Mwakoro 17 — Butinakon te Koaua i Buakon Kangaanga
GSAM 265.1“N aron te tia kawakintiibu ae e kakaea ana koraki ni tiibu n te bong ae e mena iai i buakoia ana tiibu aika a uamaenako, ao N na kakaeia au tiibu n aron anne, ao N na kamaiuia man taabo ni kabane ake a uamaenako iai n te bong ae bouariri ao ni roo.”1
GSAM 265.2Aika a tia n ana ana rongorongo te anera ae te kateniman ni karokoa te tai aei (1847), a maiu ni kainnano n bwaai n te aonnaba aei, ao ngaia are a ti kona ni buobuoki n teutana te mwane ibukin butinakon te rongorongo. Unimwaane White ma buuna ao Unimwaane Bates a nora kakawakin te mwakuri ma aomata n boni mataniia i buakoia taari aika a uamaenako, ao naba kainnanoan katauraoan bwaai ni wareware bwa a na anganaki aomata, ni buoka kairan nanoia nakon atakin te koaua. E buokaki Unimwaane Bates n te aro ae kakannato n ana kaongora ibukin te Taabati n ana beeba n reirei ibukin te bwai anne, ngke e nakon taabo aika kakaokoro, ao naba n tibwaakin te beeba anne rinanon te meeri. E mwakuri ma te nanomwaaka ae rietata.
GSAM 265Ana Karea Tari te Aine ae Kairake ibukin te Koaua
GSAM 265.3N te tai teuana, ngke akea ana mwane ni kabooa boon ana mwananga, e a kani waakena man Massachusetts nakon New Hampshire. N te tai anne e karekea te reta mairoun Tari te aine ae kairake, are e a tia ni butimwaea te mwakuri n auti n te kaboo ae $1 n te wiki, bwa e aonga ni karekea ana bwai ni buoka te mwakuri n te aro. Ngke e a tia ni mwakuri i nanon teuana te wiki, e rangi n taua nanona te iango bwa e kainnanoa te mwane Unimwaane Bates, ao e a nakon ana tia angamwakuri ni karekea ana kaboo imwain taina, bwa e aonga ni kona ni kanakonna $5 n te tai anne. E kamanena aei ni kabooa boon ana mwananga nakon New Hampshire n te bwai ni mwananga ibukia aomata. N taabo ni kabane e karekei bootaki aika raraoi, ao a mwaiti aomata aika a butimwaea te koaua.
GSAM 266Te Maeka n te Auti ma Bwaai n Auti aika Bureitaki
GSAM 266.1Ibukin kaotan te nano ni karea are e kairia taan moana butin te rongorongo aei, ti korea ikai ae imwina man ana rongorongo Nei White ibukin aroia n te tai ni mwaitorotoro n 1847-48, ngke a maeka n ruu n ana auti ae bubura S. Howland, i Topsham, Maine, ike a moana iai aia maeka ma bwaai n auti aika bureitaki:—
GSAM 266.2“Ti maiu ni kainnano, ao ti rinanona te tai ae kangaanga. E mwakuri buu n uotani atibu ibukin te kawai ni bekam, ao e a bane kunin tabonibaina ni kamaeao, ao e a biri raraa man taabo aika mwaiti. Ti a tia ni motika nanora bwa ti na aki boboto i aoia tabeman, ma ti na boni karekei bwaai ibukin maiura, ao naba bwaai ni buokia tabeman. Ma e aki nakoraoi ara mwakuri. E rangi ni kakorakoraa buu ni mwakuri, ma e aki kona ni karekea te kaboo are e riai n anganaki ibukin ana mwakuri.
GSAM 266Unimwaane White E Korokoro Kai ibukin te Ai
GSAM 266.3“E kitana te mwakuri n te kawai ni bekam buu, ao e uota ana toki nako nanon te buakonikai ni korokoro kai ibukin te ai. E teimatoa te maraki n iteran rabwatana, ma e mwakuri man te moaningabong ni karokoa te roo bwa e aonga ni karekei 50 te tienti n te bong. E aki kona ni matu n te bong ibukin te maraki ae korakora. E aki maan ao ti karekei reta mairouia taari n aono aika kakaokoro, aika a kaoira bwa ti na roko n kawariia; ma kioina ngke akea ara mwane ni kitana te aono, ti kaekaia bwa e tuai n uki te kawai i matara.
