Mwakoro 23 — Taian Tabo ni Marurung
GSAM 358.1Teuare tangiraki, I tangiri riki nakon bwaai ni kabane bwa ko na rikirake n te bwaibwai ao n te marurung, n aron te rikirake n am taamnei.1
GSAM 358.2N te Taabati, 6 June 1863, Unimwaane White ma buuna a tae n te bootaki n taromauri n te umwanrianna ae a karaoa Unimwaane Cornell ma Lawrence i Otsego, Mich. Ikanne Nei White e anganaki te miitara ae e kaotioti iai te babaire ni bitakin te aro ni maiu ibukin te marurung. Tuaia mai te tai anne, taekan te marurung ao te maiu ae marurung a boretiaki n Te Rinano ao te Tia Katanoata, ao e moana ni boretiia ana taeka ibukin te marurung ae e kaotaki nakon ana miitara. Tabeua i buakon anne a kaoti n Kakoaua nambwa 11, ao n te boki ae aranaki Te Anga ni Maiu.
GSAM 358.3Te taeka ibukin te maiu ae marurung ma ana itera ibukin te rikirake n te rabwata, te iango, ao te taamnei, e kaotaki ni koaua nakon te aomata. N Te Rinano n te 25 n Oketobwa 1864, Unimwaane J. N. Andrews e anga ana taeka aika a kakannato aikai ibukin te taeka anne:
GSAM 358J. N. Andrews ibukin te Maiu ae Marurung
GSAM 358.4“Bwa n aki manga kang amwarake ni kabane aika a urua te rabwata, ao ni maiu n te tau n te ibuobuoki n reirei ae raoi ma te nano ae teimatoa nakon te Atua, a i buakon bwaai aika a rangi ni kakawaki ibukin te marurung. Ara rabwata a te auti ni bobotoakin te Taamnei ae Tabu. Bwa ti na kamatoatoa ni karinea te Atua i ara rabwata n aron ara taamnei, e rangi n taraa bwa ti na bwaina n te korakora bwaai ni kabane n ara rabwata! Ti kakaitaua te Atua bwa te taeka aei e a kaotaki riki nakon ara aomata. Te marurung ao te korakora a i buakon bwaai aika a rangi ni kakawaki nakonira, ao aika a kakawaki riki nakon taan na noria bwaai ni kabane aika a kakannato n te tai ni kangaanga.”
GSAM 359.1Te taeka ibukin te marurung n te Baibara ao te tau ni maiu ni Kristian e taekinaki, tiaki tii i taian kabwarabwarai n Te Rinano, ma n aia taeka ara taani mwakuri ni minita.
GSAM 359.2N te Maungatabu ni Kabutaa, 20 Mee 1866, te reirei aei e anganaki rinanon Nei White (e kuneaki naba anne n Kakoaua nambwa 11):
GSAM 359Te Tabo ni Marurung ae Na Karaoaki
GSAM 359.3“E kaotaki nakoiu bwa ti na karaoa te auti ibukin te koraki aika a rawawata, ao ibukin taan tangiri ni reirei bwa a na tararuaia naba aia rabwata, bwa a na kawakinaki mai te mairaki....
GSAM 359.4“Ngke taan aki onimaki a na roko nakon te tabo ae e anga ana mwakuri ni kanakoraoa te mairaki, ao ae e tararuaaki n taani taute aika a kawakin te Taabati, a na kairaki naba i raroan te kairiiri n te koaua. N te kinaakiia ara aomata ma ara onimaki ae koaua, aia bwarannano e na bua, ao a na rangi ni kukurei iai. N te kairakiia i raroan te kairiiri n te koaua, tabeua a na kunea, tiaki tii te kamaiuaki nakon aia mairaki n te rabwata, ma a na kunea te bwai n oira ae e kamaiua aia taamnei aika a mairaki ibukin aia bure.”
GSAM 359Kaotakin Taian Uaa
GSAM 359.5“Ngke te marurungia taan mairaki e rikirake i raroan te taute ae e mataata, ao a moana ni kukurei n aia maiu, a onimakiia naake a buokiia bwa a na manga marurung. Aia nano a tonuaki n te kakaitau, ao te koraa ae raoi n te koaua e na kunea te tabo n aia nano n te waere riki, ao n tabeua a na tararuaki, ni waerake, ao ni ua nakon te karinean te Atua. Teuana te taamnei ae kakawaki ae e kamaiuaki e na rangi ni kakawaki riki nakon bwaai ni kabane aika a riai ibukin te karaoan te tabo anne....
GSAM 359.6“Tabeua taan a nako ma te marurung ae e a kamatoaki, ke ni buokaaki riki, a na riki bwa taan kaota ara onimaki n taabo aika boou, ao ni kaotiota te tei ni koaua i taabo ake e na aki kona ni karekea te roko iai, ngke aia bwarannano e na aki tikuaki mairoun ara aomata n te tai ae a roko iai ibukin te marurung.”
GSAM 360.1E motikaki irouia ara aomata aika a bootaki, ao a boraoi ni kabane bwa, n te tai ae e waekoa riki ae e kona, ti na karokoa te tabo ni marurung i Battle Creek ke i rarikina, ao e na tararuaaki n te taute ni mairaki aei iroun Dr. H. S. Lay, ae, i aon ana reirei ni taute ae mwaiti, e a tia ni mena te ririki ae raka i te tabo ni marurung n te ran i te aba i mainiku, ibukin te reirei n aia anga ni taute n te ran.
