Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Mwakoro 5 — Te Rongorongo ibukin Kauaokin Iesu

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Kam na reirei ngkai n te kaikonaki ibukin te kai ae te biiku: ngkana e teimatoa ni mangori mangaian te kai ao a otinako maana, kam ataia bwa e a kaan te tai n kabuebue; ao ai aron naba aei ibukimi, ngkana kam nori bwaai aikai ni kabane, kam na ataia bwa e a kaan [n te iteraniba i rarikina, ngaia], e a mena i mataroa. I koaua n tuangkami bwa e na aki toki te roro aei ni karokoa kakoroan bukin bwaai aikai ni kabane. A na toki karawa ao te aonnaba, ma a na aki toki au taeka.”1

GSAM 93.2N te kibu aei e kairaki ara iango nakon te tai are ti kona n ataia bwa ana roko Kristo e a “mena i mataroa,” n aron nanora ae e aki nanououa bwa e a kaan te tai n kabuebue ngkana ti nori moan maan te kai aika a mangori ngke a otinako. Ti kona n ataia naba bwa ti a roko n te roro ae e na aki toki ana mwakuri i aon te aba ni karokoa rokon Kristo bon irouna. Ngkana e roko te tai n reirei n te kaikonaki, e koaua raoi bwa bon ana tai te Uea n kateirakeia taan reirei bwa a na reireina te kaikonaki. E boraoi naba nakon aei ana titiraki te abotoro n te tai teuana, “Ao a na kanga n ongo ngkana akea te tia uarongorongo? Ao a na kanga n uarongorongo ngkana a aki kanakoaki?”2

GSAM 93Tain Taian Kanikina

GSAM 93.3N te mwakoro are imwaina ti a nora aron rekean te atatai ibukin tokin te tai ae 2300 te bong, ao bwa e karokoa “auan ana motikitaeka.” N te kaikonaki ae kaotaki ikai, ti kairaki nakon ana tai te Uea ibukin katanoataan te kaikonaki aei ao te rongorongo ibukin te “motikitaeka” nakon te aonnaba. Imwin ana taetae ibukin te “rawawata” ae kakannato are e na roko i aoia ana aomata ao ae e na “kakimototoaki,” e taku te Tia Kamaiu, “N te tai ae e waekoa imwin te rawawata n taai akekei, ao e na karooaki taai, ao e na aki anga ootana namakaina, ao a na bwaka itoi mai karawa, ao a na kamwaingaki mwaakan karawa: ao imwina e na kaoti kanikinaean Natin te aomata i karawa.”3

GSAM 94.1Kam na taraia bwa e aki taekinaki te kabanea ni kanikina are e taekinaki bwa kanikinaean ana roko; ma bon te kanikina bwa e mena ikekei Natin te aomata, ao e noraki ngke e roko. Bwaai ake a taekinaki n te kibu aei bwa kanikina aika a na kabotoa te onimaki n ana roko ae kaan, bon taian kanikina i mataan taai, i aon namakaina ao i aon itoi. Bwaai ake imwiina a na riki n te tai are e na roko raoi iai i aon nangin karawa. Ngaia are n te tai ae e waekoa imwin te kateninua ni kanikina aikai — are i aon itoi — e roko ana tai te Uea n kateirakeia ana taan reirei bwa a na reirei bwa e a mena i mataroa ana roko Kristo.

GSAM 94.2Ngkai ibukin tain kaotin kanikina aikai: e na karooaki taai n te tai ae e waekoa imwin te rawawata.4 N aron ae e koreia Mareko, e na riki “n taai akekei, imwin te rawawata anne.”5 E a tia ara Tia Kamaiu n taekinna bwa a na kakimototoaki bong akekei. Rinanon ana tua Maria Theresa ao taian tua ibukin kariaiakakin aaro ake mai 1773 nakon 1776, e kakimototoaki te bwainikirinaki ae korakora ibukin te ekaretia. E ngae ngke e teimatoa te mwaaka ae bwainikiri n tautaua te tautaeka n aomata ni karokoa 1798, ma a a toki ana bwainikirinaki n aron 1773. Ngkana a kabotauaki ana taeka te Tia Kamaiu, e na mena te moan kanikina aikai i marenan 1773 ao 1798.

GSAM 94Te Ngaina ao te Bong aika Roo

GSAM 94.3N 19 n Mei, 1780, e karooaki taai n te aro ae e raka i aon aron te aonnaba. Tiaki te raba n taai, bwa e a tia namakaina n bwanin n te bong are imwaina. E ngae n anne, e mena te roo i aon iteran aaba aika irekereke i Amerika n te meang-mainiku ni kabane, mai te 11 n te ingabong ni karokoa te 11 n te bong. N te tai anne e aki tii karooaki taai, ma e aki naba kaota ootan taai namakaina. Bon te roo ae e katoka ootan taai bwa e na aki roko i aon namakaina. Ao n aron ae e taekinna Noah Webster n ririki aika bati imwina, “E tuai reke te bukina ae tau ni kabwarabwaraa te roo aei.”