GSAM 266.4“Ti karekea te reta mairoun Tari te mwaane Chamberlain mai Connecticut, are e kaungaora bwa ti na ira te bootakin ekaretia n te aono anne. Ti motika nanora bwa ti na nako ngkana ti kona ni karekea te mwane. E kabanea ana mwakuri buu ma ana tia angamwakuri, ao e kunea bwa e riai n anganaki 10 te tara. I kabooa n iteran te mwane aei bwaai ni kunnikai aika rangi ni kainnanoaki, ao imwiina I onoi bwangangin ana kooti buu n mwakoron te kunnikai, ao I katiteuani naba mwakoro aika uarereke ibukin aei, ni karokoa are e a kangaanga kinaakin te kunnikai are ngkoa n bain te kooti. E tiku iroura 5 te tara ni kairira nakon Dorchester, Mass. E kaan ni mena n ara bwaoki te bwai ni kabane ae iroura n te aonnaba. Ma e rau nanora ao e itiaki mataniwin nanora, ao ti kakawakin aei riki nakon bwaai n te aonnaba aika kamwengaraoi.
GSAM 267.1“Ti kawara ana auti Tari te mwaane Nichols, ao imwain nakora e angan buu 5 te tara Tari te aine Nichols, are e kabooa boon ara mwananga nakon Middletown, Conn. Ti ianena n te kaawa anne, ao ti tuai n nora temanna mai buakoia taari n te aono anne. E ti tiku iroura 50 te tienti. E aki ninikoria buu ni kamanenai aikai ni kaboobai te kaa ae anaaki n aati, ao e a kakinako te bwaoki i aon te koum ni baaba, ao ti a nakonako ni kakaea temanna ae ti onimaki ma ngaia. E aki maan ao ti kunea Tari te mwaane Chamberlain, are e kairira nakon ana auti.”
GSAM 267Te Bootakin Ekaretia n te Aono i Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2E karaoaki te bootakin ekaretia n te aono aei i Rocky Hill, ao te ruu ni bootaki bon te ruu ae bubura ae tuai n tia karaoana n ana auti Tari te mwaane Belden. Te mwakoron te reta ae imwina, ae koreaki iroun Unimwaane White nakon S. Howland, e taekini tabeua bwaai aika kakukurei ibukin te bootaki:—
GSAM 267.3“N 20 Eberi [1848], e kanakoa ana kaa Tari te mwaane Belden nakon Middletown ibukira ao ibukia taari aika a uamaenako n te kaawa anne. Ti roko n ana tabo [Rocky Hill] n ai te aoa 4 n te bwakantaai, ao i mwin tabeua te miniti a rin Tari te mwaane Bates ao Tari te mwaane Gurney. Ti karaoa te bootaki n te tairiki anne, ao a mena iai aomata n ai 15. N te moaningabong n te Kanimabong a roko taari ni karokoa are ti a kaan ni 50. A tuai ni bane ni matoatoa n te koaua. E rangi ni kakukurei ara bootaki n te bong anne. E kabwarabwarai tua Tari te mwaane Bates n te aro ae mataata, ao e kamatoaki kakawakiia n kakoaua aika mwaaka. E kamatoaki nanoia aika a tia ni mena n te koaua n te taeka, ao a kautaki nanoia aika a tuai ni motika raoi nanoia.”2
GSAM 267Te Kao nakon te Aono ae Oswego, N.Y.
GSAM 267.4Ibukin tibwaakin ana beeba n reirei Unimwaane Bates i buakoia taan kantaninga ana kauaoki Iesu, aomata n aono tabeua a moana kawakinan te Taabati. Hiram Edson mai Port Gibson, N.Y., e korea te reta ni kaoia Unimwaane White ma Nei White ao tabeman riki bwa a na ira te bootakin ekaretia n te aono ibukia taan kawakin te Taabati i Volney, n te Aono ae Oswego, n Aokati, 1848. E taku bwa a bati taari aika kainnano, ao e aki kona ni berita bwa a na kona ni kabooa ae mwaiti man kaboo ni mwananga. E a tia ni karekea $40 Unimwaane White man ana mwakuri n te ne n uteute ibukin kanaia maan. E kamanenaki iteran aei ni kabooa te kunnikai ae rangi ni kainnanoaki, ao are e tiku e kabooa boon aia mwananga nakon Volney ao okia.
GSAM 268.1Te bootakin ekaretia n te aono aei, i maeao n New York, e karaoaki n ana uma n taua kaa Ten Arnold. A mena iai aomata n ai 35, aika boni kabaneia aika a kona n ikotaki n iteran te aono anne, ma e kaan n akea uoman mai buakoia aika a boraoi. E teimatoa temanna ma temanna n ana iango, ni kaota bwa e boraoi ma te Baibara. A bane n ingainga ni kan taekini ao n uarongorongoi aia iango. A tuangaki bwa Unimwaane White ma buuna a aki roko man te tabo ae riraroa ibukin ongora irouia, ma a roko ni kaongoia n te koaua. Ten Arnold e taua te iango bwa 1000 te ririki n Te Kaotioti 20 a a tia n nako, ao bwa 144000 ake a taekinaki n Te Kaotioti boni koraki ake a kautaki man te mate ngke e manga uti Kristo.