GSAM 360Te Tabo Ibukin te Tabo ni Marurung e Kabooaki
GSAM 360.2Te karaoan te tabo anne n te tai anne e riai n te mwakuri ae kakannato; ao ngke e na aki te kakoaua ae e kakorakora ibukin te uaa, e na bon tiku te tai ni karekea te mwakuri. Ma e aki tiku te tai, ma i muri n te karokoan te maungatabu e bon aki raka te bong tabeua ni kabooaki te auti ae rangi ni bubura a Judge Graves, ma ana taabo ae waru te eka, ae e boni tabo ni maiu ae tamaroa i West Battle Creek. I rarikin te auti anne e karaoaki ngkekei te auti ae uoua ana tabo, ae teuana i aon teuana, bwa taabo ni tebotebo. N taian auti aikai e moanaki Te Tabo ni Marurung ibukin te Bitaki.
GSAM 360.3N Te Rinano n te 19 June 1866, e karaoaki te moan karongoa ibukin te kaboonakoan te bwai ni kaboonako n te tabo anne. N te nambwa anne naba, e taekinaki bwa te mwane ibukin te bwai ni kaboonako e a tia ni beritaaki irouia ekaretia i Battle Creek, Mich., ma Olcott, N.Y., ni bon $2,625, ke 105 te rabwata bwai ni kaboonako n $25 te rabwata. Bwa e akea te tua i Michigan ibukin te karaoan te bootaki ni tararua te tabo ni marurung, te bwaibwai e kawaki i raroan te tararua n te tai, ni karokoa te bootaki ni tararua e kona ni karaoaki.
GSAM 360Te Moan Boki ni Marurung e Moanaki
GSAM 360.4N te moan bongin August e moanaki naba irouia taani tararua te boretiakin te boki ni marurung ae e roko n te namakaina, ae 16 ana iteraniba, ma rabunana, n aron te maekatin. E aranaki te boki anne Te Tia Kanakoraoa te Marurung. Te boki aei e a teimatoa ni boretiaki, ma te aran Te Marurung ae Raoi, ao e a riki bwa te boki ni marurung ae moan riki n te aonnaba. E aki tii taekinaki iai taekan te marurung ao te tau ni maiu, ma e riki naba bwa te anga ni karongoa te tabo ni marurung, ae e kaukaki ibukin taan mairaki ao taan maeka n te 5 September 1866. Ngaia are te tabo e a tia ni kabooaki, ni baireaki, ao ni mwakuri i buakon te aua namakaina mairoun te tai ae e moan taekinaki te taeka anne nakon ara aomata; ao $11,000 e a tia ni beritaaki ibukin te bwai ni kaboonako, ao te mwakoro ae bubura mai iai e a tia ni kabwakaaki.
GSAM 361Te Bootaki ni Tararua ni Taute e Baireaki
GSAM 361.1N te tai n aumeang n 1866-67, e karaoaki te tua iroun te bootaki ni karaoa tua n Michigan ae e kona ni karaoaki iai te bootaki ni tararua ibukin te tararuaan te tabo ni marurung. N te 17 Mee 1867, e karaoaki te babaire aei, a reke aia tua ni mwakuri, ao te aba ma bwaai ni kabane a naaki nakon taan tararua aika a rineaki n te tua. Te mwane ae e a tia ni beritaaki ibukin te bwai ni kaboonako ni karokoa te bong anne bon $26,100; ao $18,264.87 mai iai e a tia ni kabwakaaki. Te tabo e bwaina te koraki ni taani taute ma taani buoka aika a riai, ao taian auti a kaan ni bon tonuaki n taan mairaki, ma tabeua i buakoia a a tia n rin n ara onimaki, n te kinaakiia bwa ara aomata ma te koaua i muri nakon aia roko n te tabo anne.
GSAM 361Te Aro ni Kunakon te Rabwata ae Marurung
GSAM 361.2N taai ni kabane ao n aaba ni kabane, te nano n aomata e kona ni kairaki iroun te aonnaba, ma ana kakannato ni maiu, ana burebure, ao ana anga ni kunako. Te ririki 1863, i ara aba, ngke te taeka ibukin te marurung ao te kunako e kaotaki nakon Nei White, e aki riki bwa te tai ae kamwaingaki, n aron nanoia taani aine aika a rangi ni kani karaoa te anga ni kunako ae rianako n te tai anne, ae te kabonganaan taian bwai aika a takamronron i nanon aia kunako, ao n aron buburaia a kaanga taani aine aika mwaiti n nakonako n te balun ae e tanrake bukina. Ibuakon te tai anne a kaoti naba uoua riki te itera ni kunako aika a raka i aon te riai, aika a karekea te taetae ae mwaiti. Te kabwarabwarai ae kimototo ibukiia tao e na buoka te tia wareware bwa e na kina raoi te kakoaua ae e anganaki Nei White ibukin te taeka ni kunako, ae e kuneaki n Kakoaua ibukin te Ekaretia, nambwa 10.
