaki “bong” aikai ma taetae ni burabeti ake a rineaki iai man bwa kaikonakan tautaeka n uea, ao a riai “bong” ni kabonganaaki bwa kanikinaean ririki, n aron ana kabwarabwara te Uea ibukin te tai ae kaikonakaki, ae kaotaki n Warekan Iteraera 14:34 ao Etekiera 4:5, 6; ao bwa 70 te wiki, ae 490 te bong, n Taniera 9, bon moan tibwangani 2300 te bong, ao bwa a moanaki taai aika uoua aikai n te tai ae ti te arona. Te bwai ae kaotaki n Taniera 9, ae kaota moanakin 70 te wiki, bon “otinakon te tua ibukin manga katean ao katein Ierutarem.” E otinako te tua anne n te kaitiua n ririki n ana tautaeka Artaxerxes Longimanus, 457 imwain Kristo, n aron ae koreaki n Etira 7.
GSAM 110.1E kakoauaaki bwa bon te bong aei ae koaua ibukin moanakin 70 te wiki, ibukina bwa imwin 69 te wiki raoi, ae 483 te ririki, man 457 imwain Kristo, ke n 27 imwin Kristo, e bwabetitoaki Kristo iroun Ioane ao e moana ana mwakuri ni minita, ni kangai, “E a kakoroaki bukin te tai,”3 ao riki tabeua. Moanakin ana mwakuri ni minita Kristo n 27 imwin Kristo, taurakina iaon te kai imwin tenua ma te iterana te ririki man te bong anne, “i nukani [te nuuka] te wiki [ae te ka70],” tokini te mwakuri ae kaokoro i buakoia I-Iutaia n 34 imwin Kristo, ao te waekoa n rairannano iroun Taoro, te abotoro nakoia aika tiaki I-Iutaia, a kakoauaa bwa a bon toki 70 te wiki n te bong anne, ao ngaia are a moanaki n 457 imwain Kristo. A warekia n te aro aei: Ana 457 man 2300, ao e tiku 1843. Ao ngkai 457 te ririki bon imwain Kristo, ti a roko n tokini 1843 bwa tokini 2300 te bong.
GSAM 110Baika a Butimwaai Taan Kaitara
GSAM 110.2E taekinaki n te koaua bwa “ngkana a butimwaai taan kaitaraa te koaua baika a boutokaa, e a reke iai te kabanea ni korakora ni kakoaua.” Akea i buakoia taan kaitaraa te rongorongo ibukin kauaokin Iesu are e taekinna bwa motikitaeka ae rinanon te kakae ibukiia ana aomata te Uea e na riki imwain rokon Kristo; ma a boraoi aia iango n te itera aei ma taan kantaninga ana kauaoki Iesu. Bwa kakoauan te taeka aei, ti ana taeka mairouia taan kaitara aika kinaaki aika uoman.
GSAM 110.3N. Colver, ngke e kabwarabwara n te auti n taromauri n te Kawai ae Marlboro i Boston, n 1842, ni kaitaraia taan kantaninga ana kauaoki Iesu, e taku:—
GSAM 111.1“Ngkana bon ririki bong aikai, e na toki te aonnaba n 1843; e kona n ataa aei te teinimwaane n reirei temanna; bwa ngkana e toki 490 n maten Kristo, e na toki 2300 te bong n 1843; ao e na riai ni toki te aonnaba, ngkana e aki kona ni kaotaki bwa iai riki te bwai teuana ae na riki, ao I aki nora aron ae e kona ni karaoaki aei.”
GSAM 111.2Te tia reirei ae rietata ae Stuart e taku n tao te tai anne:
GSAM 111.2“Bon te bwai ae kamimi bwa kaain te koraki ae rangi ni bati i buakoia taan kabwarabwara n England ao Amerika a a tia ni kakaraoia i nanon ririki aika bati bwa a nanonaki bong ake a taekinaki n Taniera ao Te Kaotioti bwa kaikonakan ke kanikinaean ririki. I noria bwa e kangaanga karekean moanakin te katei ae kabutaa aei, ae I kona n taekinna bwa e a kaan ni kabutaai aomata ni kabane.”
GSAM 111Ana Kakoaua te Tia Reirei ae Rietata ae Bush
GSAM 111.3E taku te tia reirei ae rietata ae Bush: “Ane e kaitaraa Miller n te itera ibukin te tai e kaitaraia n te itera ae te kabanea ni korakora irouna. E eti ana tai; ma e kairua n te bwai ae na riki.” E kakoauaa Bush bwa e na rairaki nanon te aonnaba ni kabane imwain rokon Kristo. Ana iango bwa e na moanaki te tai ae 1000 te ririki n 1844.
GSAM 111.4A reirei minita n te onimaki ibukin kauaokin Iesu n aia kabwarabwara i mataia aomata bwa rongorongon te aonnaba e kaotia bwa a bon mena botannaomata aika kakaokoro n te aro are e kaikonakaki n te boua n Taniera 2, ngke e na oro te boua te atibu iaon waena, ao e na katea ana tautaeka n uea te Atua i karawa; ao n te mwakoro 7, ngke “te tautaeka n uea, ao te mwaaka n tautaeka, ao kakannaton te tautaeka n uea i aan karawa ni kabane, a na anganaki aomata aika tabu ake ana aomata Teuare te Kabanea n Rietata.” A kaota naba te koaua bwa kanikina n te karikibwai, n aia tautaeka aaba, ao n aroaroia aomata a boni kaekaa ake a taetae ni burabetinna Koroboki aika Tabu bwa a na noraki ngkana e a kaan ni kaoti te Uea.