GSAM 268Ten Arnold E Kaitarai Babaire n te Aro
GSAM 268.2Ngke a mena i mataia te bootaki aei kanikinaean mateni Ueara, ao ngke a kani kauringi ana maraki, e teirake Ten Arnold ao e taku bwa e aki onimakina te bwai are a kani karaoia,—bwa ana amwarake te Uea boni katomatoan te Toa n te Riao, ae e riai n ti karaoaki n te tai teuana n te ririki.
GSAM 268.3Kakaokoron iango aika kamimi aikai a kataonaki iai nanon Nei White n te rawawata ae korakora. E ataia raoi bwa e mwan Ten Arnold, ao e kataenangaki nanona n te nanokawaki ae kakannato, bwa e taraa n aki karineaki te Atua. Tabeman a maaku bwa e a kani mate; ma Unimwaane Bates, White, Chamberlain, Gurney, ao Edson a tataro ibukina, ao n ana nanoanga te Uea e ongo aia tataro ana toro, ao e a manga marurung. E roko i aona te oota mai karawa, ao e aki maan ao e a aki ata bwaai n te aonnaba. Ngke e mena n te aro aei, e kaotaki nakoina tabeua aia bure aika a mena iai, ao naba te koaua ae kaitara ma bure aikai, ni kaota bwa iango aika a aki boraoi aikai, aika a taku bwa a boraoi ma te Baibara, a ti boraoi ma aia iango ibukin te Baibara, ao bwa a riai ni kitania aia bure ao ni katiteuanaaki n ana rongorongo te anera ae te kateniman. E toki te bootaki n te aro ae mimitong; e tokanikai te koaua. Koraki ake a taua iango aika kakaokoro ao ni kamimi aikai a kaotia bwa a bure, ao a katiteuanaaki n te koaua ibukin te tai aei n ana rongorongo te anera ae te kateniman, ao e rangi ni kakabwaiaia te Atua.
GSAM 269Te Miitara ma Kamanenaan te Baibara n te Aro ae Kamimi
GSAM 269.1Te rongorongo ae imwina ibukin te bootaki aei e anganaki iroun Ten Alexander Ross n 4 Tianuare, 1884, ae ngaia temanna mai buakoia aomata ake 35 aika a mena n te bootaki ae uarereke anne. E taku:—
GSAM 269.2“Tari te aine White, ngke e mena n te miitara, e teirake i aon waena ao e anaa aia Baibara te utu n baina ae te maing; te boki e ti aron te boki ae taneiai n noraki buburana. Ngke e taua bwa e kaukaki, i eta, n aki taraiia, e ootanako man te kibu teuana nakon teuana n baina ae te atai, ao ngke e kakoa tabonibaina n te kibu, e atonga nanona. I tarai kibu aika mwaiti bwa N na ataia ngkana e atonga nanon te kibu are e kainna. Ngai ke tabeman n te bootaki ti tarai kibu ni kabane. N taai ni kabane e aki ti atonga nanon te kibu are e kainna, ma e karaoa aei ngke a tara matana nako eta, ao a aki taura nako n te Baibara. Kibu aikai ake e atongi a kamaunai aia reirei aika bure taan kawakin te Taabati ake a ikotaki i Volney n Aokati, 1848, ao a kairira bwa ti na katiteuanaaki n te koaua.”
GSAM 269.3Ni koauana, e riai n rangi ni kangaanga kairan nanon te aomata ae e aki kan kitania te reirei ae bure ae a tia ni kaetaki n te aro anne, n kibu aika mataata ake a atongaki man te Baibara, ao n te aro ae kamimi aei. Te bootaki aei ni taan kawakin te Taabati n te Aono ae Oswego, i mwin kaetakan aia bure n te aro aei ao katiteuanaakiia n te koaua, a kitana te bootaki anne ni kaota te oota nakoia tabeman. Uaaia a kaotiota raoi bwa bon ana mwakuri te Atua. E tatauraoi Tatan n aki toki ni kariki te kakaokoro, ni kabuakaka iango, ao ni kauamaenakoia aomata, n te kawai ae e kona ni kamanena. “Bwa te Atua bon tiaki te tia karika te mangaongao, ma te rau, n aroia ekaretia ni kabane aika aia aomata aika tabu.”3
GSAM 270Te Kamaiuaki n Bwaai ni Kakai
GSAM 270.1I mwin te bootakin ekaretia n te aono are e a tia n taekinaki, a karaoaki bootaki n te Aono ae Madison, i Port Gibson, i Port Byron, ao n te Kaawa ae New York. I mwin baikai ao e karaoaki te bootaki ni kabutaa i Connecticut. N taabo tabeua man aikai e a rangi ni kaan te Uea nakoia ana toro, ao ana mwaaka ni kamaiuaki te Taokita ae Kakannato e roko i aoia aoraki ni kaekaia n aia tataro aika nano ana aomata, ngke a kakairi n te tua ae a tia ni koreaki n Ana Reta Iakobo.4 Bon aomata ake a taku taokita bwa akea kaantaningan kamaiuaia, a kamaiuaki man aorakia. Bwaai n te aro aei a a bati n riki n taai aika kakaokoro ma ngke 1845.