GSAM 362Taian Itera ni Kunako aika a Raka a Kabuakakaaki
GSAM 362.1Te moan itera bon te kunako n taian kunako aika a karaoaki ma te waaki i muriia, mai 10 te iniha nakon iteran te iaati ke e raka, ni kairaki n te iango n te tia kunako. N taai aika mwaiti a kariaaki bwa a na katikaki i aon te tano, ao a aranaki irouia mwaane bwa “taani kaitiaki kawai.” Te kauoman itera e bon kaitaraa te moan, ao e riki n te anga ae e rangi ni kan aron te kunako n mwaane. Te anga aei e kabonganaaki irouia taan a iriira Miss Bloomer, ao ngaia are e aranaki bwa te “kunako ni bloomer.” Imwiina te ara e bitaki nakon “Kunako n Amerika.” A karaoaki taian bootaki mai tabo nakon tabo irouia taan taua te anga aei, ao ara taari aine aika mwaiti a tangiri ni kabonganaa. Tabeua a kunakoa.
GSAM 362Te Kakoaua ibukin te Taeka ni Kunako
GSAM 362.2Ibukin te bwai ae e kaotaki nakon Nei White ibukin te taeka ni kunako, I na taekina tabeua te mwakoro mai n Kakoaua nambwa 11:
GSAM 362.3“Aomata aika a kakaewaki n te Atua bon ootan te aonnaba ao taoron te aba, ao a riai n uringa n taai nako bwa aia kairiiri e rangi ni kakawaki. Ngke a na bitia te kunako ae rangi ni maan ma te kunako ae rangi ni kimototo, a na kamatea aia kairiiri n te itera ae rangi ni bootaki. Taan aki onimaki, aika aia mwakuri bwa a na buokia ao ni kairia nakon te Tiibutei n te Atua, a na rawawata. A kona ni karaoaki bitaki aika mwaiti n te kunako n taani aine ibukin te marurung, ma e aki riai te bitaki ae rangi ni bootaki bwa e na rawawata te tia noria.”
GSAM 362Te Kunako ni Bitaki
GSAM 362.4“Te rabwata e aki riai ni kabwakia n te aro ae uarereke naba ma taian kunako ni kabwakia ao rin te kua. Te kunako e riai ni bebete raoi bwa te maama ao te buroo a na mwakuri n te marurung. Te kunako e riai ni roko i raro riki nakon te tabo ae e moanaki iai te boot, ma e riai naba ni kimototo bwa e na tai nora te nene n te kawai ao n te ture, ni aki kairaki n te bai. Te kunako ae e kimototo riki n anne e na riai, e na bebete, ao e na marurung ibukin taani aine ngke a mwakuri n aia auti, ao riki ibukin taan a riai ni karaoa te mwakuri i tinaniku.
GSAM 363Te Rabwata e Riai ni Kunaki n Aro ni Kabane
GSAM 363.1“N aki ongeia bwa e kangaa maan te kunako, aia wae a riai ni kunaki n aron aia wae mwaane. E kona ni karaoaki aei n te kunako n taian bwana aika a maata, aika a kamwaraki nakon te rabwata ao ni kabooaki i aon toun aia wae, ke aika a rangi n te bwana ao ni kimototo i mwaina; ao a riai ni roko i raro riki bwa a na tauaki ma te boot. Aia wae ma toun aia wae aika a kunaki n aron aei a kawaki mai te ang. Ngke a kawaki aia wae ma rangaia ma te kunako ae aabue, butin te rara e na tauaki, ao te rara e na tiku n te marurung ao n te itiaki, bwa e aki kabwaraaki ke ni kainaaki n ana kawai ae na mwakuri n te rabwata.”
GSAM 363.2Te maan n te kunako aei e kaotaki bwa te itera ae e riai i buakon te kunako ma te waaki i muriia ao te Kunako n Amerika. E aki taekinaki bwa a na kunakoa aei aomata ni kabane, ma bwa a aki riai ni karaoa te anga ae e na kabwaka aia kairiiri, ao ni rawawata taan a riai ni buokia. E aki taekinaki bwa a na kunakaia toun aia wae n te anga ae e kabwarabwaraki iai, ma bwa e kona ni karaoaki n anne. Ngke te bwai ae ti tangiria e a karaoaki n te anga tabeua, n aron taian kunako n raro aika a maan ao taian kunako n wae aika a ituaki, e na tau raoi ma te kakoaua anne.
GSAM 363Nima te Bwai aika a Riai ibukin te Kunako ae Marurung
GSAM 363.3E na noraki bwa n te anga ni kunako ae e taekinaki a iai nima te bwai aika a rangi ni kakawaki ibukin te kunako ae marurung, ae ngaia aei:
GSAM 363.41. Tikuakin taian kunako ni kabwakia ao te kabwakian te korea n te itera ni kabane.
GSAM 363.52. Tikuakin taian bwana ni kabane i aon taian taura n taian bai ke n taian wae aika a na kaina butin te rara n inaomata.
GSAM 364.13. Kunakin taian itera ni kabane n te rabwata n te tau, riki aia wae ao toun aia wae.
GSAM 364.24. Kairakin taian kunako mai aon taian anga, ao ni aki tikuakiia i aon te beebee ma taian bwana.
GSAM 364.35. Te maan n te kunako.
GSAM 364.4Taian itera aika moan te aua a a tauaaki ngkai irouia taani taute ni kabane aika a riai, ao ibukin te kateniman, te waaki i muriia ma te kunako ae e rangi ni kimototo a a tia ni tikuaki.