GSAM 111Baika Kamimi i Karawa
GSAM 111.5E taetae te Uea rinanon te burabeti ae Ioera ni kangai: “N na kaotii baika kamimi i karawa ao i aon te aba, te raraa, ao te ai, ao taian boua n moko. E na bitaki te taai nakon te roo, ao te namakaina nakon te raraa, imwain rokon ana bong te Uea ae kakannato ao ni kamakamaaku.”4 A kakoauaa ao n reireinna taan kantaninga ana kauaoki Iesu bwa te oota n te meang n taai n tienture ake a nako (ae e bati n aranaki bwa taian oota n te meang) bon te “ai ao taian boua n moko” ae e kaekaa ana kabwarabwara te burabeti; ao n aron te rongorongo ae te kabanea n raoiroi ae kona n reke man rongorongon rimoa (ti taekina Te Boki n Atatai ni Kabane i Edinburg bwa kakoauana), e bon aki bati ni noraki imwain te tai aei.
GSAM 112.1Ngaia are, ngke e buti nako te rongorongo ibukin rokon te Uea ae waekoa nakon taabo aika te kabanea n raroa i aon te aba, a kaotaki kanikina i karawa ake a kakorakoraa te koaua ao ni karekea aia taratara aomata.
GSAM 112.2N Tianuare 25, 1837, e noraki te oota n te meang ae taraa n te ai ae rangi ni mimitong, ao e taraa n ae e kaira aia iango aomata aika bati nakon ana taetae ni burabeti te burabeti ae Ioera ibukin te bwai ae na riki imwain ana bong te Uea ae kakannato. Te kabwarabwara ae imwina ibukin te bwai ae noraki e anaaki man Te Tia Katanoata ibukin te Kaboonako i New York n Okitobwa 22, 1839. E boraoi raoi ma te bwai are e noria te tia koroboki i Victor, n te Aono ae Ontario, N.Y.
GSAM 112Te Oota n te Meang ae Taraa n te Ai n 1837
GSAM 112.3“N te tairiki n Tianuare 25, 1837, e riki te bwai ae aron naba aei ae kamimi [ae nanonaki iai te oota n te meang] n taabo aika kakaokoro n te aba, n aron ae a na aki nanokokoraki iai ara taan wareware n uringnga. N te tabo are e rabunaki te tano n te tino, e rangi ni mimitong ao ni ‘kamakamaaku’ te bwai ae noraki n te aro ae tuai man riki. N te tabo teuana ae kaan te maunga, a tuangira aomata ake a nora te bwai anne bwa e taraa n ai aron ‘taian naobubua n ai aika riringa n ruo man te maunga,’ ao n aron ae ataaki n te kabutaa, te tino are e rabuna te tano e taraa n ai aron te ai ae kiribati ma te raraa, ao mai ieta (n aron ana taeka te abotoro), ‘karawa aika urarake n te ai,’ a rangi n taraa n ai aron kabwarabwaran te kabanea ni bong n taetae ni burabeti, ngaia are a bati ake a mimi; a maaku ataei ake a noria, ao a titiraki ngkana bon rokon te motikitaeka aei; ao a ruru naba man ibukin aia maaku ae oti raoi.”
GSAM 113.1E aki tii kaotaki ana kanikina te burabeti ae Ioera aei i Amerika, ma n tain rikiraken te ataaki ibukin te reirei n rokon te Uea i Great Britain, e kaotaki naba te kanikina ae ti te arona i karawan te aba anne. E ana taeka Te Tia Katanoata ibukin te Kaboonako i New York n Okitobwa 22, 1839, aika imwina mai beeba ni kaongora i London, ibukin te bwai ae kamimi ae noraki n te aba anne n te bong n Tebetembwa 3:—
GSAM 113Te Oota n te Meang n 1839
GSAM 113.2“LONDON, TEBETEMBWA 5 [1839].—I marenan te 10 n te bong n te Kaabong ao te 3 n te moaningabong n te bong are e a nako, e noraki i karawa teuana mai buakon baika a rangi ni mimitong n taian bwai aika kamimi aikai, te bwaka n itoi ao taian oota n te meang, ake a noraki inanon ririki aika bati ake a nako. Te moan kanikina ibukin te bwai ae kamimi aei e kaoti ngke e tiku 10 te miniti imwain te 10, ngke e waerake te oota ae uraura ae mamaaririi, ae taraa n te bubu, man iteran karawa ae te meang, ao e tibwatibwa n raababa ni karokoa nukani karawa, ao n te 10 ke 15 te miniti imwin te 10, a bane ni riki taabo mai mainiku ni maeao bwa te rabwata n oota ae rangi n ababaki. E rangi ni kamakamaaku arona, ao e taraa raoi n ai aron te oota are e riki man te ai ae kamaunibwai. E bati bitakin te oota; n te tai teuana e taraa n ae e ruo, ao imwina naba e manga waerake ma te oota ae rangi ni korakora. A noraki iai moko aika mwaiti ake a kiribati ma ngaia, aika riringa n nako ao ni manga okira, ao a taraa n ae a bane taan noria ni kakoauaa bwa bon ‘te ai ae urarake ae rangi ni korakora.’
