Mwakoro 21 — Te Bai ae Kairiiri n te Mwakuri
GSAM 322.1“N na anganiko te reirei ao n na reireiniko n te kawai ae ko na nakonako iai.”1
GSAM 322.2Ibukin te aomata ae e karaoa te Uea bwa ana onimaki, e kaotaki n aki toki ana tararuaki. Ma iai taian tai ngke e kinaaki riki te tararuaki anne, ai aron te kamaiuaki ae riai mai ni bwai ni kanganga ao ni baika riiriki, aika a nooraki ao aika a aki nooraki, ao aika a kaotaki n te babairean te Atua ibukin te rikirakean ana koaua. Ngaia are taekan te mwakuri aei te mwakoro aei.
GSAM 322Te Moan Miitara i Michigan
GSAM 322.3N te namakaina ae Mei, 1853, Unimwaane White ma ana buu a kawara Michigan. Ai moan te tai anne ngke a nako i maeaon Buffalo, N.Y. N te Taabati ae te kabanea n te namakaina ae Mei a roko i Tyrone, ao i taua tabo anne Nei White e kaotaki iai n te miitara taian bootaki n te aono aika a kawakin te Taabati, ma taian kauring ibukin taian bwai aika a kona ni karika te kangaanga nakoia. N te Tiun 2, i Jackson, e koreia 8 te iteran te beeba ae e abuta, ni kaotaki iai tabeua te bwai aika e kaotaki nakoina. E anganai te kapi ae e koreaki n te penikera ibukin te miitara, ma te boraraoi bwa N na karaoa nakoina te kapi ae e teretere ao e koreaki n te pene ao te tinta.
GSAM 322Te Aine ae E Taetae ni Tabu
GSAM 322.4I buakon taian bwai aika a kaotaki, e taekina te bwai ae riki n te aine ae e kataia ni bwarauna i buakon ara aomata. E taekina bwa te aine anne e taetae ni tabu riki. Nei White e tuai ni kaitiboo ma ngaia, ao e aki kinaa te bwai tabeua ibukina, ma te bwai ae e anganaki iai n te miitara aei. Tiaki tii te aro n ana mwakuri ae e taekina, ma e taekina naba bwa ngke e na riaiaki, e na karaoa te mata ae n reirei ni tabu ao e na taetae ni kangai, “Te—Uea—e—atatai—au—nano.” E taekina bwa te aine anne e nakonako n te aba ma te teina mwaane, ma buuna ae te unimwaane e tiku i uma ni mwakuri ibukin te bwainan aia mwakuri ae buakaka. Nei White e taekina bwa te Uea e a tia ni kaotaki nakoina bwa “ma e ngae n aron te aine ae e taetae ni tabu, ngaia ma te teina mwaane a bure ni kabuanibwai nakon te tua ae te kaitiua.” Ma te taeka ae e koreaki ibukin te bwai aei i bataku, I tataninga ma te nano ae rarawa ni nora te aro are e na riki.
GSAM 323Te Bootaki i Vergennes, Michigan
GSAM 323.1A tia n riki ara bootaki i Jackson, Battle Creek, Bedford, ao Hastings, ao imwina n rooti Vergennes, Kent Co., ae e riki bwa te tabo are e maeka iai te aine anne. Ti roko i te tabo ae ti na maeka iai n te tairiki, n Tiun 11, n te tai ae e a kaan ni moanaki te Taabati. Te uma are ti maeka iai ai te uma n Unimwaane White ae e a tia ni minita n te aro n te Kristian. Bwa te aono anne e a tia ni maeka n te tai ae e boo, a tia ni babairea ara bootaki i buakon te auti ni kawakin bwai ae e a tia ni karaoaki, 3 te maire riki, ao te aine are e kaotaki n te miitara e maeka riki 2 te maire i mwaitina n te tabo n te bootaki.
GSAM 323Te Kakoaua Nakon te Aomata ae E Raka Ana Ingainga n Ana Aro
GSAM 323.2N Tiun 12, i te 10:30 n te ingabong, ti a bonaki i te auti ni kawakin bwai ibukin te bootaki. Nei White e tekateka i te itera ae i maing n te tabo ni taetae, N moti i rarikina, Unimwaane Cornell i rarikiu, ao Unimwaane White e moti i te itera ae i atai, ni taetae. Ngke e a tia ni taetae n te 15 te miniti, te unimwaane ae e a tia ni mauri ao te teina mwaane a roko ni mwaiti, ao a moti n te baabati ae te moan i taamne ni te tabo ni taetae. A raonaki iroun te aine ae e rietaata ao e mmanii, ae e roo te kunina, ae e moti ni kaan ma te mataroa. Imwina te taetae ae te nimaki n Unimwaane White, Nei White e teirake ao e moan ana taetae ma te taeka ibukin te tararuaki are a riai ni karaoia taan minita bwa a na aki kabuakakaa te mwakuri ae e anganakiia, ni kabwarabwarai te taeka, “Kam na itiaki, aomata ake kam kawakina taian bwai ni tabu n te Uea.” E taekina bwa tiaki ana babaire te Atua bwa te aine e na weteaki ni nakonako n te aba ma te mwaane ae tiaki buuna. Imwina e taekina n te taeka ae e rang kona ni karongoaki,
GSAM 323.2“Te aine are e moti n te tai ae e a tia ni karako i maian te mataroa e taekina bwa te Atua e a tia ni wetea ni karaki. E nakonako ma te teina mwaane ae e a tia ni moti i matan te tebe, ma te unimwaane ae buuna—te Atua e na taangaia!—e mwakuri i uma ni karekea te mwane ae a kabongana ibukin aia mwakuri ni bure. E taetae ni tabu riki, e taetae bwa e a tia ni katabuaki, ma ma ana taetae ni tabu ni kabuta, te Atua e a tia ni kaotaki nakoi bwa ngaia ma te teina mwaane a bure ni kabuanibwai nakon te tua ae te kaitiua.”
GSAM 324.1A bon ataa te koraki nako bwa Nei White e tuai ni noriia taian aomata aikai ni karokoa te tai ae a roko iai i te auti ni kawakin bwai. Te kabotauakiia ao te kabwarabwaraiia n aia aro, e bon riki bwa te bwai ae e kona ni kabwarabwarai te nanoia aomata nako, ao e kakorakora aia onimaki ao e kamatoaa aia onimaki i taian miitara.
GSAM 324Taekan te Taeka ae E A tia ni Taekina n Aron are E Na Riki
GSAM 324.2Ngke Nei White e anganaki ana kakoaua, a bon tara ma te nano ae raraoma nakon Nei Alcott, te aine ae e riaiaki, ni nora te aro are e na buti iai te bwai ae e taekina, ao te bwai ae e na karaoa ao e na taekina. Ngke e a aki bure i te bwai ae e riaiaki iai, e na riai ni teirake ao ni kanako te taeka anne ni kabuta. Ngke e bure ao e rangi ni buakaka, e kona naba ni taekinna bwa e aki koaua te bwai anne ni kabane, e ngae ngke e ataa bwa e koaua. Ma e aki karaoa anne; e karaoa bon te bwai ae e taekina n te kakoaua bwa e na karaoa ngke e riaiaki. E teirake n te tai ae e kamanomano, ma matan aomata nako a bon tei iai, ao e karaoa te mata ae tabu ni reirei, imwina e taekina n te tai ae e kamanomano, “Te—Uea—e—atatai—au—nano,” ao e moti n aki taetae riki. E a tia n taekina bon te taeka ae e taekina n te kakoaua bwa e na taekina, ao e taekina naba n te aro anne.