GSAM 364Nei Jenness-Miller ibukin te Kunako
GSAM 364.5N te ririki 1890, Nei Jenness-Miller, mai New York, n te boki ni kunako ibukin te marurung ae moan riki n te tai aei, e taua bwa taani aine a na kimotokoa aia kunako n te uarereke n te uarereke, bwa a na aki karaoa te bitaki ae rangi ni waekoa, ni karokoa a roko ni kaan ma tabon ana boot te aine mai eta,—te maan ae boni tauaaki n Kakoaua nambwa 11.
GSAM 364Ana Kakoaua Dr. Trall
GSAM 364.6N te 1868 e baireaki bwa Dr. R. T. Trall, mai Kareti ni Taute ibukin te Marurung i Florence Heights, N.J., e na anga te reirei n taian taeka n taute n te wiki ae teuana i matan ara taani mwakuri ni minita i Battle Creek, Mich., n tokin namakainan Mee. N te tai ni reirei anne te taute e maeka iroun Unimwaane White. Nei White e aki tae n taian reirei, ma bwa te taute e na mwananga n te kaa ae e katikaki n te aoti ma Unimwaane White ma buuna ma Unimwaane J. N. Andrews, e a kinaaki bwa e na ongora ana iango ibukin te marurung, te mairaki ma ana bukin, te uaa n taian taute, ao tabeua. E bon taetae n taekan te bwai ae e kaotaki nakon ia n te miitara, ma e aki taekina te tabo ae e karekea iai ana kinaaki. Te taute e taekina bwa te reirei ni taute e tau ma bwaai aika e taekina. Unimwaane Andrews e taekina nakoi bwa ngke e a tia te taetae n te kauoman bong, te taute e titiraka Nei White bwa iaa e reirei iai te reirei ni taute. E rangi ni kamani ngke e a kinaa bwa e aki tia ni reirei i taekan aikai, ma e anga nakon te taute te uaa n te bwai ae e kaotaki nakon ia i Ostego, Mich., 6 June 1863. E kakoaua nakon ia bwa ana iango ni kabane a tau raoi ma te taute n te rabwata ao te marurung, ao n taian taeka tabeua e a bon roko riki n te kamaata nakon ana iango. Imwiin tao nimaua te bong n taian tai aikai ma taetae, te taute e tangiri ni kinaa mairoun Unimwaane White te bukin te kairakiia mairoun ana kareti bwa e na reireiia taani mwakuri ni minita i Battle Creek. E taekina, “Nei White e bon tauraoi n anga nakoia te reirei ae a kainnanoia ibukin te marurung n aron ngai.”
GSAM 365Te Reirei ni Taute e Kakoaua
GSAM 365.1Ana boreti mwaiti ibukin taian itera n te marurung ni mwakuri a a tia ni kawakinaki n te aroaro n te aomata n ririki aika mwaiti, ao aika mwaiti i buakoia a a tia n ikotaki n te boki ae aranaki Te Tau ni Maiu ni Kristian ao te Marurung n te Baibara. Tabeua i buakon taani taute aika a reirei raoi a taekina, i muriin te rinanon raoi taian boreti aikai, bwa te reirei ni taute e tau raoi ma taian boreti aikai. Ma ia a aki uaa n te reirei, ma bon te boretiakin te bwai ae e kaotaki iroun te Uea nakon ia n te miitara.
GSAM 365Ana Kakoaua Dr. Kellogg
GSAM 365.2Bwa te kakoaua ibukin te aron taian kakae n te reirei ni taute a tau ma te bwai ae e kaotaki n te miitara nakon Nei White n te 1863, I na taekina tabeua taeka mai n te moan taeka n Te Tau ni Maiu ni Kristian aika a boretiaki iroun J. H. Kellogg, M.D., ae te tia kairiri n te tabo ni marurung ae e kinaaki n te aonnaba i Battle Creek, Mich. E taekina:
GSAM 365.3“1. N te tai ae a moan kaoti iai taian boreti aika a taekinaki, te taeka ibukin te marurung e a kaanga ni bon aki tabeakinaki, tiaki tii irouia ara aomata aika e taekinaki nakoia, ma iroun te aonnaba ni kabane.
GSAM 365.4“2. Te koraki ae karako mwaitiia ae a taua te riai ni bitakin aia anga n te rabwata, a taetaeakina ma te kabwarabwaran taian babaire ni bitaki aika koaua, taian bure aika a kaoti n te mata, ao n tabeua a rangi ni rawawata.
GSAM 366.1“3. Akea te tabo, ao akea te aomata ae e kaotiota iai te ikotaki n taian koaua ni marurung aika a baireaki raoi ao ni boraoi, ae e akea iai taian bure aika a kaoti n te mata ao ae e tau ma te Baibara ao aia babaire te aro ni Kristian.
GSAM 366.2“I raroan te aro aei, taian boreti aika a taekinaki a kaoti. Taian babaire aika a reireiaki a aki kamatoaki n te kairiiri n te reirei, ma a kaotiaki n te anga ae bebete ao ae mataata iroun te aomata ae e aki taetae bwa e a kinaa te reirei, ma e taekina bwa e boreti n te ibuobuoki ao te kairiiri n te kaotian te Atua.