GSAM 113.3“E rangi ni korakora te maaku n te kaawa ae te kabanea n ababaki; a biri ngaaia aomata nakon te tabo are a iangoia bwa e riki iai te kabuanibwai ae kamakamaaku. Wa ni kamauna ai man aia taabo taan kamauna ai n taian Kawai aika Baker, Farringdon, Watling, ao Waterloo, ao naba mairouia taan kamauna ai n te itera n maeao i London—ni koauana, wa ni kamauna ai ni kabane i London—a bane ni raonaki n aati aika a na kairii ao ni biri naba nako nakon te tabo are a iangoia bwa ‘te tabo ni kamaunanibwai,’ ma te korakora ae raka riki i aon ae taneiai, ao a rimwi iai wa aika kairaki irouia aati, aomata aika toka iaon aati, ao aomata aika rangi ni bati. A tabeua wa ake a nako ni karokoa High Gate ao Halloway [tao aua te maire] imwain ataakin te kairua. A teimatoa baika noraki aikai inanon ae raka i aon uoua te aua, ao ngke e a kaan ingabong e a rangi ni mimitong te bwai ae noraki.
GSAM 114.1“N te 2 n te moaningabong, e rangi ni mimitong te bwai ae kamimi, ao e rangi ni kangaanga kabwarabwaraana. E oota London ni kabane n ai aron te nuaningabong, ao e rangi ni mataata te ang. N te tai are e taekinaki, e rangi ni roo iteran karawa ae te maiaki, e ngae ngke akea nang; ma a rangi ni tamaroa aia iti itoi aika aki kona ni warekaki. N iteran karawa are te kaitaraan anne e kaoti te aro ae kaokoro ao ni mimitong; e rangi ni mataata, ao e rangi ni korakora te oota; a teimatoa ni rimwi n nako itoi aika bwaka, aika kakaokoro aia mimitong—a taraa n ae a karikaki i nukani karawa, ao a raababa ni karokoa aia taraa n ae a bweretete. E ai aron te iti ni mwaaka te bwai are e riki. A kibakiba n nako itoi aika uarereke aika rangi ni mwaiti mai aon te tabo are e taraa ni kaitiboo iai te aba ma karawa, ao a biri ni mwaaka nakon te aba n te aro are a kaan n aki kona mata ni kakairi i mwiia; a taraa n ae a bweretete naba, ao ni rabuna iteran karawa ni kabane n te bubu ae rangi n uraura ao ni roo. A rangi ni mimitong karenana.
GSAM 114.2“N te iterana imwin te 2, e bitaki te bwai ae noraki nakon te roo, ao ngke e maranga te roo aei e kaota nei wiiraraa ae oota i nukani karawa i eta, ao ni katobibia bukin te roo are e mena i eta iaon iteran te aba ae te maiaki. Imwina naba a oti mai iai boua n oota aika a iti n ai aron te tirewa. A rikirake n te aro ae kamimi, ao a kiribati ma te bubu ae uraura are e riki n te tai ae ti te arona, ao ngke a karokoa te kabanea n rietata, e rangi ni mimitong te bwai ae noraki ni raka i aon ae kona ni iangoaki. A biririmoa itoi nakon iterana nako, ao a teimatoa ni karokoa te 4, ngke a bane ni mauna.”
GSAM 114Baika Kamimi Ake a Noraki n te Taai
GSAM 114.3Ngke a kaotiota te koaua ibukin rokon te Uea taan tataekina ake a maiu, a noraki baika kamimi aika mwaiti ao ni kakaokoro i karawa n taabo aika kakaokoro n te aonnaba. Man aikai, e tau ara tabo n koroboki tii ibukin kaotan te taamnei n aron te taai i Norwich, England, n Ritembwa, 1843. E riki te bwai ae aron naba anne i New Haven, Conn., n Tebetembwa 9, 1844, inanon uoua te aua imwain ao imwin te nuaningabong, ao a noria ngaaia aomata.
GSAM 115Te Aro ae Kamimi n te Taai
GSAM 115.1Te mronron ae uarereke ae i nanona e kaota te taai. E aoranti ae mamaaririi karenana. Iteraia i tinaniku mronron aika uoua ake a katobibia te taai ao a kakaokoro raroaaia mai irouna, a taraa ni kaekaa te karenana anne; ma iteraia i nanona mronron aikai a baabooboo ae rangi ni korakora, ao te karawa i nanon mronron aikai e taraa ni buraun ae tabo ni roo karenana, ao mronron aika tenua aika ababaki ake a ri rinanon te taai ao i aan te taai, a taraa n te oota ae korakora ae oti mataata.
GSAM 115.2Ibukin te bwai are e riki i England, ti wareka n ana reta E. Lloyd, mai London, Tianuare 3, 1844, ae kangai:—
GSAM 115.3“E a tia n noraki te ‘kanikina n te taai’ ae kamimi irouia kaain Norwich aika kinaaki ao kaain te aba ae katobibia, ae akea ae aron aei ae kaman noraki i England. E noraki n Ritembwa are e a nako, tao n te 12 n te nuaningabong, ao e teimatoa inanon uoua te aua. E rangi ni kamaakuia kaain te aba. E riki aei ngke a a kaan ni moana aia mwakuri ni mitinare n te kaawa anne Taari te mwaane aika Winter, Burgess, ao Routon. E taraa n ae e katauraoa te kawai ibukin te koaua, ngaia are e rangi ni nakoraoi aia mwakuri ikekei.”
GSAM 116.1Rongorongon te bwai ae kamimi n rikina i New Haven, Conn., e kaotaki n Te Takarua n te Nukanibong n Okitobwa 10, 1844, ao e anaaki man Te Tia Kamano i New Haven n Tebetembwa 10, 1844. N te rongorongo n Te Takarua, e taku te tia rinanon koroboki, “Akea te tia kakae n te karikibwai ae a tia ni kona ni kabwarabwaraa bukin te bwai ae kamimi aei n te aro are e boni butimwaea nanona.”