GSAM 325E A Kaotiaki te Bure
GSAM 325.1E koaua, te Atua e ataa aia nano, ao a ataa naba bon aia bure i te bwai ae a riaiaki iai; bwa imwina te teina mwaane e taekina nakon Gardner, te aomata ae e maeka n taua tabo anne, ae e bon titirakinna raoi ibukin te bwai aei, “Gardner, te bwai ae Nei White e taekina ibukin ira, e koaua riki.” Ao te aine anne, imwina ngke e taekina nakon Nei Wilson i Greenville n 1862 bwa e “na aki toka ni taetae ni kaitaraa Tari te aine White, bwa e na kona ni karekea bwa e buaka ma te Atua,” e a tia ni kabwaraa bwa te bwai ae e kaotaki ibukina ma te teina mwaane e koaua.
GSAM 325Te Bootaki n te Tia Kaotiaki
GSAM 325.2N te tai n te rairai ae n 1853, tabeua te aomata i Michigan aika a aki kukurei a bootaki ma ni moana ni boreti te beeba ae e aranaki bwa Tia Kaotiaki n te Koaua. E bon riki bwa aia kantaninga te beeba aei ma taan kairiiria, bwa a na urua ao ni taetae ni kabuakaka, ma tiaki bwa a na katea. A mwaiti taian bwai ni bwai ae e aki koaua aika a koreaki i nanon ana rau, aika a kangaanga nakon ara mwakuri n te rongorongo; ao bwa e bon moan ara tai ni kaitibwi ma te buaka ae e kaotaki n aron anne, ti a iangoa bwa ti riai ni kabwarabwara taian taeka ni bwakanakoia. Te karaoan anne e nakoaki iai te tai ae e riai ni kabongana ibukin te rikirakean te koaua ae e anganakiira, ao e kabwaanga raoi ana kantaninga Tatan, ae te kairiiri n te buaka aei. Ao e tiku te aro aei ni karokoa te tairiki n Tiun 20, 1855, ngke Unimwaane White ma ana buu, Unimwaane Cottrell, ao ngai ti a tia ni katia te bootaki i Oswego, N.Y. Ti a kangaanga n ara bootaki ibukin te aomata ae Lillis, ae e roko ao ni tibwaua taian beeba ni bwakanako aikai i buakon te aomata. E a roko riki te titiraki ibukin ara mwakuri n te bwai aei. Ara kataia ni kabane mai mwaina ni kaeka aia taeka aika aki koaua a bon ti kairiia ni karaoi taeka aika aki koaua aika a mwaiti riki.
GSAM 325Te Reirei ni Kairiri ao te Taetae ni Burabeti
GSAM 325.3N te bootaki ni tataro ae e karaoaki n te tairiki anne i uma n John Place, i nanon te kaawa ae Oswego, Nei White e anganaki te miitara ae e kaotaki iai bwa ngke ti na tiku n ara mwakuri, ni karaki te koaua, ma ti aki taratara nakon taian aomata aika a tei n te “bootaki n te Tia Kaotiaki,” a na buaka i buakoia ao aia beeba e na koro, ao ngke e na riki anne ti na nora bwa ara koraki a a kakorakoraaki n te uoua. N te onimaki bwa te kakoaua aei e maiakina te Uea, ti a moana ni karaoa n te tai anne.
GSAM 326Te Kororaan te Bootaki ao te Beeba n te Tia Kaotiaki
GSAM 326.1Te bwai ni koaua e rikirake ni waekoa, ma te “bootaki n te Tia Kaotiaki” e riki n te kangaanga i buakoia. N te tai ae e aki maan, te bootaki e bon karokoa ni kabwarabwaraaki, ao a mwaiti taan kairiiriia aika a kitana te Taabati. Akea te tai ae e maan, aia beeba e a tia ni toki ibukin te aki buoka, ao te aomata ae e a tia ni karaoa te mwakuri n te tai ae tabeua bwa te tia boreti e tobwa te iango nakon te reirei n te ana reirei; ma e tuai ni reiakina moa taonan nanona, ngaia are e bon aki kona naba ni kairiiriia ana reirei. Ngke e kataia ni riai te teina mwaane i nanon ana reirei, e kariki te revolver, ae e tei ma e aki tina. Ibukin te karokoa n te aomata, e riai ni birinako n te tairiki nakon Canada.
GSAM 326Te Reitaki Nakon te Mwakuri Ibukin te Oki Rikin Kristo
GSAM 326.2N te tai anne e bon korakora riki te rau ao te taamnei ni kabuta i buakon ara aomata nakon taai ni kabane mai mwaina; ao ngke a karaoaki taian katauraoi ibukin te butinakoan te rongorongo, e a kaukaki te kawai i taabo nako.
GSAM 326.3N Te Rinano ao te Tia Katanoata, Namba 10, te raranga 11, n Tianuari 14, 1858, te tia boreti, ni taetae ibukin te mwakuri n te Tia Kaotiaki, e taekina: “N te tai n te aki kukurei, ngke e karaoaki te kataia ni urua Te Rinano ao te Tia Katanoata, te bwai n te ekaretia i te auti n te mwakuri e bon kabotauaki n te $700. Mai mwaina anne e a rikirake nakon te $5,000. N te tai anne a bon 1,000 ake a kaboonako Te Rinano ao te Tia Katanoata ao a kabanea te mwane ibukina; ngkai a 2,000, ma a mwaiti naba ake a anganaki te beeba n akea boona.”
GSAM 326.4Bwa ngkai ti a roko n te tai (1858) are te “bootaki n te Tia Kaotiaki” e karabwarabwara ao ni kabwarabwaraaki, ao te Tia Kaotiaki e a toki, taian namba aika a taekina i mwaina a bon rangi ni kaotiaki. Bwa n aron are e a uoua te namba n taan kaboonako Te Rinano ao te Tia Katanoata, e a korakora riki nakon te uoua te namba n taan onimaki. Ngaia are te taetae ni burabeti ae e taekinaki mai i Nei White n Tiun, 1855, e a kakoroaki.
GSAM 327Te Moan Kabwarabwaran te Bootaki n Taromauri n te Umwanrianna
GSAM 327.1N taian bong aika moan ibukin te rongorongo, ti a tia ni karaoa taian bootaki i nanon taian auti n reirei ngke akea te tabo ae e raoi riki. N te auti n aron anne, n te tai tabeua, e roko te koraki ae rangi ni mwaiti bwa te uoua te auti n reirei ae te itera anne e na aki kona naba ni kabwaraa. Ibukin te karongoan te taetae n aomata nako, te tia taetae e tei n te mataroa ae e uki ao ni taetae nakon taan maeka i nanon te auti ao te koraki ae e mwaiti riki ae a moti i nanon aia kareti ao i aon te uteute. Te noraan te koraki ae rangi ni mwaiti anne e kairiira ni iangoa te karaoan taian bootaki i nanon te umwanrianna.