GSAM 95.1Ibukin te ngaina ae roo aei, e taku Herschel, te tia rabakau n itoi: “Te Ngaina ae Roo i Amerika Meang bon teuana mai buakon bwaai ni kakai n te aonnaba aika a na teimatoa aomata ni kan wareki, ma e aki kona te rabakau ni kabwarabwaraia.”

GSAM 95.2A taku te koraki ake a kabwarabwaraa roon te bong n 19 n Mei, 1780, bwa e ngae ngke e bwanin namakaina, “ngke arona bwa a kaamaunaaki bwaai ni kabane aika a anga te oota i karawa ao te aonnaba, e aki kona n roo riki nakon roon te tai anne.”

GSAM 95Bwakaia Itoi

GSAM 95.3Te kateninua ni kanikina aikai, bwakaia itoi, e kakoroaki bukina n 13 n Nobembwa, 1833. N te bong anne, ke ni koauana, mai te tai ae nimaua te aoa imwain otan te bong, a bwaka itoi n aron te karau, ao a taku tabeman bwa a taraa n aron kabutakan te ai mai karawa; a taku tabeman riki bwa a taraa n aron uwen te ai aika a biri mai te bwai ae kakannato ae urukaki ibukin te kaotioti n ai. E noraki aei i aon Amerika Meang ni kabane, mai te Baa i Mexico n te maiaki nakon te Baa i Hudson n te meang, ao mai Aberan Sandwich n te maeao ni karokoa te tabo ae tii tabeua tebubua te maera mai Liverpool n te mainiku. N taabo ni kabane ake e noraki iai, bon ai tii aron te karau n itoi ae e aki toki, ao a bwaka ni bati n aron te tinoo n te angibuaka n tinoo.

GSAM 95.4Ibukin te karau n itoi aei n 1833, ti a manga ana taeka mai Te Tia Taratara i Connecticut n 25 n Nobembwa, 1833:—

GSAM 95.5“E taku te tia babairea te Old Countryman bwa ‘bwakaia itoi’ bon te bwai ae kakannato. E taku, ‘Ti katanoata te karau n ai, are ti noria n te ingabong n te Katenibong are e a nako, bwa bon te kaikonaki ae kamamaku, te tia kaotii te bwai ae na roko ae koaua, ao te kanikina n nanoanga ibukin te bong ae kakannato ao e kamamaku, are a na noria kaain te aonnaba ngkana e kaukaki te kai ni kanikina ae te kaonoua. E a kaan te tai ae e kabwarabwaraaki n te Nu Tetemanti ao n te O Tetemanti naba; ao akea te kaikonaki ae e na boraoi riki nakon te kai ae te biiku ngke a bwaka uaan ni kamwaingakana n te ang ae korakora.’”

GSAM 96Ana Taetae ni Burabeti Thomas Burnett

GSAM 96.1A tia aomata ni reireinaki irouia te koraki n taai ake rimoa bwa a na tataninga kakoroan bukin te kanikina aei n aron ae e koreaki. N ana boki ae Te Iango ibukin te Aonnaba, ae e boretiaki i London n A.D. 1697, e taku Thomas Burnett ibukin Mataio 24:29:—

GSAM 96.2“E aki nanououataki bwa a na kaoti n te tai anne aeka ni kabane n itoi aika a bwaka ma te ai; ao i buakoia, ake a aranaki bwa itoi aika a bwaka. E ngae ngke a aki kamimi ngkana tii teuana e bwaka, ma ngkana a rikirake ni mwaiti ao a bwaka n aron ae e taekinna te burabeti, n aron maan te kurebe ke uaan te biiku mai aon te kai ae te biiku, e na bon kamimi n noraki.... Ti aki riai n iangoi bwaai aikai bwa taeka n kabubura ke taeka n anene, ma bwa taetae ni burabeti aika mataata, ao bwa bwaai aika a na riki raoi n aron ae a koreaki.”

GSAM 96Ana Kakoaua te Tia Reirei ae Rietata Olmstead

GSAM 96.3Te tia reirei ae rietata Olmstead, n te Kareti ae Yale, Mass., ae e a tia n aranaki bwa “te tia rabakau n aron te bong ae rietata riki i Amerika,” e taku ibukin bwakaia itoi n 13 n Nobembwa, 1833:—

GSAM 96.4“E bubura raoi te tabo ae e noraki iai te karau n itoi n 1833, bwa e rabuna iteran te aonnaba ae kakannato, mai nukan te Taari Atarentika n te mainiku nakon te Taari Pasibeke n te maeao; ao mai bikeen Amerika Maiaki n te meang nakon taabo aika a aki ataaki tokin i buakon ana aba te tautaeka n Buritan n te meang. E aki tii noraki bwakaia itoi, ma bon ai tii taraana n taabo ni kabane.”