GSAM 116.2E boretiaki naba te rongorongo ibukin te bwai aei are e noraki n irekerekena ma te taai i New Haven, Conn., n Tebetembwa 9, 1844, n Te Tia Kaongora i Hartford n Tebetembwa 12, 1844, ao e kangai:—
GSAM 116.3“Mronron ake a katobibia te taai n te Moanibong, Tebetembwa 9, 1844, inanon uoua te aua imwain ao imwin te nuaningabong, a taraa n ae a noraki n te kabutaa irouia kaain ara kaawa ma te nano n kan ongora ae korakora, ao a kaungaaki iai aia iango ni kan ataa riki baika noraki aika aron aikai ao bukin rikina.
GSAM 116.4“E kamimi te mronron n oota aei ibukin maanina, ao e anganaki iai te tai ae raoiroi ibukin taraana raoi. Tao n te nuaningabong, e boto i aon mronron aika uoua aika bwanin, teuana ae tao 45 te tikuri raababana, ae katobibia te taai ae mena i nukanana, ao are teuana ae tao 72 te tikuri raababana, ae mena nukanana i nukani karawa i eta, ao e ri rainin katobibiana rinanon te taai. E raonaki te mronron ae uarereke n te wai miron n ana rain ae te kabanea ni maan ae ri n te nuuka, ao e uarereke kaokoron maanina ma raababana. N te itera ae kaitaraa raoi te taai, ao 36 te tikuri nakon te meang mai nukani karawa i eta, e kaitiboo te mronron ae ababaki ma mronron riki aika uoua aika kaan ni ti te arona ke ti te arona raoi raababaaia, ao a karika te tabo ae iti n te tabo are a kaitiboo iai, n aron ae e na bon riki man ikotan aia oota mronron aika tenua aika oota. Te mronron are e katobibia te taai e kaotii karenana aika aron karenanan nei wiiraraa, ao e bati n rangi ni mataata ao ni tamaroa. Mronron ake tabeua a mainaina ao ni mamaara riki aia oota, ngkai a raroa riki mairoun te taai. Ma a noraki n taai aika kakaokoro, i mainiku ao i maeao, tibwangani mronron aika uarereke ma karenana aika tibwaaki man te oota [aika aron nei wiiraraa].... Te ti te arona n aro ni karaoaki aikai e riai n irekereke ma te tua teuana ae bairea karikan mronron n oota; ma e tuai ni mataata raoi aron te tua anne.... E aki rangi ni kangaanga kabwarabwaran karikan te mronron are e katobibia te taai, ibukina bwa e kaan ni kaekaa bukin rikina ma are e karika nei wiiraraa, ma kabwarabwaran moanakin te mronron are e ri rainin katobibiana rinanon nukani te taai e kuneaki bwa e kangaanga riki.”
GSAM 117Bwaai ni Kakai aika Kakoroa Bukin Taetae ni Burabeti n te Koroboki ae Tabu
GSAM 117.1Ti kona n reiakina aron kabonganan bwaai ni kakai aikai ake a noraki i karawa, i Engiran ao i Amerika, ngkana ti wareka te boki ae Kabwarabwaraan Mwakoro 24 n Mataio, are e korea Sylvester Bliss ao ni kaotinakoaki i Boston n 1843. Imwin taekinana tabeua rongorongo ake i eta, e taku:—
GSAM 117.2“Mangaia are e taraa n ae a a bane ni kakoroaki bukin ‘kanikina aika kakannato’ ao ‘bwaai aika kamaaku’ ake a taetae ni burabetinaki n te Koroboki ae Tabu ae te koaua, n ai aron naba bwaai ake e taekini te Tia Kamaiu bwa a na riki imwain rokona.
GSAM 117.3“N ai aron koauan kaotinakoan baani kaai bwa e a kaan te tai ae kabuebue, ao n aron naba anne, ngkana a kakoroaki bukin kanikina aikai, a riai ni kinaa Kristian bwa e a kaan rokon Kristo, ao e a tei n taian mataroa. Tiaki ti te kariaia bwa a na ataa, ma e tuangia ara Tia Kamaiu bwa a na ataa.”5
GSAM 117TAAN UARONGORONGO
GSAM 117.4Ngkai ti a tia ni kaotiia tabeua bwain te rongorongo ibukin kauaokin Iesu aika kakawaki, n aron moan katanoataakina, e kona ni kakukurei naba taraiia tabeman ake a kakawaki aia mwakuri n te katanoata ae kakannato aei. Ti a tia ni taekini araia aomata aika bati ake a mena i buakoia minita aika a rangi n rabakau n aaba tabeua n te tai anne, ake a katanoataa te takarua. Ngkai ti na taraiia tabeman taan kairiiri i Amerika, ake e angania te Uea te tabe ibukin te mwakuri, a na kabatiaa riki kakoauan ae e bon mena bain te Uea n te waaki aei.
GSAM 118William Miller
GSAM 118.1Ti na moan taraia William Miller, ae e rangi ni kinaaki n te waaki ibukin kauaokin Iesu i United States, ao ibukina a bati ake a ti kinaa te waaki anne bwa ‘te kakairi n ana reirei Miller.’
GSAM 118.2E bung William Miller i Pittsfield, Mass., ni Beberuare 1782. Ngke e uarereke, a a kaoti kanikinaean korakoran ao waekoan ana iango aika riaon ae taneiai n noraki. Imwin tabeua te ririki, a a rangi ni mataata riki aroaro aikai nakoia ni kabane ake a iraorao ma ngaia. E korakora rabwatana, e birimwaaka ana iango ao e a tia n rikirake raoi man bungiana, ao akea ana bure n aroarona ae e kona ni bukinaki iai. E ti reireiaki i nanon tabeua te ririki n te reirei n te aono, ae a uarereke iai ana tai n reiakin, ao a a butimwaea aomata bwa e a rangi riki ana atatai nakon aia atatai taan reirei ake a kabane n mwakuri iai.