GSAM 366Taian Babaire a a Tia ni Toa te Tai
GSAM 366.3“E kangaa te babaire ae e kaotaki i raroan te aro ae e rangi ni kaokoro aei, ma taian taeka aika a rangi ni kakannato, e toa te tai ma te bwai ni karaoi? Bon te titiraki ae e kona ni karaoaki raoi. Te baakaki ibukina e kuneaki n taian bwai aika a kona ni kakoauaki n te aro ae rangi ni bootaki.... Taian babaire ake 25 te ririki i mwaina a bon aki tabeakinaki ni kabane ke a ngareakinaki, a a tia ni karekea te onimaki ao te tangitangiri n te aomata n te aro ae tauraoi, ni karokoa te aonnaba e a bon mwaninga bwa a aki tia n butimwaeaki n te aro anne n taai nako. Kakaean boou n te reirei ma aia kabwarabwarai boou n taian bwai aika ngkoa, a a tia ni kaotiota te kakoaua ae e kamatoaki, ni karokoa ngkai te babaire ni kabane ae e tauaaki raka i aon 25 te ririki aika a nako e a kamatoaki n te anga ae moan riki iroun te kakoaua n te reirei.”
GSAM 366Kakokoan te Moanaki ni Atua ibukin Taian Miitara
GSAM 366.4“E riai ni kinaaki bwa te bwai ae kakannato, ao ae kaotaki iai te kakoaua ae akea te bwainaki ibukin te kairiiri ao te ataaia ni Atua, bwa n te itera ae a kanakoaki iai taetae aika a ururing ao a aomataaki, aika a tangiria te kairiiri n te reirei ao n te bwaireirei, ma a kairaki n taetae aika a irekereke n te aro ae bati ao a a tia n aki kona ni karekea te raoiroi ibukin te bure ae rangi ni bati ae ikotaki ma ngaai—e riai ni kakoauaaki bwa te bwai ae rangi ni kamannako, bwa te aomata ae e aki taekina bwa e rabakau n te reirei ke n te ataaia, e kona ni babaraki, mai nanon te bwai ae ururing ao ae e a tia ni kairaki n te bure, ae taekinaki irouia taan korea ao taan nanonano tabeman ibukin taeka ni marurung, taian babaire ibukin te marurung aika a rangi ni boraoi, aika a boboto, ao aika a koaua, bwa taian maroro, te kakae, taian bwai aika a bwainaki, ao te ataaia n uabwi ma nimaua te ririki, a aki kona ni kairua te babaire tei n te taeka teuana, ma a kabwarabwara raoi raoi n te bwai ae reireiaki.” E koreaki n te “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Te Bootaki ni Marurung e Kabuburaki
GSAM 367.1N ana kairiiri J. H. Kellogg, M.D., ae e a irekereke ma te bootaki bwa te moan tia taotaonaki n 1876, e bon riai ni kaotiaki bwa te tangitangin te aomata ibukin te taotaonaki e rangi ni bati, bwa n tain te tiburing n 1877 e riai ni karaoaki te tabo riki. N 1876 e bitaki aran te bootaki mai te Health Reform Institute nakon te Medical and Surgical Sanitarium, ao n 1878 e a tia ni karaoaki te auti ae moan te kakannato.
GSAM 367.2Te auti aei e 136 x 46 tewaana, ao e aua te kawa n runga i te tabo ni maiu. E katamneiaki n te uabuti i nanon te auti, ao e karekea te ota man te kaeti. Ngke e a tia ni karongoaki, e a bon nangi n te aomata aika aoraki ao irua.
GSAM 367.3Ni karokoa te tai aei, te bwai ae e a tia ni taekinna n 1866 i nanon te kakoaua a Nei White ibukin te bootaki, e a bon kakoroaki n te aro ae kakannato. A rangi ni bati aomata aika a a tia ni butimwaea te ota ni koaua ibukin te tai aei, ao a moan ni ongo taekan te koraki aei ngke a roko n te bootaki ibukin te marurung.
GSAM 367Te Tabo ni Marurung n te Aba
GSAM 367.4N Taian Kanikinaean Taai ibukin Nobembwa 22, 1877, M. G. Kellogg, M.D., tarin J. H. Kellogg ae a kaaina ti temanna aia karo, e taekina bwa e a tia ni karekea te aba i te baba n te Maunga Howell, 2½ te maile n te itera ni meang mainiku mai St. Helena, Napa County, Cal., ao e a riai ni karaoa te auti ae e na aranaki bwa “Te Tabo ni Marurung n te Aba,” ae tei i rarikin Crystal Springs. N te tai ni mariri n 1877-78 e karaoaki te auti, ao e a tia ni kateaki ibukin te taotaonakiia taani aoraki n te moan tai n 1878. Te tabo ni marurung aei, n aron te bootaki ae moan, te tabo ni marurung i Battle Creek, e a bon rikirake n ana ni bwai, ma e a tia naba ni karaoaki bwa te tabo ae a roko iai aomata aika a rangi ni bati ni kinaa ao ni butimwaea te rongorongo.