GSAM 96.5Ibukin te bwai ae noraki aei, are e moanaki n aron te 11 n te bong, n 12 n Nobembwa, ao e teimatoa ni karokoa n aron te 4 n te ingabong n te 13, e taku te tia reirei ae rietata:—

GSAM 96.6“Te koraki ake a waimwaeai n nora bwakaia itoi n te ingabong n 13 n Nobembwa, 1833, tao a nora te kaotioti n ai i karawa ae kakannato riki nakon bwaai ni kabane aika a a tia n noraki mai karikan te aonnaba, ke n taai ake a koreaki rongorongoia n taian boki n rongorongo.”

GSAM 97E Noraki Naba te Karau n Itoi i Europe

GSAM 97.1N te boki ae e kaotinakoa Leonard Heinrich Kelber i Stuttgart, Germany, n te ririki 1835, ti reiakina bwa e a manga riki te kanikina aei n te itera arei n te Taari Atarentika, n te namakaina ae tii teuana, ma tabeua te bong imwina. E taku:—

GSAM 97.2“N 25 n Nobembwa, 1833, e noraki te kaotioti ae tamaroa ni bwakaia itoi i aon te aba ae bubura ae Europe,” ao “i Minsterburg, Silesia, a bwaka itoi n aron te karau n ai. A bwaka ma ngaia bwaai n ai aika a ronron, ao a kaoota te bong ni karokoa aia iango aomata bwa a tabe ni ururaake auti ake a uakaan ma ngaia.

GSAM 97.3“N te tai ae tii teuana i Prin, Austria, a bwaka itoi i aon te tabo ae e raka i aon 500 te maera n te aono. A kabwarabwaraia tabeman bwa e taraa n aron kabutakan te ai mai karawa. A aranna tabeman bwa te karau n ai. A maaku n aei aoti ao a bwaka i aon te aba. A aoraki aomata aika bati ibukin te maaku.”

GSAM 97Kamanenaan te Kaikonaki

GSAM 97.4Ngkana ti kakairi n te taetae ni burabeti aei ni karokoa imwin kakoroan bukin te kateninua ni kanikina — bwakaia itoi — e taku ara Tia Kamaiu, “Kam na reirei ngkai n te kaikonaki ibukin te kai ae te biiku.” A aki kaineti taeka aikai nakon te roro ake a maiu ngke e anga te reirei aei ara Uea, ma nakon te roro ake a na nora kakoroan bukin bwaai aikai — a a tia ni kakoroaki bukiia, tiaki bwa a tabe ni kakoroaki bukiia. Bwaai ake a na kakoroaki bukiia bwa kanikina bwa e a mena i mataroa Kristo, a aki reitaki ma kamwaingan karawa ngkana e na noraki ngke e roko raoi. Kanikinaean ana roko ae kaan a reitaki ma te kateninua ni kanikina aei, are i aon itoi. Ana tai te Uea ae e baireia ibukiia aomata bwa a na reirei n te kaikonaki ibukin te kai ae te biiku, e mena imwin 1833. Bon ana tai te Uea aei bwa e na kautaki te aonnaba nakon te koaua ae kakannato, bwa e a mena i mataroa ana roko, ao bwa e na roko imwain tokin te roro ake a ongo te kaikonaki anne. Ngaia are ti nora aron kanikinaean te tai n te taetae ni burabeti aei, are e riai ni katanoataki iai te katanoata ae kakannato ibukin kauaokin Iesu nakon te aonnaba.

GSAM 98Te Katanoata nakon te Aonnaba ni Kabane

GSAM 98.1Ni kakoroan bukin te taetae ni burabeti aei, ti noria bwa bon n te tai anne n 1833, e tabe te Uea n kateirakeia ana taan uarongorongo ke ana minita n taabo aika kakaokoro n te aonnaba. Mai 1833 nakon 1844 a katakaruaa bwa e a kaan ana roko Kristo, “e a mena i mataroa”; ao a reireina te kaikonaki ibukin te kai ae te biiku, n tuangiia aomata taian kanikinaean ana roko aikai, n aron ae e tua nakoia. Te rongorongo aei, mai iroun te tia reirei ae maiu ke rinanon te beeba ae boretiaki, e roko nakon taabo ni mitinare ni kabane n te aonnaba, ao nakon taabo n tei ni wa ni kabane i aon te aba.

GSAM 98.2E a tia ni kabwarabwaraaki raoi rababan te rongorongo iroun te tia babairea Bwanan te Koaua, i Rochester, New York, n te beeba ae kaotinakoaki n Tianuare, 1845:—

GSAM 98.3“Te euangkerio ae akea tokina, n aron ae e kabwarabwaraaki n Te Kaotioti 14:6, 7, e a tia n uarongorongoaki nakoia botannaomata, baronga, taetae ao aomata ni kabane; ao e taku n te bwana ae korakora, ‘Kam na maaka te Atua, ao kam na anga te mimitong nakoina; bwa e a roko auan ana motikitaeka: ao kam na taromauria te tia karaoa karawa, ao te aonnaba, ao te taari, ao taian mata n ran.’ Akea te bwai ae e kona ni kakoauaki riki n bwaai aika riki nakon koauan uotakin te rongorongo aei nakoia botannaomata ao taetae ni kabane i aan karawa, n tabeua ririki ake a tibwa nako, n te uarongorongo ibukin ana roko Kristo n 1843 [1843, n aia tai I-Iutaia — n ara tai, 1844], ke bwa e a kaan. Rinanon taian kabwarabwara ao booki aika boretiaki, e a roko te bwana i aon te aba ni kabane, ao taian taeka nakon tokin te aonnaba.”