GSAM 118.3E mare Ten Miller n 1802 ao e maeka i Poultney, Vt. Mwaane ake e a iraorao ma ngaiia man tain mwaingana nako Poultney, ao ake a bati aia ibuobuoki nakoina n ana bwai ni maiu n te aonnaba, a rangi n taua iango aika nanokokoraki ibukin te onimaki ao reirei ibukin te onimaki n te Atua ae e boboto i aon te iango n aomata. Tiaki aomata aika buakaka ngaiia, ma ni kabane aomata aika raoiroi n te aba, ao a bati ni matoatoa aroaroia, n atataiaomata ao n akoi. Ma a rawa n butimwaea te Baibara bwa te kaetieti ibukin te koaua n te aro, ao a kataia ni kaotia bwa e riai rawaia, ni kabongana aia koroboki Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen ao tabemwaang bwa ibuobuokia. E kamatebwai booki aikai Ten Miller n te aro ae nano, ao n tokina e a kaotia bwa e a taua te onimaki n te Atua ae e boboto i aon te iango n aomata. E taekina ngaia bwa e taua te onimaki anne i nanon 12 te ririki, ae e moanaki tao n 1804.
GSAM 118.4E anganaki te nakoa ni kabiten, ao e a rin n te taanga n tautia n 1810. Imwin okina man te taanga n tautia, e a karairaa ana utu nako Low Hampton, N.Y., bwa e na moana te mwakuri n ununiki ikanne n 1812. N ana mwakuri n ununiki, e bati riki iai ana tai ni wareware. E kunea bwa ana iango ibukin te onimaki n te Atua ae e boboto i aon te iango n aomata e aki anganna te kakoaua ibukin te kukurei imwin te maiu aei. Imwin te ruanimate, a bane bwaai ni rotongitong ao ni kananokawaki. N ana taeka:
GSAM 118.4“Te iango ibukin te kamaunaaki ni bane e kamwaitoro ao ni kaotokaai, ao te riai n tei n te motikitaeka e nanonaki iai te kamaunaaki ae koaua ibukia aomata ni kabane. E a riki karawa bwa te buraati i aon atuu, ao te aba bwa te biti i aan waeu. Te tai ae aki toki!—tera ae nanonaki iai? Ao te mate!—bukin tera bwa e mena? Ngkana I a bati riki n iangoa, I a raroa riki man te kakoaua ae mataata. Ngkana I a bati riki ni kananoa au iango, a a tibwaamwaiti riki au kaeka. I kataia ni katoka au iango, ma I aki kona ni bairei au iango. I bon rangi n rawawata, ma I aki ataa bukina.... E aki maan imwina, ao e a kaotaki n te aro ae mataata n au iango aroaron te Tia Kamaiu. E taraa n ae e kona ni mena temanna ae e raoiroi ao ni nanoanga, ae e na kaboa boon ara bure i bon irouna, ao n te aro anne e na kamaiuira man te bwainikirin n te bure. N te tai naba anne I a namakina bwa e na rangi ni tangiraki te aomata ae aron anne; ao I a iangoa bwa I kona ni kaaki ngai i nanon baina, ao n onimakina ana nanoanga.”
GSAM 119Bitakin ana Onimaki William Miller
GSAM 119.1E reitia n taekina:
GSAM 119.1“I noria bwa e bon kaotia te Baibara te Tia Kamaiu ae I kainnanoia; ao I tounako n iangoa bwa e kangaa te boki ae tiaki kairaki koreana iroun te Atua ni kaoti reirei aika boraoi raoi ma kainnanoan te aonnaba ae a tia ni bwaka n te bure. I a kairaki bwa N na butimwaea ae te Koroboki ae Tabu bon te kaotioti mairoun te Atua. A a riki bwa au bwai ni kukurei; ao I a kunea temanna raoraou iroun Iesu.... E a riki ngkai te Baibara bwa boton au kamatebwai, ao I kona ni koaua n taekina bwa I ukoukora nanona ma te kukurei ae bati. I kunea bwa e tuai naba ni manga taekinaki iterana nakoiu. I mimi n iangoa bwa bukin tera ngke I tuai n nora tamaroana ao mimitongina imwaina, ao I mimi bwa I a tia n rawa n butimwaea.”
GSAM 119.2E kabwarabwaraa William Miller arona ni kamatebwaia te Baibara n ana taeka aikai:
GSAM 119.2“I motinnanoia bwa N na katinanikui au iango ake I a tia n taui, n kabotauai raoi taekan te Koroboki ae Tabu ma taeka riki tabeua i nanona, ao ni kamatebwaia n te aro ae oinaki ao ni baireaki raoi.... Ngkana I kunea te bwai ae aki mataata, I taneiai ni kabotaua ma kiibu ni kabane aika irekereke ma ngaia; ao n ana ibuobuoki Cruden, I neneri kiibun te Koroboki ae Tabu ni kabane ake a mena iai taeka aika kakawaki ake a kuneaki n te itera ae aki mataata.... N te aro aei I reitia ni kamatebwaia te Baibara n au moan wareware iai, tao i nanon uoua te ririki, ao I a kakoauaa raoi bwa e boni kabwarabwaria i bon irouna.