GSAM 327Te Moan Bootaki n Taromauri n te Umwanrianna i Battle Creek, Michigan
GSAM 327.2Ngaia are n Mei 22, 1854, Unimwaane James White ma tabeua a moti n te taeka n aia bootaki, bwa e kona ni karaoaki te babaire ae raoi ni kabongana taian umwanrianna ibukin taian bootaki. N te tai anne, taian umwanrianna aika a abuta a aki kabongana n rangi ni mwaiti ibukin te bwai tabeua ma taian kaotioti n te aomata ao taian bwai ni man, ao taian kaotioti n aro n aro. Michigan ai moan te Aono are kaain te Itibong a kataia ni karaoa te mwakuri anne. Te moan bootaki n taromauri n te umwanrianna e moanaki i Battle Creek n Tiun 10, 1854. N te tai aei, te aro n te karaoan taian bootaki n tain te kabuebue e a rikirake nakon te korakora ae rangi ni abuta.
GSAM 327Te Kabwarabwaran te Bootaki n Taromauri ma te Maeka n Umwanrianna
GSAM 327.3N te ririki ae 1868 e karaoaki te tariaki ae kakorakora riki. E iangoaki raoi te raoi ni karaoan te bootaki n taromauri ma te maeka n umwanrianna, ao e motiaki bwa anne e na riki bwa te aro ae rangi ni raoi ibukin te kabwarabwaran te koraki ae rangi ni mwaiti n ara bootaki ni kabuta. Ma te umwanrianna ae abuta ibukin taian mwakuri n te aomata ao taian umwanrianna aika itiaki ibukin taian utu, a na bwaina te rau, ao n aron anne e kona ni kabaneaaki taian bong aika mwaiti n te reirei ni kairiri ao n te taromauri.
GSAM 328Te moan bootaki n taromauri ma te maeka n umwanrianna i Wright, Michigan
GSAM 328.1Te moan bootaki n taromauri ma te maeka n umwanrianna e karaoaki i Wright, Michigan, n Septemba 1-7, 1868. Taian bootaki ni kabuta aika rangi ni kakannato aikai a a rikirake ni kabuta bwa e raka i aon te 50 te bootaki n taromauri ma te maeka n umwanrianna e karaoaki ni katoa ririki n taabo aika aomata ni mwaiti n te mwakuri. E aki karaoaki i Amerika ti ngaia; a karaoaki naba i Europe, Australia, New Zealand, ao South Africa.
GSAM 328.2Te bootaki ae rangi ni abuta riki n aron aei ae e a tia ni karaoaki n ara aomata e riki n te ririki ae 1893, i Lansing, Michigan. N taua bootaki ae rangi ni abuta anne, e maeka iai 3,400 te aomata i nanon te raka i aon te 500 te umwanrianna n utu. E raka i aon te 150,000 te yar n te kunnikai ae matoatoa ae e kabongana n te karaoan taian umwanrianna aika a kakaokoro i te maeka.
GSAM 328Te Kamaiuaki Mai te Kangaanga n te Karetai
GSAM 328.3N te bong ae e imwina te motiakan te babaire ibukin te kabooan ara moan umwanrianna ae 60 te butu (Mei 23, 1854), Unimwaane White ma ana buu, aika a maeka n taua tai i Jackson, Michigan, a riai ni moana aia tai ibukin Wisconsin, ae a na mwakuri iai n te tai tabeua. Ti a kabanea te bwakantaai i uma n D. R. Palmer, ae e itiaki ni maian te tabo n te karetai. N taian tai tabeua n te bwakantaai, Unimwaane White e taetae n taekina, “I bon kinaa bwa e rangi ni kakaokoro te nano i bukin te mwananga aei; ma Ellen, e a tia ni baireaki ara tai ni mwakuri ikekei, ao ti riai ni nako. Ngke akea au tai ni mwakuri ae e a tia ni baireaki, N na aki nako n te tairiki aei.”
GSAM 328.4Ngke e roko te tairiki, ni maian te tai ae e na roko iai te karetai, ti a tataro. A bon bonaki n te iango n tataro ibukin te kamaiuaki n Unimwaane White ma ana buu i nanon aia mwananga aei. Ngke ti a teirake, Unimwaane White e kaotaki ana onimaki bwa te Uea e na tararuakina ao ni kawakinia.
GSAM 328.5I te 8 te aoa I nako ma ngaia nakon te karetai ni buokia ni karekea aia moti ao ni babairei aia bwai. Ti a roko i nanon te kareti ae e tei te baabati i aon, ae e aranaki n taian bong aikai bwa te “kareti ni matu.” Nei White e taekina, “James, N aki kona ni tiku n te kareti aei, N riai ni nako mai aei.” I buokia ni karekea te moti i nukan te kareti ae e imwina. Nei White e moti ma aia bwai i aon ana ubwai, ma e taekina, “N aki namakin te rau i aon te karetai aei.” Te beere e ngiringiri, ao imwina ngke I taekinia te “Kam na mauri raoi” ae e waekoa, I nako ni maeka n te tairiki i uma n Cyrenius Smith.
GSAM 329.1N te 10 te aoa, ti a bon rangi ni kakatonga ngke ti rongo Unimwaane White, ae ti iangoa bwa e a tabeka n te kawai nakon Chicago, ni katuki ibukin te uruaki. E taekina bwa te karetai e a ruru mai i aon te kawai 3 te maire i maeaon Jackson; te karetai ae e mwaiti ma ana enjin e a riki bwa te bwai ae e ruru ni kabuta; ma n te tai ae a mate iai tabeua te aomata, ngaia ma Nei White a kamaiuaki ma akea aia karawaki. E karekea te hoi ao te kareti n te tai ae e aki maan, ao ma Abram Dodge e nako ibukin Nei White, ae te Unimwaane e a tia ni bwanaa i nanon ana baina n te kawa ae e oora ao e maina, ma ni kawan te ran ae itiaki, nakon te tabo ae e kamaiuaki, ni raroa mai te tabo n te bwai ni kangaanga.