GSAM 270A Nanomwaaka Taan Moana te Mwakuri i Buakon Kangaanga
GSAM 270.2Unimwaane White, n te Review and Herald n 5 Beberuare, 1880, ngke e taekini bong ake a moana iai te mwakuri, e taku:—
GSAM 270.3“N ara moan mwakuri ti a tia n rinanona te baki ibukin aki reken te amwarake ae riai, ao te mwaitorotoro ibukin aki reken te kunnikai ae riai. Ti aikoa karekei bon bwaai aika kainnanoaki ibukin te maiu, bwa ti aonga ni kabobonga te mwane ibukin ana mwakuri te Atua. Ao n te tai naba anne ti rangi ni kamatebwaiira ibukin kakoroan bukin te mwakuri ae rangi ni mwaiti are e taraa ni kainnanoaki karaoana, n te koroboki, n rinanoan ao katauraoan koroboki, n te mwananga, ao n te uarongorongo man te aono teuana nakon teuana.”
GSAM 270.4Te ririki 1848 bon te ririki ae riai n ururingaki, n te rongorongo ibukin kauaokin Iesu ao naba n taekan tautaeka. A mataata raoi koaua n ana rongorongo te anera ae te kateniman, ao e a tabe n uki te kawai n taabo aika kakaokoro ibukin butinakon te mwakuri. N te tai aei bwaai aika riki n aroia aomata ao n aia tautaeka n te aonnaba a tabe n riki n te aro ae na manga kautia nanoia taan reiakina te taetae ni burabeti. E aki ti iai te mangaongao ae kakannato i buakoia natannaomata n te Aonnaba ae Ngkoa, ma i Hydesville, n te Aono ae Wayne, N.Y., e moanaki naba kaotan te maroro ma taamneia maate n ara tai, are a taku taan reiakina te Baibara bwa e riai ni bon riki bwa ‘taamneia taimonio, aika a na ikoikotiia natannaomata n te aonnaba nakon te buaka n ana bong te Uea.’
GSAM 271Aia Mangaongao Natannaomata n 1848
GSAM 271.1N te bong ae 21 n Beberuare, 1848, ngke a ikotaki taan beku n ana auti n uea Louis Phillippe n Buranti ni katobibia, e taku: ‘I tuai n tiku n te aro ae matoatoa n te kaintekateka n uea n ai aron au tiku n te tairiki aei.’ N te bongibong n te tairiki are imwina, e a ua “te kooti ae kimototo ao n nenebo”, ao e a bitia tarana bwa te tia kairi kaa ae kaboobaiaki, ao e birinako nakon tinanikun baai ni kamanomano n te kaawa ae Paris ni kakaea te tabo ni karaba bwa e na kamanoaki maiuna. E taekinaki bwa bukin te bitaki ae kakannato ao ni karina aei bon ana mwakuri teuana ibukin buokan te Bobe n anaa te mwaaka n te aro ae aki riai, are a un iai ana aomata ao ana tautia. N te bong anne e a tia ni karaoa i Paris te tutuo ae kakannato ibukia ana tautia Buranti; ao ngke a a tia n ikotaki aia bwai ni buaka, e a oki nakon ana auti n uea, ao e a tiba rabe te teei ae mwaane i aon te kai n uariri ae bubura, ni kamwekamwea te kirabu ae iai i aona kirana aika tenua, ni takarua, ‘KABWAKA TE BOBE! KABWAKA TE BOBE!!’ A ana te takarua tautia, ao e biri nako n aki maan i moa ao i mwin kaniia, ni korakora riki n nakonakona, ni karokoa are e a reitaki ma te takarua ae, ‘AO KABWAKA NABA TE UEA!’ I nanon tabeua te aoa e a on Paris ni kabane n te mangaongao ae korakora. A biri tautia nakon ana auti te uea ma aia kai n uariri i nanon baiia, ao e iriiia te koraki ae mangaongao. Ngke e tuangaki te uea ibukin te mangaongao, e a waekoa ni birinako n ana bitaki tarana.
GSAM 271Natannaomata aika a Irekereke ma te Buaka
GSAM 271.2E waekoa ni butinako te kangaanga ao te aki rau n France nako aaba tabeua. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, ao Rome a tauaki n te aro n te taanga. I nanon tenua te namakaina, Europe ni kabutaa e rotaki n te kangaanga, ao e korakora te kangaanga i buakon taian tautaeka aika a tautaekani aaba aika mwaiti ao taian tautaeka n uea aika raka i aon tenibwi. A kabuekaki kaintokanuea i aoni kawai, a birinako uea ao uea aika a tautaekani aaba aika mwaiti, ao a karabaia ibukin te maaku bwa a na mate. Taan mwakuri n te tautaeka a taetae ni burabeti bwa e na roko te bitaki ae kakannato i aon tautaeka ni kabane n te aonnaba.