GSAM 120.1“Ngke I kamatebwai n te aro aei, I a kakoauaa bwa ngkana taetae ni burabeti ake a tia ni kakoroaki bukia n taai aika nako a kona ni kabonganaaki bwa kaetietin kakoroan bukin taetae ni burabeti ake a na riki n taai aika a na roko, ao iango aika rangi ni butimwaeaki ibukin ana tautaeka n te taamnei Kristo—ae 1000 te ririki n te aonnaba aei imwain tokin te aonnaba, ao okiia I-Iutaia—a aki boutokaaki n ana taeka te Atua.... I kunea ae e reireiaki ni kaotioti n te Koroboki ae Tabu bwa e na manga ruo Iesu Kristo nako aon te aba aei, ni roko n taian nangin karawa, n ana mimitong Tamana ni kabane.
GSAM 120.2“I namakina te kukurei ni kamatebwaian te Koroboki ae Tabu, ae I tuai ni manga iangoa bwa e kona ni reke man ana reirei. I moana kamatebwaiana n akea au kantaninga bwa N na kunea tain rokon te Tia Kamaiu, ao n te moantai I kaania n aki kona n onimakina te kaeka are I a roko iai; ma e rangi ni korakora nakoiu te kakoaua, ao I aki kona n rarawa nakon au onimaki iai. E a kaania n matoatoa au kaeka n au iango, ao I a moana te tataninga, te tantani, ao te tataro ibukin rokon te Tia Kamaiu.”
GSAM 120.3E manga taku:
GSAM 120.3“I onimaki; ao n te tai naba anne e a reke n au iango te tabe ni katanoataa te reirei aei, bwa a na onimaki kaain te aonnaba ao ni katauraoi ni kaitiboo ma te Tia Motikitaeka ao te Mwaane ae na Mare n rokona. E aki kainnanoaki ikai bwa N na taekini ni kabane rongorongon au kataaki aika maan ao ni maraki. E tau bwa N na taekinna ae imwin tabeua te ririki I a kairaki iroun Taamnein te Atua, korakoran te koaua, ao te tangira ibukin taamneia aomata, bwa N na anaa au kaibangaki ao ni katanoatai baikai nakon te aonnaba ae e kaania te mate ao te kamaunaaki.”
GSAM 120.4Ten Miller, n ai aroia koraki ake a kairaki n te rongorongo aei n aaba tabeua, e moan iangoa bwa e na kakoroa bukin ana nakoa ni koroboki ao ni kaotinako n nuutibeeba ao n beeba n reirei. E moan kaotinako ana iango n te nuutibeeba ae Vermont Telegraph, ae aia nuutibeeba kaain te Babitito, ae boretiaki i Brandon, Vt. E riki aei n te ririki 1831. E moan taekina te bwai aei nakoia aomata n te ririki 1832. E taekina ibukin te bootaki aei: ‘E kabatiaa ana akoi te Uea i aoia kaain te bootaki, ao a bati ake a onimaki nakon kamaiuan taamneia.’
GSAM 121.1N 1836 a boretiaki ana kabwarabwara n tabeua nuutibeeba n te tai anne. N te tai ae mwaitoro n 1837-38 a kaotinakoaki ana kabwarabwara n te beeba n reirei. N 1838 e boretiaki te kauoua n beeba n reirei ae 204 iteranibana, ao n te beeba aei e taekina Ten Miller bwa e kona ni bwaka ana mwaaka te Ottoman n te ririki 1839 ke 1840. E moan angan ana kabwarabwara n kaawa aika bubura n te ririki 1836. E taetae n te tai anne n taian kaawa aika Randolph, Lowell, Groton ao Lynn, Mass.
GSAM 121.2Ni karokoa 1840, e a kaania n ti ngaia Ten Miller ae e taetae nakoia aomata ibukin kaanin rokon Kristo. N te ririki anne, a a rang ni waekoa n iraia tebubua ma tebubua n aomata ni katanoataa te rongorongo. Te bwai are e karika te bitaki ae kakannato aei e na noraki n te mwakoro are imwina. N te tai ae mwaitoro n 1839-40, e angan tabeua ana kabwarabwara Ten Miller i Exeter, N.H. E moan kaitiboo ikanne ma Unimwaane J. V. Himes, ae e butimwaea te onimaki n te tai anne, ao man te bong anne e a tei n rarikin Unimwaane Miller bwa te tia kaotinako booki ao te tia uarongorongo ae ingainga nanona ibukin te rongorongo ae kakannato ibukin kauaokin Iesu.
GSAM 121Joshua V. Himes
GSAM 121.3Ibukin te tia mwakuri ae ingainga nanona aei n te waaki ae kakannato aei, e moan te tamaroa ngkana ti taekini ana taeka te tia korei rongorongoni maiuna, ae e taku:—
GSAM 121.4“E bung Joshua V. Himes i Wickford, R.I., ni Mei 19, 1805. E rangi ni kinaaki tamana bwa te tia bobwai ma West Indies, ao e kinaaki naba bwa kaain te ekaretia n Ebitikobara ae ana ekaretia Bauro ae Tabu i Wickford. E rau ao e akoi tinana, ao e tangira te Tia Kamaiu, ao e tibwa te tangira aei nakon natina ae e kukurei n ongora.
GSAM 121.5“E a tia tamana n iangoa bwa e na reireinia natina ae Joshua ibukin te mwakuri ni minita n te ekaretia are e kaaina, ma a katokaaki ana iango n bwaai ake a riki. Iai riki ana mwakuri te Atua ibukin te nati anne, ao e a bairei bwaai bwa e na reke te bwai are e tangiria. N 1817 e kanakoa tamana te bwai ni bobwai ae bati boona n ana tararua Kabiten Carter, ao Alexander Stewart bwa te tia tararuaa te bwai ni bobwai i aon te kaibuke. A aki kakaonimaki mwaane aikai, ao ngke a roko n te nambwa n te aba teuana i West Indies, a kabonakoa te kaibuke ma bwain nanona, ao a birinako. Te bwai aei e bitii babaire ni kabane ake a tia ni karaoaki ibukin taai aika a na roko ni maiun te rorobuaka ae Joshua, are e na kanakoaki nakon te Uniwetiti ae Brown i Providence, R.I. N onean mwin anne, ni Eberi 1821, e a kairaki nako New Bedford, Mass., ao ni kabaeaki bwa e na mwakuri iroun William Knights bwa e na reiakina te mwakuri ni karaoi bwaai n te auti man te kai.