GSAM 329.2N te moan ingabong ae e imwina I nako ma Dodge ni nora te ruru. N te tabo ae te kawai e katoka te kawai n te karetai n te aro ae e kabiraki, te man ae e abuta e a tia ni matu i aon te kawai n te karetai. Te enjin e akea ana bwai n te moan enjin ibukin te man, ngaia are ngke e ruru ma te man anne e katoki mai i aon te kawai n te karetai nakon te itera ae i maing. N te moan katukin te enjin ma te tano, te kareti n te bwai, ae e bwaina ana bwai ni uta ibukin Unimwaane White, e bon kararoa mai i aon te kawai n te karetai ao e aki karawaki; n taua tai anne te kareti n taan mwananga i murin te karetai e kaboaki mai te karetai n aki buoka te aomata, ao e moti n te rau i aon te kawai n te karetai. Te enjin ma ana kareti n uta bwain te ai ao te ran a nako i aon te tano ni maian te kawai n te karetai n 6 ke 8 te rod, ngke te enjin e ruru ma te toto n te oki ae e tei 3 te butu n te abuta. Te korakora n te karetai e bon kakorakora bwa te enjin e katoka ni boni, ao te itera n murin te kareti n uta bwain te ai ao te ran e kaokoro ni katoka i aon te kawai n te karetai. Te mwakoron te karetai ae e mwaiti riki e buti ma korakorana ni kabane ao e ruru ma te enjin ae e a uruaaki, ni karika te kauoua n ruru. Te iteran te karetai ae e moan ruru ma te enjin e kareti n uota bwai, ae e ruru n te bwaian te ai. Ngaia ma ana bwai a riki bwa taian bwai aika a uruaaki aika a kabootaki i aon ao ni katobibia te kareti n uta bwain te ai ao te ran. Te kareti ae e imwina ai te kareti n te kauoman, ae e bwaina 18 te taan mwananga, ma te mwaane ae 1 e mate ao te koraki nako a karawaki n aro aika a kakaokoro. Te kareti aei e karabwarabwaraaki n te uoua ibukin te kareti ni matu ae e buti i nanona. Te moan iterana te kareti ni matu e ruru n taian bwai, ao te moti ae Nei White e aki kinaa ni tiku iai e ruru n te kabuta.
GSAM 330Te Kakoaua ibukin te Kamaiuaki mai te Atua
GSAM 330.1Ngke ti a nora te ruru, ao imwina te kareti ae Unimwaane White ma ana buu a mwananga iai n te tai n te kangaanga, ae e moti ni boni ma ngaia i kaotaki n te 15 te rod mai te ruru, ti a kona ni taekina i nanora bwa te Atua e a rongo te tataro, ao antai ae e ataa, ma e a tia ni wetea ana anera ni kaboa te kareti anne, bwa ana toro a na kamaiuaki n akea aia karawaki? E rang ni karareke te iango aei i nanora ngke te tia kabanei e taekina bwa e aki kaboa te kareti anne, ao e taekina naba bwa akea te aomata i aon te tabo ni tei ngke e riki anne, ao bwa te bwai ni kangaanga ibukina ma taan mwakuri ni kabane te karetai n te aro are e karaoaki; ao te bwai ae e rangi ni kangaanga riki, te rin n reitaki ao te bolti a bon aki uruaki, ao te bolti ma ana kaina e moti i aon te tabo ni tei n te kareti ae e ruru n aron are e a tia ni moti iai te baina ae e tararuaki.
GSAM 330.2N te tairiki n te 24, te kawai n te karetai e a kabanea ni kararoaki mai taian bwai ni kangaanga bwa taian karetai a nako n aron ae e riai, ao Unimwaane ma Nei White a roko riki i nanon te kareti ao ni karaoa aia mwananga n te rau nakon aia tai ni mwakuri ae e a tia ni baireaki i Wisconsin.
GSAM 330A Riaiaki Taan Kaitara
GSAM 330.3E aki riki te mwananga n te rau i buakon Israel ni moanibwaina. A bon iai aia buaka i tinaniku aika a kataia ni kaboa aia rikirake n te katoa te kawai. Te “koraki ae e ikotaki mai buakon botannaomata aika a kakaokoro” ao te koraki ae aki katabuaki i nanon te maeka a bon tauraoi bwa bwai ni mwakuri, ma Tatan e kabonganaia ni kataia ni karika te aki kukurei, te buaka, te bwamwemwe, ao te rira. Te koaua bwa te bai ae e kakorakora te Atua e bon ma te koraki aika a onimaki, ao te kamatoa e tei ma aia mwakuri, e bon kakoaua bwa a tia ni karekea te nano ae raoi te Atua—bwa te baina te Uea e kairiiria.
GSAM 331.1N aron naba anne n te moanakin ao te rikiraken ana rongorongo te anera ae te kateniman; e aki rikirake ibukin te koaua ae e kaotaki bwa e rangi ni kona ni kukurei nakon te nano n aomata n te aro ni maiu. Ma e riki n aron te bwai ae e kona ni kabooaki: te koaua ae e moan riki n te rongorongo—te Taabati n te Uea—e kaitara ma te kaiko ao taian kaantaninga n te aonnaba, ni kaokoroia ake a ongeaba iai mai aia mwakuri n te aomata n te uoua te bong n te wiki. Te bwai ni koaua ibukin te tai aei e a tia ni karekea aia buaka i tinaniku, ma a tei n aia kataia ni kaboa te mwakuri. Ibukina a kona ni taekina n taekan te tia taetae n taaramo, “Ngke e aki riki te Uea i ara itera, ngkai Israel e na taekina; ngke e aki riki te Uea i ara itera, ngke a teirake aomata ni buaka ma ira; ma a na bon tia ni kanaira ni maiu, ngke e ura aia un nakoira.”2
GSAM 331.2A tia ni teirake i nanon ara koraki te aomata ae e kaiko ma te aomata ae e aki kukurei, ni taekina taian bwai aika rangi ni abuta aika a na karaoaki ngke a kakoroaki aia kantaninga; ma a boni rang n aron te oota ae e rara, bwa aia oota e a tia ni mate mai mwaina. N te tai anne, te koaua ibukin te tai aei e a tia ni karaoa ana kawai n te aomata n te aba ni kabuta, ni kakorakora ao ni kamatoaki ma te katoa te mwananga n te waaki.
GSAM 331Unimwaane Stephenson ao Hall
GSAM 331.3N te tai n te kabuebue n 1855 a a kataia Unimwaane Stephenson ao Hall ni kateirake te kaitara n te aono n Wisconsin. A ataia raoi taari aika taan kairiiri bwa a tangiria n tuo baika tabeua ni kabane n ara onimaki n aia reirei ibukin “Te Tai ae na Roko”, ao a ingainga ni kan reireinia kaain te Itibong n te reirei bwa e na iai te tai ni kataaki imwin kauaokin Iesu Kristo.
GSAM 331Te Taetae ni Burabeti Ibukia
GSAM 331.4N te 20 n Nobembwa 1855 e a anganaki Nei White te miitara ibukin aia mwakuri, ma te taetae ni burabeti ibukin tokina n taeka aikai: “Ko iangoia, te aomata ae mamara, bwa ko kona ni katoka ana mwakuri te Atua? Te aomata ae mamara, tii te riinga teuana n tabon baina e kona ni kabakako. E na tii kanakoko n te tai ae kimototo.”