GSAM 272.1Aika a mwakuri n te tia kantaninga ana kauaoki Iesu, aika a tuai rongoa ana rongorongo te anera ae te kateniman, a noria te kangaanga aei, ao a taku bwa e na bon te bootaki n taanga ibukin te buaka n te bong ae kakannato ae te Atua ae Mwaaka ni Kabutaa.5
GSAM 272Kaotiakin te Rongorongo ibukin te Kai ni Kanikina
GSAM 272.2N te tai aei kaain te Itibong a reireiaki n te Baibara bwa te Taabati n te tua ae kaaua e bon te kanikina, ke te kai ni kanikina, n te Atua ae maiu, ao bwa e roko te tai ibukin te kaotiaki n te rongorongo ibukin te kai ni kanikina n te Kaotioti 7:1-4, ao a bane ni karaoi te babaire ni kabwarabwara te rongorongo aei nakoia aomata. Ngke kaain te Itibong a na karaoa te mwakuri aei, kaain te Adventist aika a kawakina te moan bongin te wiki a taetae, “Kamu a rangi n rimwi ma ami rongorongo ibukin te kai ni kanikina, ibukin bwa te buaka n te bong ae kakannato ao te roko ni koaua n te Uea a a mairi iai.”
GSAM 272E Rina n Toki te Kangaanga
GSAM 272.3Tao i muriina n tenua te namakaina, te waaki n taanga e toki; ma e tuai ni toki n te kabwarabwara n aia kangaanga, e toki n te aro are a aki kona taan korea rongorongo i bon irouia ni kabwarabwaraa. Ibukin te kangaanga aei, Horace Greeley, i roto i te New York Tribune, e taku: “Ti bane ni rangi ni mimi bwa tera ae e karika te kangaanga ae rina n riki i buakoia natannaomata; ma e kakannato riki mimira bwa tera ae e katokia.”
GSAM 272Choate ae Kaain te Senate ibukin te Aro n te Aonnaba ae Kara
GSAM 272.4Ti roko n te ririki 1851, ao ti noria Choate ae kaain te Senate, i nanon ana taetae i mwangan te Maungatabu ni United States, e taetae ibukin te aro n te Aonnaba ae Kara, ao e taku:
GSAM 272.4“Kamu a ataia raoi te aro ao taraana ni koauana, ae e tara n rabunaki n taian riringa, naang ao te rotongitong; e rangi n aki matoatoa. E taraa nakoiu bwa ana kairi te mwaakan te uea, ao tauia aomata, ao aia un aika a tia ni kaikoiaki i nanon ngaa te ririki, bwa a na kamwaingaki te taika ibukin te buaka ae e na raanga iai te raraa n aron te miitara n te Kaotioti, ‘ni karokoa bweeia aoti,’ ao bwa te taanga ni kabutaa e na toki; n te tai are te bwai ni karongoa ae kakannato n te tai e na karongoa te aoa teuana riki; n te tai are te aomata e na tabeaki n te ai ao te taika, bwa e riki mai n te karikibwai ao mai iroun Atuan te karikibwai, ke e aki.”
GSAM 273“Kakoaua” n te 18 Novema, 1848
GSAM 273.1Ngke aika a taku bwa te kangaanga i buakon te taanga n 1848 e na kamataata te roko ni kauaoki n te Uea a kabwaraki aia nano, tera ae riki n kaain te Itibong aika a taku bwa e roko te tai ibukin kaotiakin “ana kai ni kanikina te Atua ae maiu” nakoia aomata? Ni kaeka aei, ti mwanewea taeka man te beeba ae uarereke ae boretiaki iroun Unimwaane Joseph Bates n te namakaina n Tianuare, 1849. Ngke e taetae ibukin te bwai ae riki n te 18 Novema, 1848, e taku:—
GSAM 273.2“Te mwakoro ae uarereke n taari mwaane ao tari aine a bootaki n te mwakuri n te tabo ae Dorchester, ae e kaan ma Boston, Mass. Imwain moanakin te bootaki, tabeman i buakoia a neneri tabeua n ana rongorongo te kai ni kanikina; a kaokoro ara iango ibukin etin te kabwarabwara n te taeka ‘tawera,’ ao ngke ti a tia ni tataroa boretiakin te rongorongo n te bootaki i Topsham [Maine] n te tai ae a tibwa nako, ao te aro ni kaotiaki e tuai ni kaota raoi, ti a motinnano ma nanora ae tii teuana bwa ti na anga bwaai aikai ni kabane nakon te Atua. I muriin te tai ae rangi ni mwaiti n te tataro ibukin te oota ao te reirei, te Atua e anga nakon Tari White te bwai aei n te miitara.”