GSAM 368Te Boki ni Marurung n Pacific
GSAM 368.1Tain te kabuebue n 1885 e bon te tai ae bati bwaai n te waaki ibukin ana rongorongo te anera ae te kateniman. N te moan bong n Mei, te Tabo ni Marurung n te Aba i St. Helena e a tia ni kabaneaki i raro i te kairiiri ni taotaonaki iroun te tia taotaonaki ae e a tia ni karaoa ana reirei. N te namakaina ni Tuun e moanaki te boretiaki ni kauoua-kauoua n te namakaina ibukin te Pacific Health Journal and Temperance Advocate, te boki ni kaina ae 24 te iteraniba, i raro i te kairiiri ni koreaia Unimwaane J. H. Waggoner. N taekan taian mwakuri aikai e roko te maiu ae boou nakon te bootaki ni marurung, ae e a moan ni kaota, n onean mwin buan ana mwane n aron ana ririki aika nako, ririki ma ririki, te riki ae 2,000 nakon 4,000 te tara n te ririki, ni karokoa te ririki ae e kabaneaaki n Eberi 1891, ngke e kaota te riki ae raka i aon 12,000 te tara.
GSAM 368.2N te bootaki n te Bootaki n te Tabo ni Marurung n te Aba i St. Helena n 1887, e taekinaki te taeka aio ibukin ana bwai ni mwakuri te bootaki: N te 1 n Mei 1885, te bwai ae a tia ni karekea te bootaki e bon 5,322.76 te tara, ke e uarereke riki 2,547.24 te tara nakon te mwane ni bootaki ae a tia ni boretiaki n te tai anne. N taeka riki, te bootaki e a tia ni kabanei ana riki ni mwakuri ni kabane ao 2,547.24 te tara mai nanon ana mwane ni bootaki. N te 1 n Eberi 1887, boon ana bwai te bootaki imwin kauarerekeana n ana taarau ni kabane, e bon 21,372.64 te tara, ke te riki ae 16,049.88 te tara n te 23 te namakaina. Mai nanon te riki aei, e a tia ni karekea te mwane ni bootaki ae 5,280 te tara, ao e a tia ni karekea te bwai ni karea ae 2,497.60 te tara; ngaia are n te mwakuri ni bootaki e bon te riki ae 8,272.28 te tara. I te tai anne, te Pacific Health Journal e a tia ni boretiaki bwa te boki ni kaina ae 32 te iteraniba n te namakaina, ma ana takarua, ao e a tia ni kaotaki bwa e rangi ni kakawaki riki ibukin te waaki ao taian babaire n te bootaki.
GSAM 369Mwakuri ni Buobuoki
GSAM 369.1N te Boki ni Mitinare ni Marurung ibukin Tianuare 1891, ngke e taetae ibukin te Battle Creek Sanitarium, e taekina Dr. J. H. Kellogg bwa—
GSAM 369.2“Te taotaonaki ni buobuoki ae a tia ni karaoaki i nanon uabwi ma nimaua te ririki ae e a tia ni maiu te bootaki, e bon rangi ni kakannato, e raka i aon 100,000 te tara, ao e raka ni bubura nakon ana mwane ni bootaki ae a moanaki iai.
GSAM 369.3“Ma ni ikotaki ma te mwakuri ni buobuoki ae taekinaki, te bootaki e a tia ni kanakoia taan taetae, taani taotaonaki, taan reirei n te reirei ni mwakuri n amwarake, ao aomata riki aika a a tia ni reirei ibukin taian mwakuri ni mitinare aika kakaokoro.”
GSAM 369Te Tanga ibukin Aia Tiarekereke
GSAM 369.4N te Maungatabu ni Kabutaa, n te 8 n Mati 1891, Dr. Kellogg e karaoa te tanga ae korakora ibukin taan tiarekereke. E taekina: “I kunea bwa e a tia n tautoronaki au mwakuri bwa ‘te tia tei ae aki katabeaki nakon te aono ae okoro,’ ao I na wakina te koraki aika aki wakinaki—taan tiarekereke, aika akea te aomata ae e na kawakinia.”
GSAM 369Ana Bwai ni Karea Nei Haskell ae 30,000 te Tara
GSAM 369.5N te Boki ni Mitinare ibukin te Utu ibukin Tianuare 1892, e karaoaki te tanga ae korakora ibukin te mwane ni karaoa te auti ibukin taan tiarekereke. N te boki anne e a tia ni koreaki araia aomata aika a beritina ibukin te auti n te 17,716 te tara—te mwane ae e aki tau, n aroni nanonaia taan kairiiri n te mwakuri, ibukin te mwakuri ae rangi ni bubura, ngaia are e na tataninga te kakoroana. Ma Ngaia ae e nora te kabanea mai te moan, ao ae ana taian man i runga i taian maunga aika 1,000, e a tia ni bairea bwaai n te aro ae te aine ae a mwane ae e aki onimakina ara taromauri, Nei Caroline E. Haskell, mai Chicago, aine ae mate buna, Mr. Frederick Haskell, ngke e a tia ni karongoa te mwakuri ni buobuoki aei, e a tia ni anga naba nakoia taani baire n te auti te mwane ae 30,000 te tara, ma te taeka ae moan te tabonei bwa e na kabaneiaki ni karaoa te auti ibukin taan tiarekereke n aron taian baire aika a tia ni taekaki, bwa e na kairaki n te nano ae tauraoi ao ae riai, ao bwa te bootaki e na aranaki bwa Haskell Memorial Home ibukin ururingan buna ae mate.