GSAM 98.4Tabeman aomata ake a aki atai bwaai aika riki, a iangoa te waaki ibukin kauaokin Iesu bwa e oti tii n te tabo teuana. A iangoia bwa te mwakuri ae e reitaki ma William Miller ao tabeua tebubua minita ake a mwakuri ma ngaia n iteran aaba aika irekereke i Amerika n te meang. Tao a na mimi te koraki aikai ngkana a ataia bwa te waaki i Amerika, are a toka i buakon taan kairiiri iai Unimwaane Miller ao Unimwaane Himes, bon tii te mwakoro ae uarereke n te waaki ae kakannato, are e nako “nako tokin te aonnaba,” n aron ae e taekinaki i eta.

GSAM 99ARON MOANAKIN TE WAAKI I BUAKOIA BOTANNAOMATA AIKA KAKAOKORO

GSAM 99.1E a roko ana tai te Uea bwa e na nako te katanoata aei nakon te aonnaba. Ao n aron te tai ae tii teuana, a kateirakeaki mwaane n 20 ke a mwaiti riki taabo aika kakaokoro i aon te aba. A aki atai aia mwakuri temanna ma temanna, ma a nako ni katanoata te rongorongo aei nakon iteran te aonnaba ni kabane. Te koraki ake a taekinaki n te mwakoro 4, ake a karekea te oota ibukin tokin 2300 te bong, tii A. Campbell ae e aki reitaki ma ngaia, a kaungaaki bwa a na raonaki n te katanoata ibukin ana rongorongo te moan anera n Te Kaotioti 14. E riki naba aei rinanon mwaakan Taamnein te Atua n te aro ae e aki rinanon te aomata, ao tiaki n tibwaakin te oota irouia temanna nakon temanna.

GSAM 99Kabotauana ma te Kaetieti n te Aro

GSAM 99.2Ngkana ti kamanena ibukin te waaki aei te babaire ae tii teuana ma are e kamanena D’Aubigné ibukin moanakin te Kaetieti n te Aro ae kakannato n te ka-16 n tienture, e riai ni warekaki bwa bon ana rongorongo te Uea n ana tai te Uea. Ibukin te Kaetieti n te Aro anne ni kabutaa, e taku te tia korea rongorongon taai ake rimoa:—

GSAM 99.3“E aki tibwa te koaua Germany nakon Switzerland, ao Switzerland nakon France, ao France nakon England. A karekea aaba aikai ni kabane mai iroun te Atua, n aron iteran te aonnaba teuana ae e aki kanakoa te oota nakon iterana teuana; ma bon te bwai ae e ronron ao e oota ae tii teuana ae e anga te oota nakon te aonnaba ni kabane. Kristo, te oota n ingabong mai i eta, ae e karietataki ni kaineti ma aomata ni kabane n te aro ae akea tokina, bon te ai mai iroun te Atua ae e anga te maiu nakon te aonnaba n tain te Kaetieti n te Aro, n aron naba tain katean te aro ni Kristian. N te ka-16 n tienture, te reirei ae tii teuana e kateaki n te tai ae tii teuana n auti ao ekaretia n aaba aika a raraure ao a kakaokoro riki. Bukina bwa bon te Taamnei ae tii teuana ae e mwakuri n taabo ni kabane ni karika te onimaki ae tii teuana.

GSAM 99.4“Te Kaetieti n te Aro i Germany ao are i Switzerland a kaotia te koaua aei. E aki reitaki Zwingle ma Luther. Akea te nanououa bwa e mena te kairekereke i marenaia mwaane aika uoman aikai; ma ti na riai ni kakaea i eta, mai aon te aba. Ngaia are e anga te koaua nakon Luther mai karawa, e anga naba nakon Zwingle. Bon te Atua ae e kairekerekeia. ‘I moana uarongorongoan te euangkerio,’ e taku Zwingle, ‘n te ririki n te akoi 1516; ni kabwarabwaraana, n te tai are e tuai ongo aran Luther n abara. I aki reiakina ana reirei Kristo mai iroun Luther, ma mai n ana taeka te Atua. Ngkana e uarongorongoa Kristo Luther, e karaoa te bwai are I karaoia; tii anne.’”6

GSAM 100.1N ana taetae ibukin aia mwakuri Farel ao Lefèvre i France, e taku te tia korea rongorongon taai ake rimoa:—

GSAM 100.2“Ngaia are te Kaetieti n te Aro i France e aki uotaki mai tinaniku. E bung i aon abaia kaain France; e moan rikirake i Paris; a moan rikirake wakana n te uniwete bon irouna, are bon te kauoua ni mwaaka n te aonnaba n te aro ni Kristian n Rom. E a tia te Atua n aani booto n reirein te mwakuri n nanoia mwaane aika kakaonimaki mai Picardy ao Dauphiny, imwain moanakina n te aba riki teuana.