GSAM 122.1“Ngke e roko n ana auti ae boou, e a ingainga ni karaoa te mwakuri are e anganaki, ao e motinnanoia bwa e na riki bwa te tia rabakau n ana mwakuri. Ma e aki maan ao e a kunea bwa e aki boraoi raoi aroaro n te aro n ana tabo ma ae e tangiria. E taku: ‘Au tia reirei bon te Iunitarian, ao e kairai nakon ana ekaretia. Te Minita Orville Dewey bon te tia tararuaa te ekaretia. E a tibwa bitaki man te onimaki ae kinaaki bwa e eti. Au reirei iroun te Bitiobi Griswold ao te Minita William Burge, ae te tia tararuaa ana ekaretia Bauro ae Tabu i Wickford, ao au ongora n taai aika bati nakon te Taokita Crocker ae e rabakau ni kabwarabwara, man ana ekaretia Ioane ae Tabu i Providence, R.I., a kairai bwa N na rawa n butimwaei ana taeka Ten Dewey aika rabakau iai ngke e kaakeai ana reirei Kristo ao ana abotoro.’
GSAM 122.2“Ngkai akea te ekaretia n Ebitikobara i New Bedford n te tai anne, e a motinnanoia bwa e na kaea te Moan Ekaretia ni Kristian [tiaki te Ekaretia n Taan Iriirira], ao imwina e a kaaina te bootaki anne. E taku: ‘Ikai I kunea te Baibara ae uki ao te inaomata n iango, ao I kabonganai raoi ni kauai.’ Te Minita Moses Howe ae tararuaa te ekaretia aei. E bwabetitoia Joshua V. Himes te Minita Clough ni Beberuare 2, 1823. Ma nanona ae e a urua te ingainga ibukin ana Uea, e a moana n te tai naba anne, ngke 18 ana ririki, ni katanoataa rongorongon te kaibangaki ao n tuangaia aomata bwa a na rairi nanoia. E taekina ibukina:—
GSAM 122.3“‘E aki maan ao I a riki bwa te tia kaungaunga, ao I a anganaki te kariaia bwa N na karikirakea au bwaintituaraoi.... I katiaa au tai n reirei n te mwakuri n te aro ae raoiroi, ao I a neboaki. Ma i nanon nimaua ke onoua te ririki, I taneiai ni mwakuri n tai aika raka bwa e na reke iai teuana ke uoua te bong n te wiki ibukin te kamatebwai ao te mwakuri ni mitinare n taabo aika kainnano, ao I tibwai uaan te mwakuri anne nakon au tia tararua n te ekaretia.’
GSAM 123.1“N 1825 e anganaki te nakoa ni mitinare n te bootakin ekaretia aika Kristian n te maiakin Massachusetts. E taku Unimwaane Himes: ‘Akea te babaire ke te bai n ibuobuoki ibukin boutokaaia mitinare, ao I a motinnanoia bwa N na bobwai ibukin karekean au bwai ni maiu, ao N na uarongorongo ni katabwan au kona.’
GSAM 123.2“N 1828 e kitana New Bedford, ma e aki nanokokoraki ke ni mamaara, ma e motinnanoia bwa e na tokanikai, ao e a nako Plymouth, ike e uarongorongoi ana taeka te Atua n auti n reirei, n ruu ake a katauraoaki ibukin aei, ao n taabo nako ake a kona n ongora iai aomata nakoina. N 1829 e reitia te aeka ni mwakuri naba anne i Fall River ni karokoa 1830, ngke e a mwaing nako Boston bwa te tia tararua n te Moan Ekaretia ao te Kauoua n Ekaretia ni Kristian; ao e maeka ikai i nanon 33 te ririki. N 1839 e a butimwaea te reirei ibukin kauaokin Iesu, n aron kabwarabwaraana iroun Unimwaane William Miller ae kinaaki. E rin n te mwakuri ae boou ma nanona ni kabane ae ingainga, ao a onrake ana mwakuri ni minita n te ai ao te mwaaka. N 1840 e moana kaotinakoan Taian Kanikinaean Taai, ni boutokaa te mwakuri are e a anga nanona ni kabane iai. Ana mane ni kabane, ana mwakuri ni kabane, ao ana korakora ni kabane a a anganaki nakon te mwakuri aei, ao a a reke nga ma nga n aomata ake a bitii aia onimaki.”
GSAM 123Aia Mwakuri ni Ibuobuoki Miller ao Himes
GSAM 123.3Man 1840 ni karokoa te tai ni bwakan baani kaai n 1844, a bati ni mwakuri ni ibuobuoki Unimwaane Miller ao Himes ngke a nakonako man te kaawa teuana nakon teuana, n te tai ae kabuebue ma aia umwanrianna ae rangi ni bubura, ao n te tai ae mwaitoro n ekaretia ao n umwa ni bootaki. Korakoran rabwatan Unimwaane Himes e kawakinna ni karokoa rinana n te ka 92 n ana ririki. E korakora ana iango ni karokoa te toki. N te ririki 1894, ni Tebetembwa 28, e anga te kabwarabwara ae rangi ni kakinanoa te bootaki ae a raka i aon 3000 Taan Kantaninga ana Kauaoki Iesu ake a kawakina te Itibong, n te tabo ni maeka n umwanrianna i Lansing, Michigan. E taraa n ae e taetae ma te ingainga ao te korakora n ai aron taai ake imwaina. E bon rangi ni kakai aei ibukin te mwaane ae e a tia n riki 3 namwakaina n te ka 91 n ana ririki, ao ae e a maraki n te aoraki ae aki kona ni kamaiuaki, are e mate iai n te ririki are imwina.