GSAM 332.1A taku taan kaitaraira bwa te miitara aei e katanoataia bwa a na waekoa ni mate mwaane aikai, ao kioina ngke a maiu n ririki aika mwaiti imwina, e aki koro bukin te miitara. Akea n te miitara te taeka ibukin mateia. A kaotaki bwa mwaane aika a kakaea te aro ni katoka te mwakuri ibukin ana rongorongo te anera ae te kateniman. Ngke a kaongoaki bwa e bon bebete iroun te Atua ni katokia, e a reitaki te taeka aei: “E na tii kanakoko n te tai ae kimototo.” Tera ae a karaoia?—E aki nakoraoi aia buaka n aron ae a kantaningaia, ma a taraa n aron te koraki aika a kitanaki bwa a na rabaebae n te roo. Imwin tabeua te wiki a a kitania raoi te Taabati, ao a a rairaki ni kaitaraa. A kantaningaia bwa a na kateirakea te bootaki ibukin “Te Tai ae na Roko”, ao ngaiia taan kairiiri. Ma e aki nakoraoi aei; ngke a kitania te Taabati a a bua raoi aia mwaaka i buakoia ara aomata. Ngaia are n aia mwakuri n taaiia a a kamauna raoi te bwai ae a moan iangoia ni karaoia. A taku ara aomata: “E koaua, te Atua e a ‘tii kanakoia n te tai ae kimototo.’”
GSAM 332Te Tokin te Maiu ae Kamamamate
GSAM 332.2Ibukin tokin aia maiu mwaane aika uoman aikai, e raoiroi bwa ti na kaota tabeua taeka ibukin te bwai ae kamamamate ae e riki nakoia, ake a taekinaki irouia taariia n taaiia, taan onimakina “Te Tai ae na Roko”, ake a a iraorao ma ngaiia imwin kitakin te Taabati. 37 te ririki n nako e a moana n aki raoiroi teutana ana iango Te Hall (ibukin maon kaburorona), ao bukin te aro aei bon te bua n ana bwai aika mwaiti ibukin aia babakanikawai aomata ake tabeua. E rawata n te iango ae kairua bwa ngkana e otinako man te auti e na marabaakaki, ke e na bwaka nako aon te aba. E aki kakamate, ma n ririki aika maan aikai e a aki kona raoi ni karaoa te mwakuri ni minita n te aro teuana.3
GSAM 332.3E a mate Unimwaane Stephenson n tao tebwina ma onoua te ririki n nako. N ririki aika mwaiti imwain matena e a aki raoiroi ana iango (e a babaua), ma e aki kakamateia tabeman. Imwain ae e riki n aron aei, e iangoia bwa e inaomata ibukin te reirei ae e a butimwaeia bwa akea te tua, ao e a kitania buuna, te aine ae akea te taeka ae e kaineti n aki itiaki arona (e tii kona n tewea ana mare ngkana e kabongana te tia boutoka n te tua ae aki koaua), ao e a mare ma te aine temanna ae rangi n ataei nakon buuna are mai moa. Te mwakuri aei e rangi n urua te aroaro ae raoiroi, ngaia are taariina n taaiia ake a onimakina “Te Tai ae na Roko” a aki butimwaea ana mwakuri, ao a a aki kariaia riki bwa e na uarongorongo i buakoia.
GSAM 333.1Aia taeka taariia n taaiia ibukin aia kabanea ni bong mwaane aikai a kaota te nanoanga ae rangi ni korakora; ma baika koaua aikai a taekinaki n akea te baubau ke te motikitaeka n aki eti. N aei ti a kariaia taan wareware bwa a na karaoa aia moti n taaiia ibukin kainetakin te kakoaua nakon rabwataia.
GSAM 333E Butimwaea te Rongorongo Unimwaane J. H. Waggoner
GSAM 333.2N te ririki 1852 Unimwaane J. H. Waggoner, are e a tia ni kairiiri n te nuutibeeba n te aono i Wisconsin, e a butimwaea te koaua ibukin te tai aei, ao n te ririki are imwina e a anga ngaia ni kabane nakon te mwakuri ni minita. N 1857 e a korea uoua te beeba n reirei aika rangi ni kakawaki, aika tao uabubua iteranibaia n teaina. Aran te moan bon Arona ao Ana Kairiiri te Onimaki n Taamnei n Aon Taai Aikai, ao te kauoua, Te Kaotirakean Kairuan te Reirei ibukin te Tai ae na Roko. Te moan e a kamaiuia aika mwaiti man te baka n ana kun Tatan, ao n ana kakabwaia te Atua e a kauota mataia aika mwaiti ake a aki ataia bwa tera ae a na iangoia ibukin kaotioti aikai n aon taai aikai.
GSAM 333.3Ana boki ae Te Kaotirakean Kairuan te Reirei ibukin te Tai ae na Roko bon te kabwarabwara ae unounou ibukin kairuan te reirei bwa e na iai te tai ni kataaki ibukia taan bure imwin kauaokin Iesu ae ara Uea. E rangi n unounou kaotirakean kairuan te reirei anne, ngaia are e tuai n tii aki iai kaekanaa, ma ti tuai n nora te kataaki teuana ni kaekaa. Te boki e kaota n te aro ae rangi n oota ao kimototo ana tabo Kristo bwa te ibonga i aon ana kaintokanuea Tamana (ana nakoanibonga n aron Melchisedec) n te tai aei, ao ana tabo ae e na mena iai i aon ana kaintokanuea n taaina n ana tautaeka n uea ae akea tokina n taai aika a na roko,—te kaintokanuea ae e na akea te nakoanibonga ni kaaraoi ae reitaki ma ngaia.
GSAM 334.1Imwin anne Unimwaane Waggoner e korea te katenua ni beeba n reirei ae tao ai aron uoua ake mai moa mwaitin iteranibana, ae arana Te Kaboomwi n Ana Oota te Iango ao te Kaotioti. N tao te ririki 1884 e a kaetaki ao karababaki nakon te boki ae tao 400 iteranibana. Bon te kabwarabwara ae oota ao kimototo ibukin te bwai ae kaotaki n arana.
GSAM 334.2Mai n te tai aei e a reitaki ni kaan ma te mwakuri ni boreti booki, bwa te tia koroboki ao te tia rinanon koroboki. E teimatoa n ana mwakuri ni minita, ao e kabongana kabanean ana ririki i Eurobe.
GSAM 334.3N te 17 n Eberi 1889 e a mate n te tai ae aki kantaningaaki i Basel, Switzerland, imwin ae e tibwa tia ana kabanea ni boki, ae arana Mai Eten nako Eten. N te bong ae te 16 e mwakuri ni koroboki n te bong ae bwanin, ao e korea n ana boki ni bong: “I a mwakuri korakora n te bong aei.” Mai n aia rongorongo taari mai Eurobe ibukin arona, a a reke kabwarabwara aika imwina aikai:—
GSAM 334.4“N te ingabong n te bong ae te 17, n tao iteran imwin te nima, e a baka ni mate n ana tabo ni kuka, n akea te kanikina teuana imwaina, ibukin tokin mwakurin nanona. E a mwakuri rangi ni korakora bwa e na katia ana boki ae boou n te taetae n Ingiriti, ao e kantaningaia bwa e na kitana ana tabo nako London n te moan bongin te wiki ae imwina, bwa e na buoka te mwakuri ikekei, imwain okina nako Amerika n te tai n te kabuebue ae na roko.”