GSAM 100.3“Ti a noria bwa te Kaetieti n te Aro i Switzerland e aki boboto i aon te Kaetieti n te Aro i Germany. Ai aron naba te Kaetieti n te Aro i France, e aki boboto i aoia aika uoua akekei. E moanaki te mwakuri n te tai ae tii teuana n aaba aika kakaokoro aikai, n akea te reitaki i marenaia; n aron aia aono tautia ni kabane n te buaka, ngke a mwaing n te tai ae tii teuana, e ngae ngke e aki tuang teuana te aono teuana bwa e na nako, bwa a ongo ni kabane te tua ae tii teuana mai iroun te Uea n Tautia ae tii temanna. E a roko te tai, a a tauraoi aomata, ao e moana te Atua kaetietan ana ekaretia n aaba ni kabane n te tai ae tii teuana. Bwaai aika riki aikai a kakoauaa bwa te Kaetieti n te Aro ae kakannato n te ka-16 n tienture bon ana mwakuri te Atua.”7

GSAM 100.4Ibukin te Kaetieti n te Aro i England, i aan Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ao tabeman riki, e manga taku D’Aubigné:—

GSAM 100.5“Ngaia are e moanaki te Kaetieti n te Aro i England n akea te boboto i aoia Luther ao Zwingle, bwa e reke tii mai iroun te Atua. N aaba ni kabane aikai n te aro ni Kristian, e mwakuri ana taeka te Atua n te tai ae tii teuana. E boboto moanakin te Kaetieti n te Aro i Oxford, Cambridge, ao London i aon te Nu Tetemanti n te taetae n Erene ae kaotinakoaki iroun Erasmus. [A kitana Cambridge Tyndale ao Thomas Bilney n te ririki 1519.] E a roko te bong ngke e kamoamoaa England te moanaki ae rietata aei n te Kaetieti n te Aro.”8

GSAM 101.1E moanaki te katanoata ibukin kauaokin Iesu n te aro ae ai aron te Kaetieti n te Aro ae a tia ni kabwarabwaraaki i eta. A kaungaaki mwaane bwa a na nako n te tai ae tii teuana n taabo n te aonnaba aika a raka mwaitiia i aon 4 te tai n mwaitin aaba ake a moanaki iai te Kaetieti n te Aro. A aki ataia temanna ma temanna, ao a aki reitaki ni kabwarabwarai aia iango, ma a moana katanoataan koaua aika tii teuana mai n te Baibara, tiaki tii n aaba aika aua i aon te aba, ma nakon te aonnaba ni kabane ae a rikirake ana katei.

GSAM 101Mwakuri a Joseph Wolff

GSAM 101.2E riai n taekinaki ngkai taian bwai aika riki ibukin rababakin tibwaakin te rongorongo ibukin kauaokin Iesu:—

GSAM 101.3“I te 1831, Joseph Wolff, D.D., e kanaki mai Great Britain bwa tia mitinare ni mwakuri i buakoia I-Tiu i Palestine. E taekina, n ai aron are e koreaki n ana koroboki, ni karokoa te ririki 1845, bwa e a kan roko te Uea i Palestine, Egypt, i taariro ni taari te Red Sea, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, n te Ottoman Empire ni kabutaa, Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, n Holland, Scotland, Ireland, i Constantinople, Jerusalem, St. Helena, ao i aon te kaibuke i Mediterranean, ao i New York City, nakon aia aro ni taromauri ni kabutaa. E taekina bwa e a tia n uaraongorongo i buakoia I-Tiu, Tiaiki, Muslim, Parsees, Hindoos, Chaldeans, Yesedes, Syrians, Sabeans, nakon pashas, sheiks, shahs, taan king n Organtsh ao Bokhara, te kuini n Greece, ao n aomata riki tabeua.”9

GSAM 101.4I Yemen, te tabo ae a maeka iai tibun Hobab, taman buun Moses, Joseph Wolff e noria iai te boki ae e taekina nakoina: “Iai aia boki I-Arabia n te tabo aei ae aranaki bwa ‘Seera’, ao e taekinaki iai ‘Kauaokin Kristo ao Ana Tauta i te Bwakaaroi!’”10

GSAM 102.1I Yemen e a tiku iai i nanon onoua te bong ma Rechabites, aika e taekina iai: “A aki moi n te wain, a aki uniki kureebe, a aki uniki koraa, a maeka n umwanrianna, ao a uringnga taeka a Jonadab are natin Rechab. Ma ngaiia a mena iai tibun Israel, aika kaain te baronga ae Dan, aika a maeka i te ekoro e katai ma Terim i Hatramawt, ao a kantaninga, titeboo ma tibun Rechab, rokon te Mesia ae waekoa i nanon nang n te karawa.”