GSAM 124.1A tei Unimwaane Miller ao Himes, n aron ae taekinaki, ‘i matan te buaka’ n te waaki ibukin kauaokin Iesu i Amerika, ao ti uoman ngaiia i buakoia uangaun ma uangaun ake a mwakuri ma ngaiia ni katanoataa te reirei ibukin rokon Kristo, ake oin aroaroia bon te nanomatoa n aia kantaninga ao te kakaonimaki ae koaua. Mwaane aikai a bati n reke man te koraki are e arania te aonnaba bwa ‘aomata ake a karikirakei i bon irouia’—mwaane ake a rikirake n rinanon bwaai aika kangaanga n te maiu, ake a reiakina ni bairei raoiroin te mwakuri man kaetieti aika eti, ao tiaki man ukoukoran te bwai ae e na reke iai. A aron te koraki ake e taekinia Unimwaane Miller bwa ngaiia ake a kabane ni butimwaea te rongorongo man ekaretia, ae ‘kaain ekaretia ake a rangi n tangira te Atua, n anga i bon irouia, ao n maiu aia onimaki.’ E kamatoaki te bwai aei irouia minita n ekaretia aika kakaokoro, ake a taku imwin kaokoroaia n aki manga okira irouia taan kantaninga ana kauaoki Iesu: ‘E a tia [te reirei] n anaiia kaain ara nanai aika moan te raoiroi.’
GSAM 124Tabeman riki Taan Uarongorongo aika Kinaaki, aika Taan Kantaninga ana Kauaoki Iesu
GSAM 124.2E kona ni kakukurei taekina araia tabeman mwaane ake a kakawaki aia mwakuri ma Unimwaane Miller ao Himes n te waaki n taai ake mai moa. Te moan ara n te karinan bon Charles Fitch, mai Cleveland, Ohio, are n 1842 e kaota te iango bwa a na karaoaki taamnei ni kabwarabwarai miitara n Taniera ao Te Kaotioti. Boton te iango aei e boboto i aon Abakuka 2:2, 3. E mate Charles Fitch ni Okitobwa 10, 1844.
GSAM 124.3Te Taokita Josiah Litch, mai Philadelphia, are, n aron ae ti na noria n te mwakoro are imwina, e kairaki iroun te Uea bwa e na katanoataa te koaua ae ngke e kakoroaki bukina, e karika te rikirake ae waekoa ao ni bubura n aia kan ataa aomata te rongorongo ibukin kauaokin Iesu.
GSAM 124.4Elon Galusha, mai Lockport, N.Y., ae te minita n te Babitito ae kinaaki, ae ana koroboki ao ana mwakuri ni minita ibukin kaanin rokon te Uea a karika te mwaing ae kakannato n te ekaretia anne.
GSAM 125.1E. R. Pinney, mai Seneca Falls, N.Y., ae temanna riki te minita n te ekaretia n te Babitito ae e a tia n anga i bon irouna, ae ana mwakuri ni minita ao ana koroboki a riki bwa te korakora n te mwakuri. E riai aranakina bwa ‘Te taoro n te aonnaba.’
GSAM 125.2Geo. Storrs, mai te kaawa ae New York, are imwain bitakin ana onimaki nakon te reirei ibukin kauaokin Iesu, e kinaaki bwa te tia kauta aia onimaki aomata. Ana koroboki a rangi ni korakora ni kairiia aomata bwa a na kabatiaa angaia i bon irouia ma aia bwai nakon te mwakuri; e kaotioti riki aei n wiiki ake a kaania tokin 2300 te bong. Bon ngaia ae imwin bwaran te nano, e kaotia nakoia taan kantaninga ana kauaoki Iesu ao kaain te aonnaba ana kabwarabwara aika 6 ibukin aron te aomata, aroia maate, ao te bwainikirin n taai aika a na roko.
GSAM 125.3Unimwaane Stockman, mai Portland, Maine, bon temanna riki te tia mwakuri ae ingainga nanona n ana bootaki ni kauta te onimaki William Miller n te kaawa anne. E mate tabeua te wiki imwain tokin aia ririki I-Iutaia ae 1843, ngke a kantaninga taan kantaninga ana kauaoki Iesu ao ni tataninga bwa e na roko te Uea n te tai anne.6
GSAM 125.4Iai riki tabeman mwaane aika kinaaki, ake ti na ti taekini araia ngkai e uarereke te tabo, n ai aroia N. N. Whiting, are e rairaa te Nu Tetemanti nakon te taetae n Ingiriti, ae kinaaki bwa Ana Rairai Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley ao Edwin Burnham (a tari aika teniman), ake a bane bwa taan mwakuri aika birimwaaka n te rongorongo.
Notes
- Abakuka 2:2, 3. ↩
- Te Kaotioti 14:6, 7. ↩
- Mareko 1:14, 15, ↩
- Ioera 2:30, 31. ↩
- Kabwarabwaraan Mwakoro 24 n Mataio, iteraniba 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
- E bebete n noraki, n aron ae kaotaki n te boki Taian Moan Koroboki, iteraniba 17, bukin aia kan ataa Unimwaane Fitch ao Stockman bwa tera ae e a tia n riki imwin matuia. ↩