GSAM 370.1Ma te mwane aei ae a tia ni karekea, te Bootaki ni Mitinare ni Marurung ao ni Buobuoki e a kona n te ririki anne ni karaoa ao ni kabanea te auti bwa te tabo ni maiu ibukin taan tiarekereke. Te auti aei e a tia ni katabuaki n te 25 n Tianuare 1894. N angiin te tai mai te bong anne, e a tia n riki te nuukaniware ni mwaitiia kaain te utu bwa 100 te aomata, ni ikotaki iai taan tiarekereke, taani buobuoki, ao taani reirei.
GSAM 370Te James White Memorial Home
GSAM 370.2I tian te kawakin ao te boutiakiia taan tiarekereke aikai, te bootaki aei e taua naba te kairiiri n te tabo ni buobuoki riki teuana ae aranaki bwa James White Memorial Home, ae a kawakinaki ao a karaoaki bwa a marurung iai aomata aika a ikawai ao a akea aia auti, aika a raka i aon te 20.
GSAM 370Taan Mitinare ni Marurung
GSAM 370.3N te mwakuri aei, e karaoaki te mwakuri riki ae korakora ngke e moanaki te reireiia taan mitinare ni marurung. Ibukin te mwakuri aei ibukin te kaotinakoia aomata, Nei White, ngke e korea mai Preston, Australia, n te 16 n Tebetembwa 1892, e taekina bwa—
GSAM 370.4“I tangiria bwa e na 100 te aomata n te reirei n te tabo are e bon teuana te aomata iai. E riai n aron anne. A kona aomata mwaane ao aine ni buobuoki riki bwa taan mitinare ni marurung nakon taan mitinare aika a aki reirei n te marurung.”
GSAM 370.5Te koraki aika a tia ni butimwaea te reirei ibukin te mwakuri ni maiu n te aro aei e a tia ni rikirake ni bubura mai te tai ae e koreaki iai te taeka ae taekinaki i eta.
GSAM 370Rikiraken te Mwakuri ni Marurung
GSAM 370.6N te Boki ni Mitinare ni Marurung ibukin Tianuare 1894, e tei te taeka ae kimwareirei ibukin taekan rikiraken te mwakuri ni marurung. E taekaki n aron aio:
GSAM 371.1“Te Health Reform Institute e a tia ni baireaki n 1866.... E a tia ni kaboo te auti ni kai ae aki kakannato, te auti ni maiu ae aomata tabeman, n te tabo ae tangiraki ao ae marurung i runga i te aba n Battle Creek, teuana mai buakon taian tabo aika a rikirake i Michigan. Taataotaonaki aika 2, taani katebotebo aika 2, te tia kawakin ae teuana (ae aki reirei), taani buobuoki aika 3 ke 4, temanna te aomata ae aoraki, ao taian kangaanga aika a bati, ma te onimaki ae bati ibukin te tai imwiin te bootaki ao taian babaire aika e a tia ni moanaki iai—anne te moanakin te mwakuri aei. E kinaaki bwa te Health Reform Institute.
GSAM 371.2“I aon te tabo ae e moan te auti ni kai iai, e tei ngkai te auti ae 312 tewaana ao 100 tewaana te botana, ae onoua te kawa n runga, ae e kona ni kawakinia 300 te irua, ma te bwai ni buobuoki ni kabane ae e kona ni kabwarabwarai te ataaia n te tai aei ibukin te kawakin ao te kamaiuakiia taani aoraki. Taani taotaonaki aika 10, aika a bati mai buakoia a tia ni kakae n taian mwakuri ni marurung, a bon te mwakuri ni taotaonaki. Taani kawakin ao taani buobuoki riki a karaoa te utu ae raka i aon te 300, ao iruan te bootaki a roko mai n aono ni kabane n te Union, ao a bati irua mai aaba riki. A uki mataroana n taainako nakoia taan mitinare, mai nanon te aba ke mai aaba riki, mai n aro ni kabane, ao e kaako te tai ae akea temanna mai buakoia irua aikai ke a mwaiti riki n te utu.
GSAM 371Te Auti ni Taotaonaki n te Sanitarium
GSAM 371.3“Te auti ni taotaonaki e a tia ni karaoaki n 1888, te auti ae 100 x 60 tewaana, ao nimaua te kawa n runga. Tenua te kawa ni runga a kateaki ibukin te tabo ni korokoro n te tabo ni marurung, taian autiia taani aoraki, ao taian tabo ni kawakin. Aio naba taian ofesi ibukin te mwakuri ni buobuoki n te bootaki. Uabwi te auti aika a uarereke, aika tabeua a katamneiaki n te uabuti ao a karekea te ota, n aron te auti ae moan, man te iti, a irekereke i aona, ao a onaki n taani aoraki ke taan reirei. E a tia ni baireaki te reirei ibukin te reireiia taan kawakin ni mitinare ni marurung n te 1 n Turai 1884. N te onoua te namakaina ni moan, e a tia ni koreaki araia 35 te taan reirei.”