GSAM 102.2Ti noria mai taekan tei aei bwa i nanon ririki aika tebwi ma aua aikai, Wolff raoi e a tia n taekina te rongorongo bwa e a kaan te roko a Kristo, i aaba aika kakaokoro aika a raka i aon uabwi. N te tai anne, te reirei e a rangi n taekinaki i Germany, riki i maiakin Germany, i buakon Moravians.

GSAM 102Te Rongorongo i Germany ao Russia

GSAM 102.3Te tia kore boki n England, Mourant Brock, e tuangnga ngaira bwa “i Württemberg e mena iai te bootaki n Kristian aika bubua mwaitiia, aika a kantaninga te roko ae waekoa a Kristo.” Te reirei e a taekinaki i taabo riki tabeua n Germany iroun Hengstenberg, ae i te tai anne e taekinaki bwa te teologi ae e rangi n rabakau riki i Germany.

GSAM 102.4I nanon Te Rinano ao te Tia Katanoata, n te 13 n Ritembwa 1892, Pastor L. R. Conradi n Germany e taekina:—

GSAM 102.5“Bengel, i Germany, e kariki te tangira ibukin te kaotioti a te Uea i nanon nano aika mwaiti, ao anne e kairiia aomata aika ngaa n reirei n taetae ni burabeti n te aro ae tiaki n tia n riki. Te oora e mata i Germany, ao beeba aika a kaotaki iai te anga ni kabwarabwaraakin 2300 te bong e tibwaaki iai. Te karikirake n aro e a roko i muriina, riki i Württemberg, ao ngke e riki te bwainikirinaki, aia utu aika mwaiti a nako n te tai n taabo n Southern Russia, ao a tibwaa iai te rongorongo i buakoia kaain abaia ake a a tia ni mwaing nako ikekei n ririki aika mwaiti mai mwaina. Ngke taan angareirei a kainna aia auti n taromauri, a karaoa aia ‘stunden’, ae aia bootaki n aua, i nanon auti n aomata, ma tii a rangi n uarereke ake a aki karaoa aei, ao aomata aika bubua a onimaki. I te tai anne raoi, te Taabati e a taekinaki i buakoia, ma akea te tia ni moanaki iai, ao e a kamamateaki. Tia mwakuri n te aba n Russia e onimaki i te ‘stunden’, ao e moana te mwakuri anne i buakoia taan Russia. Anne e kairi n te tai ae e na roko nakon te waaki ae aranaki ngaia ni boong aikai bwa ‘Stundist’, ae ana karikirake e roko nakon te tabo ae e rangi n mamao i Siberia ao Trans-Caucassus.”

GSAM 103.1I nanon Te Rinano ao te Tia Katanoata n te 31 n Tiurai 1891, e kuneaki te taeka a Pastor Conradi ibukin Tari Schäche n Australia, ae i te tai ae e taekina iai e maeka i Silesia, ao e mwakuri tabeua n te tai ibukin ana mwakuri ni mitinare Father Gosner i nanon abana, te tia uaraongorongo n Germany ae e rongorongo. Mai Tari Schäche e anganaki te taeka aei ibukin te boki a Kelber:—

GSAM 103.2“I muriin 1836, ke ngke ana katauaki Bengel e a toki, e kaotiotiaki n te beeba n te aono a Schweidnitz te rongorongo mai te auti ni kaboo boki a Mr. Sommerfeldt i kona, ibukin te boki mai L. Henry Kelber, ae e taekinaki iai taian bwai aika kakannato ao raoiroi aika a na riki i nanon ririki 1843 ao 1844. I aki uringa te aran te boki ae e eti. Ti karekea te boki anne, ao ti warewarea ma aomata aika mwaiti aika a tangiri, ma taian mataroa aika kainaki, n te ririki 1839-40. Te boki e kaotaki mai Daniel, Kaotioti, ao Mataio 24 bwa te oti e a kan roko, ao e mena iai te taamnei ni kabwarabwara, ae e kaotaki iai te anga ni karekeakin te ririki ae e taekinaki i aon aei.”

GSAM 103Te Rongorongo i Great Britain

GSAM 103.3N te beeba n te taetae ni Beritain ae aranaki bwa Tengaa te Ririki, e taekinaki bwa “minita aika 700 n te Ekaretia n England a kaotaki te tangi ibukin te roko a te Tia Kamaiu.” I buakon minita aika a rangi n rabakau riki n te tai anne, a mena akana a taekina te reirei ibukin kauaokin Iesu i England mai 1840 nakon 1844. I buakoia ti na taekina arana: Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [i nanon ana boki, Titiro nakon Jerusalem, te rau 114, e kabwarabwaraa te karaki n Mataio 24 ibukin te roro aei], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ao riki tabeua.