GSAM 273.2Ti mwanewea taeka aika e taetae iai ngke e bon tiku i nanon te miitara:—
GSAM 274Taeka aika a Taetaeaki n te Miitara
GSAM 274.1“I reke ia te oota? Kariaia am anera bwa e na reireinira ibukin te tabo are e reke iai te oota. E moanaki n te bwai ae uarereke, ngke ko anga te oota teuana i muriin teuana. Te kakoaua ao ana tua te Atua a kairekerekeaki, a aki kona ni kaokoroaki; te moan bwai bon ana tua te Atua ae tebwina. E rangi ni kukurei ngke ana tua e moanaki n te mwaaka, ao taian tabo aika a karaaki a moanaki n te kateibwai. Mai n te mamaara e a riki bwa te mwaaka, n ukeuken ana taeka. Te tabeaki i runga iai e bon tai ae uarereke. Bon te kai ni kanikina! E roko! E mwananga n te kabiraki n te taai. N aron te taai, e moanaki n te makariri, e mweera riki, ao e anganako ootana. Ngke te koaua aei e mwananga, e uarereke te oota i nanona, ma e rikirake n te tai. Aue, te mwaakan oota aika a otinako aikai! E rikirake n te mwaaka. Te bwai ae kakannato riki ao te oota ae taboanna e i runga i te koaua aei, ibukin bwa e tiku n akea tokina ngke e na aki manga kainnanoaki te Baibara. E mwananga i mainiku, e moanaki n te oota ae uarereke, ma ootana e kamarurung. Aue, te mwaaka n te koaua aei; bon te bwai ae teitei riki imwin aia roko n te aba ae raoi, ma e na rikirake ni karokoa a karaoaki bwa aomata aika a aki mate. E moanaki n te kabiraki n te taai, e nakonako n ana ara n aron te taai, ma e aki bung.”
GSAM 274.2“Anera a kawakina ang aika aua. Te Atua ae kaina te mwaaka n taian bwai. Anera a tuai ni waaki, ibukin bwa te koraki ake a tabu a tuai ni bane ni kanikinaaki. Ngke Michael e tunga, te kangaanga aei e na roko i runga i te aonnaba ni kabutaa. Eng, a a tauraoi raoi ang bwa a na kabwakabwaka. A kainaki ang, ibukin bwa te koraki ake a tabu a tuai ni kanikinaaki. Eng, ko na boretiia bwaai aika ko noria ao ko rongoa, ao e na reke te kakabwaia n te Atua. Noria! Te kabiraki aei e i nanon te mwaaka, ao e rikirake n te oota n te tai.”6
GSAM 274.3Imwin te roko mai n te miitara aei, Nei White e taku nakon mwaneena,
GSAM 274.3“I iai te rongorongo ibukim. Ko na moana ni boreti te beeba ae uarereke ao ko na tibwai nakoia aomata. E na uarereke n te moan tai; ma ngke aomata a wareka, a na kanakoa nakoim te mwane ibukin te boreti, ao e na rangi n rangi ni kona n te moan tai. Mai n te moanaki ae uarereke aei, e kaotaki nakoiu n te miitara bwa e na ai aron taian karaanga n te oota aika a katobibia te aonnaba ni kabutaa.”
GSAM 275Te Nanououa Ngke e Taraa n te Aro n Aomata
GSAM 275.1Taeka ni burabeti aikai a taetaeaki n 1848 ibukin te rikirake ao te waaki n te koaua ibukin te Taabati. Ngke e taraa te aro n te aomata n te tai anne, te nano e na taku, “Te taeka ni burabeti aei e aki kona ni kakoroaki.” Te aomata teuana e taku nakon temwanne i buakoia ae mwakuri, i muriin te taeka ni burabeti, “E na riai ni 144,000 te ririki ibukim bwa ko na karaoa te bwai ae ko baireia.” A na taku, “Tera! Minita teniman—Unimwaane White ao buuna, ao Unimwaane Bates—akea aia mwane, ma a aki roko n tebubua aomata aika a iraia, aika akea aia mwane, a waaki ma tabeua te bubua ni kaobi n te beeba ae 80 ana iteraniba ibukin te taeka n te Taabati, ni kaotiaki te rongorongo ni kauring n te aonnaba ni kabutaa! Te bwai ae aki kona ni maan!” Ngke aika a taku “Aki kona!” te onimaki n te rongorongo ao te kakoaua n te waaki ae e na rangi ni kona e taku, “N aran te Atua n Israel e na karaoaki! Ao ngke ti onimaki n ana mwaaka, e riai ni karaoaki!”