GSAM 334.5Mai 1854 Unimwaane Waggoner e a teimatoa ni kinaaki irouia te botannaomata n te boutokaan te koaua, n te uarongorongo ao n te koroboki. N tain matena e a kaania 69 ana ririki. E a taunaki i Basel n te 20 n Eberi. Ngaia are e a mate temanna riki mai buakoia moan taan mwakuri n te mwakuri aei, ngke e teimatoa n ana tabo ni mwakuri.
GSAM 334Te Kamaiuaki n te Onimaki
GSAM 334.6N te moan tai n rikiraken aroka n 1858 Nei White e a rangi n aoraki n tabeua te bong, ao e a aki kona n teirake man ana kainiwene ni kaania n aki kona ni karaoa te bwai teuana. N te tairiki teuana, ngke e a kaan te nukanibong, e a bua ana atatai; ana utu a kataia n aaro ni kabane aika a ataia ni manga kautia ana atatai, ma a aki kona. E tiku n te aro aei n te tai ae e raka i aon iteran te aoa, ao e a waekoa Unimwaane White ni weteia Unimwaane Andrews ao ngai bwa ti na reitaki n tataro. N te kaekaan tataro aika kakorakora ake a karaoaki i rarikin ana kainiwene, te Uea e a nanoanga n okiria ana atatai, ao e a kautia nakon te marurung n arona ae taneiai. Ngke e neboa te Atua e a anganaki te miitara, ngke e teimatoa ni wene n ana kainiwene. Tabeua bwaai ake a kaotaki nakon ngaia n te miitara aei a kona n warekaki n “Te Kakoaua ibukin te Ekaretia”, te ware 5.
GSAM 335Te Kaotioti n te Rabwata ae Kamimi
GSAM 335.1E reitaki ma te miitara aei te kaotioti n te rabwata ae kaokoro, ae ti tangiria bwa kam na taraia raoi. Unimwaane White ao ngai ti tekateka i rarikin te kainiwene n te itera teuana, ao Unimwaane Andrews n te itera teuana. Baina a riki ni katikabu i aon ubana, ao a riki ni kamwakuriaki ma baina ni kabane n arona ae taneiai ae inaomata ao tikiraoi, nako baika kaokoro ake e norii. Te iterana are i eta e a karietataki man te kainiwene, ao te tabo i marenan angana ma te bwai ni kangatu e tao 8 ke 9 te inti rabana. N taeka ake tabeua, rabwatana mai te tabo are e reitaki ma waena nako eta e a kabaraaki n tao 30 te tikuri. Ao e tiku n te aro anne n te maan ae e buti iai te miitara, ae 30 te miniti. Akea te aomata ae kona n arona n aei n ana mwaaka n taaina, ngkana e aki boutokaki n tabon baina ke baina ni kabane, ao e nang kanga ni kona n tiku iai n te tai ae aekan anne maanna? N aei e a manga iai te kakoaua bwa e reitaki ma te miitara te mwaaka teuana ae e aki kona ni bairea.
GSAM 335Te Taetae ni Burabeti Riki Teuana
GSAM 335.2N te moan bong n Okitobwa 1858 e a karaoaki te bootaki ni kabutaa irouia Unimwaane White ao Nei White ao te tia koroboki aei i Rochester, N.Y. Mai n te bootaki aei te tia koroboki e a iraia n te mwananga rinanon te aono n New York ao aono n New England. N te Taabati teuana e a anganaki Nei White te miitara ae e kaotaki iai nakon ngaia, i buakon baika tabeua, bwa n te tabo teuana n ara mwananga ae ti iangoia, Tatan e na karaoa te buaka ae korakora nakoina, ao Unimwaane White ao ngai ti na teimatoa n taua ngaia n te onimaki, ao te Uea e na kamaiua.
GSAM 336Ana Aoraki Nei White
GSAM 336.1N aei e a manga iai te taetae ni burabeti ibukin te bwai ae na riki. Te rongorongo ae imwina e na kaota koroan bukina n te aro ae eti raoi. N te moan Taabati imwin te bootaki i Rochester ti mena i Roosevelt, ao n te Taabati are imwina i Brookfield, n te aono n Madison. N te wiki are imwina ti karaoi bootaki n ana tabo ni kuka Te Ballou ae rababa i Mannsville, n te aono n Jefferson. Ngke ti mwananga n te turein mai Brookfield nako Mannsville, e a moana n ura ao baka te tabo n ubun matan Nei White i aan matana. E rangi n maraki, ngaia are n tain ae ti roko i Mannsville e a boni kaineti bwa e na wene n ana kainiwene. E rikirake te baka n uoua te bong, e a aki kona ni matu, ao e a aki kona n ira te bwai teuana n taian bootaki. E a baka atuna ao a a boni kain matana ni kauoua, ao e a rangi ni bitaki ubun matana n aki manga taraa n aron ubun matan te aomata. I buakon te maraki ae korakora aei ao te maiu n aki rau n ana aki matu, te kairiribai e a kataia rangi ni korakora ni karikia bwa e na ngurengure ni kaitaraa te Atua. E teimatoa te aro aei ni karokoa tokin bootaki ake a baireaki.
GSAM 336.2Imwin tokin taian bootaki e a taku Unimwaane White nako irou,
GSAM 336.2“Tari te mwaane John, aio ana buaka Tatan nakon buu ae ti a tia ni kauringaki iai i Rochester. Ko uringnga bwa e karaoaki ikekei te berita bwa ngkana ti reitaki ni boutokaa n te onimaki, ao ti aki kariaia n te tai teuana ngkana e roko te buaka, e na uruaki ana mwaaka te kairiribai ao e na kamaiuaki. Ti na rinnako n te tai aei ao n tataro.”
GSAM 336Te Kamaiuaki n Aron ae Taekinaki Mai Mwaaina
GSAM 336.3Ti a rin n te tai are booon nakon te ruu are Nei White e a wene iai n ana kainiwene, ao ti a tataro n te nano ni koaua ibukina, ao taari n te ruu are ti karaoi bootaki iai a tiku n tataro n te aki taetae. N tao 10 te miniti imwin moan ara tataro e a ruo ana mwaaka te Uea ao e a on te ruu iai. E a waekoa Nei White ni kamaiuaki man maraki ni kabane, ao n te tai are booon e a bubutia te amwarake. Aei n tao te aoa 5 n te bwakantaai. N te aoa 7 e a toki ni kabane te baka n ubun matana, ao e a ira te bootaki n te tairiki anne, ao n arona ae noraki e a marurung n arona ae taneiai.
GSAM 337.1N aia bubutii kaain te tabo e a karaoaki te kabwarabwara n te tairiki ibukin “Aia Bwairake Aomata aika Tabu”, ao n tokina Nei White e a anga te kaungaunga. Ngke Unimwaane White e mena i tinaniku ma natina te teinimwaane ae uarereke W. C., e a anganaki te miitara i mataia te bootaki ae bubura anne. Tabeua bwaai ake a kaotaki nakoina n te tai anne a kona n warekaki n te kabanea ni koroboki n Te Kakoaua te ware 5, ae koreaki bwa Mannsville, N.Y., te 21 n Okitobwa 1858.