GSAM 104Te Rongorongo i Holland

GSAM 104.1Te reirei ibukin kauaokin Iesu e taekinaki i Holland iroun Hentzepeter, ae e taekinaki bwa i te tai anne te minita ae e rangi n rabakau riki i te aba anne. E riki bwa te tia kawakina te Auti ni Kaotiota n te Uea i The Hague, ae e mwiokoaki iai iroun te king. E taekina i bonna, n te beeba ae e koreaki nakon te tia kore n Te Takarua n te Nukanibong i June 1844, bwa ana mataki e kairaki moanaki nakon te bwai aei iroun te miitara ae e rangi n anga. E ukeuke n te Baibara ibukin te bwai aei, ao n te ririki 1830 e boreti te beeba ae e kaotaki iai te reirei. N te 1841 e boreti te beeba riki ibukin tokin te aonnaba. N te beeba anne e a taekina naba bwa te moan rongorongo ae e bon rongoa ibukin William Miller ao taan mwakuri riki aika a taekina n te mata te reirei ibukin te roko ae e a kan riki a Kristo, e a roko i te 1842, ni maroro ma te aomata ae e roko nakon Holland mai Amerika.

GSAM 104Te Rongorongo i Tartary

GSAM 104.2Titeboo ma te ririki 1821, te reirei ibukin te roko a te Uea e onimakina ao e reireiaki i Tartary. I te tai anne, te tia mitinare n Ireland e kanaki nako te aba anne, ao te unimwaane Tartar e titirakinna: “Ningai ae e na manga roko Kristo?” E kaeka bwa e aki ataia te bwai anne, ao te unimwaane e rangi n karuan te nano ibukin te kaeka anne mai te tia mitinare ae e roko ni reireiia i taian reirei n te Baibara, ao e taekina bwa e taku “aomata nako aika iai aia Baibara a kona n ataia anne.” Te unimwaane e a taekina naba ana iango, bwa e taku e na roko Kristo i ngaon 1844 A.D. Te bwai aei e kuneaki i nanon Te Maeketan n Ireland, 1821.

GSAM 104Te Rongorongo i Amerika, India, ao n te Aono n Europe

GSAM 104.3N nanon Beeba ni karaki ibukin kauaokin Iesu, Mwakoro 2, te rau 135, 1844, Mourant Brock n England e taekina:—

GSAM 105.1“Tiaki i Great Britain tii ngaia ae a kantaninga iai te roko ae e a kan riki a te Tia Kamaiu, ao e kaotaki te bwanaa ni kauring, ma n Amerika, India, ao n te aono n Europe naba. I Amerika, minita n te Taeka aika tao 300 a mwakuri, ni taekina ‘te rongorongo ae raoiroi ibukin te tauta’; ma i te aba aei, minita aika 700 n te Ekaretia n England a kaotaki te tangi anne naba.”

GSAM 105Nakon taabo ni wa ni kabutaa i aon te aba

GSAM 105.2E. R. Pinney, mai Seneca Falls, N.Y., te minita Baptist ae e onimaki, ae e anga ana maiu ibukin te taekinaki n te reirei ibukin kauaokin Iesu, e kore n ana Kabwarabwara ibukin Mataio 24, rau 8, 9, bwa:—

GSAM 105.3“Titeboo ma te ririki 1842, beeba ibukin kauaokin Iesu a a tia n kanaki nako taabo ni mitinare ni kabutaa i Europe, Asia, Africa, ao Amerika, i ngaia nako a taariro n Rocky Mountains. ... Taan kairiiri kaibuke ao taan kaibuke a tuangnga ngaira bwa akea te taabo ni wa ae a roko iai ae e aki moa roko iai te rongorongo aei, ao a mwaiti titiraki ibukina nakoia.”

GSAM 105Minita aika 3000 a Uarongorongoa te Rongorongo

GSAM 105.4Pastor G. W. Mitchel, mai Zanesville, Ohio, te minita riki ae e a tia n taekina te reirei, e taekina nakon te tia kore n te maroro i Newark, Ohio, 8 n Aokati 1894, bwa Elder William Miller e tuangnga i te maroro i McConnellsville, Ohio, i Tebetembwa 1844, bwa iai irouna “aran ao taabo ni menaia minita aika 3000 i aono tabeua n te aonnaba, aika a taekina, ‘Matakuakina te Atua, ao kam na anganna te bwakaaroi; ibukin te tai n ana motikitaeka e a roko,’ ao te mwaiti riki i buakoia a mena i North America ao Great Britain.”