GSAM 275Aroni te Moan Beeba n Kaain te Itibong e Boretiaki
GSAM 275.2Mai n te tai are te kakoaua e taetaeaki iai ibukin te mwakuri ni boreti booki, a mwaiti tataro aika a karaoaki irouia aika a kawakina te Taabati, bwa te Uea e na kateibwai te ara ibukin te boreti n te “beeba ae uarereke.” Te bwai ae rangi ni kangaanga bon te mwane ibukin te boreti n te moan namba. N te namakaina n Tuun, 1849, Unimwaane White e reke te tai ni kotia te uteute ae timoti i aon te aba ae 40 te eka buburana, ma te taika n tai uteute ae kabonganaaki n te bai, n te boli ae 75 te sente ibukin te eka; ao n te aro aei e kona ni karaoa te moan namba n te beeba ae uarereke. E na aki bure ngkai ti kaota i aei te taamnei n te moan tekateka n te beeba ae uarereke. Te tia wareware e na noria i te moan mwakoro taeka aika a Unimwaane White, ngke e taku, “Te ara e tuai ni kateibwaiaki ibukin te moanaki n te mwakuri aei, ni karokoa te tai aei.” Ao ko kona n noria bwa ana karea n te maiu e bon “kateibwaiaki te ara.”
GSAM 276Ana Kabwarabwara Nei White ibukin te Moan Beeba
GSAM 276.1Nei White e taetae ibukin te moanaki n te mwakuri ni boreti booki:—
GSAM 276.2“Mwaneu e moana ni boreti te beeba ae uarereke i Middletown, e 8 n te maero mai Rocky Hill, Conn., ao e mwakuri n nakonako te ara aei ao ni kawara, ma ngke e aoraki ana wae. Ngke e anaa te moan namba mai te auti ni boreti booki, ti bane ni koraki i aana, ti tataro nakon te Uea ma nano aika a nanorinano ao ma te tangi ae mwaiti, bwa ana kakabwaia e na tiku i runga i aia mwakuri aika a aki mwaaka ana toro. Imwin aei e tuangaki te beeba nakoia aomata aika e taku bwa a na wareka, ao e uouota nakon te aobiti n reta n te baeki n mwananga. Namba ni kabane e anaa mai Middletown nako Rocky Hill, ao ni boong ni kabane imwain te baireaki ibukin te aobiti n reta, a kabwarabwaraaki i mwangan te Uea, ao a karaoaki tataro aika kakannato ma te tangi nako te Atua bwa ana kakabwaia e na mwaiti i buakoia taian tia karere aika a aki taetae. I muriin te tai ae uarereke a roko reta aika a karauaki ma te mwane ibukin te boreti n te beeba, ao te rongorongo ae raoi bwa a mwaiti te koraki aika a butimwaea te koaua.”7
GSAM 276Te Taeka ni Burabeti ibukin te Buobuoki n te Beeba e Kakoroaki
GSAM 276.3Ma namakin aika a korakora riki nakon tii te kan atatai ti kaota te moan tekateka aei n te moan beeba ae boretiaki irouia kaain te Itibong. Te boki ni kabane ae Te Koaua ibukin te Tai Aei e 11 namba n 8 te tekateka, ma te 2 mwakoro n te tekateka teuana nako. Te taeka n te tekateka e 4 5/8 n te inchi ma 8 n te inchi. Namba 1 ao 4 a boretiaki n Tuurai, Aokati, ao Tebetembwa, i Middletown, Conn. Namba 5 nakon 9 a boretiaki i Oswego, N.Y., ao a kairaki n te namakaina n Ritembwa, 1849, Maati, Eberi, ao Meei, 1850. Namba 11 e kairaki n te namakaina n Nobembwa, 1850, ao e boretiaki i Paris, Maine. N te Namba 6 Unimwaane White e taku, “Ngke ti boreti n te moan aua namba, e rangi ni mwaiti te mwane e roko ni kabanea te boiakin te beeba. E kabonganaaki ni kabooi booni mwanangara nako bootaki aika ti a tia ni kaei.” N te ririki 1849, i aan te mwaaka n taian beeba aei ao aia mwakuri n te moanaki iroun Unimwaane Bates, a mwaiti aika a butimwaea te rongorongo i Vermont, Michigan, ao aono tabeua.
GSAM 278.1Ni kabotauaki ma te aro ae e uarereke kaantaningan nakoraoin te mwakuri n 1848, ti na taraa bwaai tabeua aika a bon riki n 1905, ao n te aro aei ti na kona ni kabwarabwara riki te toki n te mwakuri aei, bwa antai ae eti—koraki aika a kaitaraa te moanaki ae uarereke n te rongorongo, ke te Atua n te karawa ae taetae i nanon ana aine-toro ibukin te mwaaka ae “rikirake” n te mwakuri ni kanikina.