GSAM 337.2Te kamaiuaki ae reke iroun Nei White n te tai ae e a tia n taekinaki mai eta e a kakoroaki n aron ae e a tia ni burabetinaki n te miitara are anganaki i Rochester. Akea te kangaanga ae aekan anne ae e manga riki n te mwananga anne, ao ti a reke n te tokanikai ae mimitong ibukin te koaua n taabo nako.
GSAM 337Te Taetae ni Burabeti ibukin te Buaka i Buakon Kaain Amerika
GSAM 337.3N te Taabati, te 12 n Tianuare 1861, ae tenua te namakaina ae bwanin imwain bwakan te moan kai n tiribure nakon te tabo ni buaka ae Fort Sumter (ae bon moan te buaka are e kairiri nakon inaomataia 4,000,000 taani toro mai Aberika i Amerika), e a katabuaki aia auti ni bootaki kaain te Itibong i Parkville, Mich. A ira te taromauri Unimwaane White ma buuna, Unimwaane Waggoner, Unimwaane Smith, ao te tia koroboki aei. N tokin ana kabwarabwara Unimwaane White, Nei White e a anga te kaungaunga ae kamwakura te nano, ao imwina e a tekateka n te kaintekateka. Ngke e mena n te aro aei e a anganaki te miitara. E on te auti irouia aomata, ao bon te tabo ae rangi n rietata ao kakannato. Imwin te miitara e a teirake ao e taraia kaain te auti, ao e taku:—
GSAM 338.1“Akea temanna n te auti aei ae e a tia n noria n ana mii te kangaanga ae na roko i aon te aba aei. A bwainingare aomata ibukin ana tua South Carolina ni kaokoroa ngaia man aaba ake tabeua, ma I a tibwa kaotaki bwa aono aika rangi ni mwaiti a na ira te aono anne, ao e na iai te buaka ae rangi ni kakamaaku. N te miitara aei I a nori taanga ni buaka aika bubura n iteran te buaka ni kauoua ake a bootaki n te tabo ni buaka. I ongo taekaken kai n tiribure aika bubura, ao I noria maate ao te koraki ake a a kaan ni mate n itera nako. Imwina I a noria ngke a biri nako ao ni buaka ni kaaniaki ma aia kairiribai [a kaikoia i bon irouia n naibi aika a katikaki n aia kai n tiribure]. Imwina I a nora te tabo imwin te buaka, ae e a on ni kabane irouia maate ao te koraki ake a a kaan ni mate. Imwina I a uotaki nako taabo ni kabae, ao I nora aia maraki te koraki ake a kainano ao a a kanamaunaaki. Imwina I a uotaki nako aia auti te koraki ake a bua buuia, natiia mwaane, ke taariia mwaane n te buaka. I nora aia nanokawaki ao rawawatan nanoia.”
GSAM 338.2Ao ngke e a tarariki nako kaain te auti e taku: “Iai tabeman n te auti aei aika a na bua natiia mwaane n te buaka anne.”
GSAM 338Ana Kakoaua Nei Ensign ibukin Taian Miitara
GSAM 338.3Bwa te kamatoaan te koaua ae taekinaki mai eta, ao bwa te kakoaua bwa te taetae ni burabeti e karaoaki n te bong ae taekinaki, ao bwa te kamatata n aia ota iai kaain te bootaki ao tibwaakina, e a anganaki te kakoaua ae imwina aei:—
GSAM 338.4“Aei te kakoaua bwa I maeka n te aono n St. Joseph, Michigan, n Tianuare 1861, n tao 6 te maire man Parkville. Tiaki ngai te tia kantaninga ana kauaoki Iesu. N te bong ae te 12 n te namakaina anne, a a nako tabeman kaain rarikuu nako Parkville bwa a na ira taian bootaki. Ngke a oki a a tuangai bwa iai te aine n te bootaki ae e mena n te miitara, ao e taekinna bwa e na roko te buaka ae rangi ni kakamaaku i aon Aaba aika Katiteuanaki n Amerika; bwa a na kateirakeaki taanga ni buaka aika bubura n itera ni kauoua, n te Maiaki ao n te Meang, ao a na mwaiti aika a na karawawataki n taabo ni kabae; ao te kainano ae korakora e na reke nakoia utu aika mwaiti ibukin buaia buuia mwaane, natiia mwaane ao taariia mwaane n te buaka; ao iai mwaane n te auti ake a na bua natiia mwaane n te buaka anne.” E a tia n tiaineaki iroun “Martha V. Ensign, Wild Flower, n te aono n Fresno, California, te 30 n Tianuare 1891.”
GSAM 339.1Ni kaineti ma te taetae ni burabeti ibukin te buaka ae kakamaaku anne, Nei White e a manga taekinna bwa kaain te Itibong “a na karinaki n taai aika kangaanga ibukin te buaka, ao aia tabe ni kabane bwa a na tataro n te nano ni koaua bwa e na anganaki te rabakau nakoia, bwa a na ata te bwai ae a na karaoia n taai ni kataaki aika a na roko nakoia.”
GSAM 339Kakannaton te Buaka i Buakon Kaain te Aba
GSAM 339.2N te tai are e anganaki iai te miitara, kaain te Meang n aron te kabutaa a tii ata teutana ibukin te buaka ae kaan, ke a aki ata te bwai teuana iai. Te Beretitenti Lincoln naba, tenua te namakaina imwina (te 12 n Eberi 1861), ngke a a tia aono tabeua n ira South Carolina n ana tua ni kaokoroa ngaia, ao ngke e a bwaka te moan kai n tiribure nakon Fort Sumter, e a tii weteia 75,000 mwaane, ao ibukin te tai ae kimototo ae tenua te namakaina.