GSAM 105.5William Miller, ni taetae ibukin te tibwaakin te ‘tangi’ aei n te aonnaba, e taekina:—

GSAM 105.6“Aomata te 1 ke 2 i nanon aono ni kabutaa n te aonnaba a a tia n taekina te rongorongo, ao a bon boraraoi ni kabane ibukin te tai,—Wolff n Asia; Irving, ae e a tia n minita i England; Mason n Scotland; Davis n South Carolina; ao aomata riki tabeua i te tabo aei, a taekina te tangi, ke a a tia n taekina.”11

GSAM 106Te Taetae a Elijah a Hutchinson e tibwaaki n te aonnaba

GSAM 106.1Elder R. Hutchinson, n te 1837, e kanaki mai England bwa tia mitinare Wesleyan nako Canada. E a tiku n te tai ae e roko i Montreal. E rangi n ataia aomata i aba ni mwaiti. N te ririki 1843 ao 1844 e boreti te beeba ae aranaki bwa Te Taetae a Elijah, ae e taekinaki iai te reirei ibukin kauaokin Iesu. Ma e kona n roko n taian kaibuke aika a nako n aba ni kakaokoro, ao e anganaki te bwai ni tibwaaki ana beeba ma akea te boowi ibukin te kanaki, e kanaki n taian bwariko aika mwaiti nakon taabo ni kabutaa i aon te aba. E taekina ibukin ana mwakuri bwa e tibwaaki n akea boowi nako Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, ao taabo ni kabutaa n te tauta a Beritain ao aba ake a tauaki irouna.

GSAM 106I Abamakoro n Sandwich

GSAM 106.2I nanon Te Takarua n te Nukanibong n te 12 n Oketobwa 1843, e mena iai te beeba mai Mrs. O. S. Burnham, mai Kaloa, te abamakoro ae Kaui, Sandwich Islands. E a tia n reirei n te tabo anne ma mwaneina. A onimaki ao a taekina te reirei ibukin kauaokin Iesu i kona, ao te bootaki n taan onimaki e taromauri ma ngaiia i abamakoro aikai.

GSAM 106Te Rongorongo e Kabotaki ma Ana a John te Tia Kabatiita

GSAM 106.3Anne ti noria bwa te reirei ibukin kauaokin Iesu e taekinaki n te mwaiti ae e riai ni kabanea taetae ni burabeti n te Baibara ibukina.

GSAM 106.4Te rongorongo ae e na kauarongorongoa te moan roko a Kristo e taekinaki iroun te tia taetae ni burabeti Isaia n taeka aikai: “Te taetae a te tia tangi i buakon te aba ae akea aomata, katauraoa te kawai a te Uea, karaoa te kawai ae e eti i te aba ae e akea iai te aomata ibukin ara Atua. Te nuka nako e na kauaeaki, ao te maunga ao te bukina nako a na karinanoaki: ao te bwai ae e kairaki e na karaoaki ae eti, ao taabo aika a bura e na karaoaki ae ae; ao te bwakaaroi a te Uea e na kaotaki, ao aomata ni kabane a na noria te bwai anne, ibukin te taetae a te Uea e a taekinna.”12 Te taetae ni burabeti aei e a kakoroaki iroun “John te Tia Kabatiita, ni taekina n te aba ae akea aomata n Judea, ao ni taekina, Kam raira nanomwa: bwa te Tauta n te karawa e a kan roko.”13

GSAM 107.1Te aomata anne, n bonna, n nanon onoua namakaina ni mwakuri i te aba ae katai n Judea, e kakoroa te taetae ni burabeti ae kamatoaki aei. Ngke te taetae ni burabeti aei e baireaki ana mwakuri John n te tai ao te tabo, e aki titeboo ma taetae ni burabeti ake a taekinaki ibukin te uarongorongo ibukin kauaokin Iesu, ibukin te mwakuri anne e na karaoaki ma te ‘tangi ae e rangi n tang’, ae e na roko n te aonnaba ni kabutaa.

GSAM 107.2Anne e kaotaki i te oora n taian bwai aika a kaotaki, bwa te taetae ni burabeti ibukin te rongorongo ibukin kauaokin Iesu e kakoroaki n te aro ae eti. Ana tai te Atua e a roko ibukin te karaki n te bero n te fig ni reireiaki, ibukin ana rongorongo te moan anera ni taekinaki, ao e karikiia ana tia karere bwa a na taekina te tangi nakon aono, botaki n aomata, ao taetae ni kabutaa.

Notes

  1. Mataio 24:32-35. ↩
  2. I-Rom 10:14, 15. ↩
  3. Mataio 24:29, 30. ↩
  4. Mataio 24:29. ↩
  5. Mareko 13:24. ↩
  6. Rongorongon te Kaetieti n te Aro, te boki 8, te mwakoro 1, barakirabe 2, 3. ↩
  7. N te boki ae a tia n taekinaki, te boki 12, te mwakoro 3, te barakirabe 10. ↩
  8. N te boki ae a tia n taekinaki, te boki 18, te mwakoro 2, te barakirabe 12. ↩
  9. Te Taetae n te Ekaretia, p. 343. ↩
  10. Ana Mwakuri ni Mitinare Wolff nako Bokhara. ↩
  11. Ana Reirei William Miller, p. 238, 1843. ↩
  12. Isaia 40:3-5. ↩
  13. Mataio 3:1, 2. ↩

Note

Back