GSAM 278Rikiraken te Mwakuri ni Boreti Booki
GSAM 278.2Te koaua aei e a kaotiaki ao e a boretiaki n taetae aika rangi ni mwaiti, e kaotaki n tao 40 taetae aika a moanibwai i te aonnaba. Ni kabotauaki ma minita teniman, a mwaiti riki nakon te 600, ngke a na bane aika a katabuaki ao aika a reke aia rai, ma aomata riki aika bubua ma bubua mwaitiia aika a mwakuri bwa taokita, taan mwakuri n te Baibara, taan reirei, ao taan mitinare n te marurung. Te boki ao taian beeba n te aro a kaotaki n te raka i runga i te 50 n te namba n taian beeba aika a boretiaki n auti ni boreti booki aika a kaan mwaitiia ma 20 aika a kateaki i Europe, Asia, Africa, America ae Meang ao America ae Maiaki, taian aora n te Pacific, ao Australia. I auti ni boreti booki aikai a boretiaki taian boki, boki aika a uarereke, ao beeba n reirei aika a kaokoro ao a raka i aon te 1100 mwaitiia. Ibukin te kareketi n te beeba teuana n te tia ni kabane, ma taian beeba ibukin te ririki teuana, e na riai te mwane ae tao $340. Ni kabotauaki ma tii 100 aomata aika a ira te koaua, a a kaan ma 100,000 mwaitiia aomata aika a kukurei n te koaua aei. Koaua, te rongorongo aei e aroni te taai, e “mwananga,” ao ti kona ni taku, n aia taeka te kakoaua n 1848, “Aue, te mwaakan oota aika a otinako aikai!”
GSAM 278Aroia te Taanga
GSAM 278.3Ngke te rongorongo e a mwananga n te aro aei, tera ae riki n aia aro te taanga? Mai n te tai aei, i nanon taian beeba ni kabane, ti a rongo katekate n taeka ibukin te buaka ae kakannato ae e na roko n Europe. Ngke e iai te buaka i kona ao te waaki i kona, te “ang ae karurung” n te aonnaba e a kainaki—ang aika aua a aki kariaaki bwa a na kabwakabwaka ni kabane n te tai teuana, “ni karokoa taan toro n te Atua a kanikinaaki.” Bwa te bwaibwai n te buaka ao te buaka a iai i kona, ma a aki kabwakabwaka ibukin bwa a kainaki, e bon kaotaaki nakoia aomata ni kabane.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, e tuai rangi ni maate, e taetae bwa te kawakinan taanga n tautia aika a rangi ni bubura n Europe bon “te anaanako te raraa ae kateimatoa te maiu imwain te tai, ibukin te maaku bwa e na raanga.” Ana aro te taanga, ma aia biribiriki ao aia kangaanga, ao aia angaanga n te kariri nakon temanna ma temanna, e kabotauaki ma te “kainaki ae mate,” ae karikaki iroun te mwakoro n aomata aika a kaeti tabon aia taika nakon bwabwaaia temanna ma temanna, ma akea temanna i buakoia ae ninikoria n oro, ibukin te maaku bwa e na oreaki. “Ma,” e taku, “temanna i buakoia e na noria te tai ae raoi ni kabwaka, ao n te tai aei te buaka ni kabutaa e na roko.”
GSAM 279Kabotauakin Taian Bwai ni Buaka
GSAM 279.2Mai n 1848 a a karaoaki taian bwai ni buaka aika a na kabotauaki ma aikai, bwa taian bwai ni buaka aika a kakannato n te tai anne a na bon aron taian bwai ni takaakaro. Te “Bootaki n te Rau” ni America, ngke e karaoa ana taki ibukin taian mwakuri n te rau n te Taai n te Rau,—15 n Ritembwa, 1895,—e taku: “N te tai aei e iai te rikirake ae kona n te reirei n aomata, ma n te tabo teuana e a kakannato riki te baire ibukin te buaka i buakon te taanga nakon te tai ae nako.”
GSAM 279Te Mataniwi n Tautia ae General Miles ibukin Taian Baire n te Buaka
GSAM 279.3Te Mataniwi n Tautia ae General Nelson A. Miles, n ana taetae i nanon te bootaki n aomata i Washington, D.C., 12 Tianuare, 1904, e taku:—
GSAM 279.4“N te tai aei n te ota, n te tai n rikirake ao n te reirei ae raoi n aomata, ti na rangi ni kukurei ni onimaki bwa rawawata ao karuanikain te buaka a a uarereke riki; ma e kamimi, akea te tai n te tain te aonnaba ngke e rangi ni mwaiti te mwane ae bakataeaki n te baire ibukin te buaka, ke ngke e rangi ni mwaiti mirion aomata aika a reireiaki, a ata raoi te mwakuri, ao a kairiaki, aika a kabwakabwaka ma taian bwai ni buaka aika a kabanea ni kamamate, ni anaaki mai n taian mwakuri n te rau, n aron te tai aei.”
GSAM 280.1Ma te ang ae karurung n te buaka e a tataninga, ngke te mwakuri ni kanikina e a mwananga.