GSAM 339.3Mwaitiia taan buaka ni kabane ake a koreaki araia n iteran te Katiteuana n te buaka bon 2,859,132. Te Boki ni Kabwarabwara ni Kabutaa ni Biritania e taku bwa “n te moan tai n 1863, mwaitiia ana taanga ni buaka te Bootaki n Aaba n te Maiaki e tao 700,000 mwaane”, ma e kangaanga ni kaetaki raoi mwaitiia ni kabane ake a koreaki araia. E kaetaia ake a mate n “tao 300,000 mwaane”. Tabeua booki ni kabwarabwara ni kabutaa aika kaokoro aika a tibwa boretiaki a taku bwa mwaitiia ake a mate n iteran te Katiteuana (ake a kamateaki n te buaka, ke a mate ibukin te ikoaki ke aoraki aika reke n te tabo ni buaka ke n taabo ni kabae) bon 359,528. Ibukin bure ni mwane n iteran te Katiteuana, Te Boki ni Kabwarabwara ni Kabutaa ni Biritania e taku:—
GSAM 339.4“Te bure ni mwane e a roko n ana kabanea n rietata n te 31 n Aokati 1865, ae e a katoa te mwaiti ae $2,845,907,626.56. Tao $800,000,000 n mwane ake a karekeaki iroun te tautaeka a a boni kabonganaaki, ae te bati iai ibukin te buaka; aono, kaawa aika bubura, aono aika uarereke ao kaawa a a kabongana aia mwane ake a rikoaki n te taekiti ao a a ikotira aia bure ni mwane ibukin te buaka; te mwane ni kaboonaia taan mwakuri ake a motirawa e bae n roko n $1,500,000,000 n tokina. Aia kabanemwane te Bootaki n Aaba n te Maiaki e aki kona n ataaki, ao mwaitin te bwai ae kamaunaaki irouia ana taanga ni buaka te Tautaeka ni Katiteuana ao ana taanga ni buaka te Bootaki n Aaba n te Maiaki e rangi ni kangaanga ni kaetaki; ao mwaitin mwane aika a kaineti ma taani toro n te Maiaki ($2,000,000,000) e a kamaunaaki n te buaka. Ni kabutaa, e ngae ngke e aki kona ni warekaki raoi kaboon te buaka, $8,000,000,000 bon te kaetieti ae aki rangi n rietata.”4
GSAM 340Te Kamatoaan te Miitara Riki Teuana
GSAM 340.1Ibukin te taetae ni burabeti bwa a na bua natiia mwaane n te buaka mwaane ake a mena n te auti ni bootaki i Parkville, N na tii taekinna bwa n te tai ni bwaka n baan aroka n 1883 I a kaitiboo ma unimwaanen te ekaretia i Parkville, are ngaia naba te unimwaane n Tianuare 1861 ngke e anganaki te miitara; ao I a titirakinna ngkana e uringa ana taeka Nei White ngke e karakina te miitara ibukin te buaka. “Eng,” e taku, “I uringnga.” “Ko kona ni kaongai bwa tenga aika ko ataia bwa a mena n te auti n te bong anne ake a bua natiia mwaane n te buaka?” N te tai are booon e a uring araia niman, ao e taku: “I ataia bwa a mena ikekei mwaane aikai, ao a bua natiia mwaane n te buaka; ao ngke I mena n au auti, are I kona n taetae ma au aomata iai, I kona n anganiko ara riki tabeua. I iangoia,” e reitia, “bwa iai niman riki, i rarikia aikai ake I a tia n taekinia.”
GSAM 340.2Aua te ririki ao e raka n te buaka ae teimatoa n iteran te Maiaki, ni karokoa ae e a mate tao iteran mwaitiia taanga ake a bootaki, n te buaka ke n te aoraki, e kaota koroan bukin te taetae ni burabeti are mai eta n te aro ae mataata.
GSAM 340Te Toro ao te Buaka
GSAM 340.3Ngke e karakina te miitara are e anganaki n te 4 n Tianuare 1862, Nei White e taku:—
GSAM 340.4“A a tia ni kaungaaki aomata aika ngaa ma ngaa bwa a na koreaki araia bwa taan buaka, n aia iango bwa te buaka aei e na kamauna te toro; ma ngkai a a boni karinaki iai, a a kunea bwa a a tia ni mwamwanaaki, bwa bukin te buaka aei tiaki katokan te toro, ma te kawakinaki n arona ae ngkai.”
GSAM 341.1Taeka ake mai eta a anganaki n te tai are a tuangaki taan buaka bwa a na buoka te mwakuri ni kaokiia nakon aia toka taani toro ni kabane ake a birinako n ana tabo ni buaka te Katiteuana, ao a kaotaki taan buaka bwa a taku: “Ngkana ti tokanikai ni katoka te kaitara aei, tera ae e a reke?” A kaeka n te nano ae bwarannano: “Akea. Te bwai are e karika te kaitara e aki kamwaeaki. Te katei n te toro, are e a kamauna ara aba, e a kariaiaki bwa e na maiu ao ni kateirakea riki te kaitara teuana.” Taeka aikai ake a anaaki man Te Kakoaua te ware 7, are e anganaki iai te rongorongo ni buaka ae bwanin ao kamwakura te nano, n aan te atu ae “Te Toro ao te Buaka”, a aki taekinna bwa e na aki kona ni katokaki te toro n aki toki, ma a kaota te aro n aron ae a noria taan buaka n te tai anne. N te kakoaua ae tii teaina, imwin riki teutana, e a iai te taetae ni burabeti ae aron aei:—
GSAM 341Te Taetae ni Burabeti ibukin Tokanikain te Meang
GSAM 341.2“Ao e boni katanoataaki te aki amwarake n te aba ni kabane! E taku te Uea: ‘Tiaki aei te aki amwarake ae I a rinea, bwa e na kabwaraki kabaean te buakaka, bwa a na kamwaeaki bwai ni karawawata aika rawawata, ao bwa a na inaomata aika a karawawataki, ao bwa kam na urui amo ni kabane?’ Ngkana ara aba e kakairi n te aki amwarake ae e a rinea te Atua, ao e na butimwaei aia tataro ibukin te buaka; ma ngkai a aki rin nako taningana.”
GSAM 341.3Te koraki ake a ata raoi rongorongon te buaka a ata taian tokanikai irouia kairiribai, urubwai, rimwi ao baika tabeua ake a reitaki ma ana kakorakora te Meang ni kabwea ana taanga ni buaka te Maiaki ni karokoa te tai are e karaoaki iai te katanoata ibukin te inaomata—te 1 n Tianuare 1863. Ao e a kanga ni waekoa te tokanikai mai n te tai anne ni karokoa tokin te buaka! E a kanga n oota koroan bukin te taetae ni burabeti are n te 4 n Tianuare 1862, irouia ake a tararua rikiraken te mwakuri! Imwin kamwaeakin bwai ni karawawata, e a kabwaraki te toro ao e a uruaki te amo man te tia toro! E a kanga n oota bwa e a ongo aia tataro ana aomata te Atua, ao e a kakabwaia te kakorakora ni katoka te buaka ngke a rinea te aki amwarake ae e kukurei iai!
GSAM 342Ana Kakoaua te Kowana Mai Mwaaina St. John
GSAM 342.1N ana kabwarabwara te Kowana mai mwaaina John P. St. John, mai Kansas, i Ottawa, Ill., ae I a ongora iai n te bwakantaai n te 29 n Tun 1891, e a taekina te taeka aei:—
GSAM 342.2“I tuai n rangi n bwarannano n aron au bwarannano ngke [kaain te Bootaki n Aaba n te Maiaki] a kabweira i Bull Run. Ma bon ana babaire te Atua ni kabane. Ngke ti kabweia [kaain te Bootaki n Aaba n te Maiaki], taan tautaeka a na karaoa te babaire ni rau, ao te Katiteuana e na teimatoa ma te toro, ao e na bon teimatoa iroura ni karokoa te bong aei. N uoua te ririki a tokanikai [kaain te Bootaki n Aaba n te Maiaki]; ma imwin ae e a kaotinakoa Lincoln te katanoata ibukin te inaomata ae kinaaki, ti a rairaki nako iteran te Atua, ao ti a aki kona ni kabweaki.”