GSAM 372Te Taetae ni Burabeti ibukin Taan Mwakuri aika a na Nako
GSAM 372.1N ana taetae ibukin te bootaki ni marurung ae tei i St. Helena, Cal., Nei White, n te reta ae e koreaki mai Tramelan, Switzerland, n te 6 n Beberuare 1887, e taekina bwa—
GSAM 372.2“Te Atua e a tia ni taekina bwa ngkana taan mwaane aika a irekereke ma te bootaki a na nakonako n te nanorinano ao n te ongeaba, ni karaoa ana taeka te Atua, e na maiu ao e na rikirake; ao mai iai e na kanakoaki taan mitinare ibukin te kakabwaiaia aomata riki ma te ota ae e a tia ni anganiia te Atua. A na, n te taamnei ni Iesu, urui taian atua ni bure n taian tabo aika rieti; a na kaotaki te bure ni mwamawa, ao a na tei te koaua, te itiaki, ao te tabuia i te tabo are ngkai a kawakinaki iai te bure, te tangitangin te aomata, te aki tauani kana ao ana moi te aomata, ao te bure.”
GSAM 372.3Ti taekin taeka aikai, bwa a tau naba n te korakora nakon taian bootaki riki aika a itera anne.
GSAM 372E Beritanaki te Kakoroan te Mwakuri ni Marurung
GSAM 372.4N te kakoaua ae riai ae e anganaki te ekaretia n 1891, ti wareka: “Ana kakabwaia te Atua e na tiku i aon te mwakuri ni kabane ae karaoaki ibukin te kabwarabwaraakiia aomata n te bitakin te aro ni maiu ibukin te marurung; bwa e kainnanoaki n te tabo ni kabane. E riai ni karaoaki te waaki ae boou ibukin taeka aei; bwa te Atua e tangiria ni kakoroa bwaai aika a bati n te mwakuri aei.”
GSAM 372Te College ni Mitinare ni Marurung n Amerika
GSAM 372.5N te mwakuri te ota e a rikirake ibukin te aro ae riai ni taotaonaki te aoraki, ni karokoa n Tuun 1895 e a moanaki te tangitangin te baireaki n te tabo ni reirei ibukin te marurung. Ibukin te tangitangin aei, e a tia ni baireaki te College ni Mitinare ni Marurung n Amerika ibukin te mwakuri ae moan te kakawaki, ibukin te reireiia taan taotaonaki bwa a na mwakuri i raro i te Bootaki ni Mitinare ni Marurung ao ni Buobuoki n te Itibong, n taian tabo ni maiu n te auti ao n aaba riki. E karaoaki te moanaki n te mwakuri i Battle Creek, n te 30 n Tebetembwa 1895, ao te reirei aei e a tia ni kainanaki n te bong ae imwiina, 1 n Oketobwa, ma te kurubu ae 40 te taan reirei.
GSAM 372.6N te katanoata ibukin te reirei ti wareka:
GSAM 372.6“Te reirei e a tia ni karaoaki i Chicago, i raro i taian tua n te aono n Illinois. Te reirei e na rangi ni tau, n aron te reirei n taotaonaki ae moan te raraoi i United States. Te reirei e na karaoaki te tabo teuana i Chicago, ao te tabo teuana i Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Ibukin koraki aika a reirei ibukin te mwakuri ni mitinare ni marurung ti wareka te taeka aio n te Boki ni Mitinare ni Marurung ibukin Aokati 1895:
GSAM 373.1“Te kurubu ni taan kawakin ae a reirei ngkai i te Reirei ni Kawakin n te Battle Creek Sanitarium e raka i aon 250; ao te tia ni kabane mai buakoia aika ngkai a a tia ni tau ibukin te mwakuri ni mitinare ni marurung, e a tia ni anganaki te mwakuri. A tangiraki taan kawakin ibukin taian motu n te Aono ni Moana, India, taian motu n West Indies, South America, 25 ke 30 ibukin taian aono n te itera n te tengabwi n United States, ao ibukin ara tabo ni aomata aika rangi ni bubura.”
GSAM 373Rikiraken te Mwakuri ni Mitinare ni Marurung
GSAM 373.2N te mwakuri ni kabaneakiia taan reirei n te kurubu ni taan kawakin ni mitinare ni marurung n te Tabenakolo n te 5 n Nobembwa 1895, Dr. Kellogg e taekina bwa—
GSAM 373.3“N te tebwina ma rua n ririki nako, n te mwakuri n aron aei, e a tia ni kabaneaki taan kawakin aika 2. N te tai aei e a tia ni bwautaaki taan kawakin i buakon 300 ao 400. E 19 taan taotaonaki i te tabo ni marurung, ao 22 i taian bootaki aika a itera anne, aika a irekereke n te tabo ni marurung, ao a irekereke i raro i te kairiiri n te Bootaki ni Mitinare ni Marurung ao ni Buobuoki. 53 mai buakoia taan kawakin a mwakuri n aaba riki aika kakaokoro—i Sweden, Old Mexico, Gold Coast of Africa, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, ao British Guiana. E 63 taan reirei ni marurung aika a reirei ngkai. 41 mai buakoia a ikai, 22 i te University of Michigan ao i taian reirei riki. 22 taan kawakin a kabaneiaki ikai n te tairiki aei, aika a a tia ni tau raoi ni nako bwa taan kawakin aika a butimwaeaki.”
GSAM 373.4Ngke ti kabwarabwarai rikiraken ara bootaki ni marurung ni karokoa 1902, ti kunea te Battle Creek Sanitarium, ma ana reirei ni marurung ao ana reirei ibukin taan kawakin, bwa te bootaki ae moan te bubura n te aro aei i te aonnaba, ae ana te kaain te Itibong.
GSAM 374A Kabuakaki Taian Auti aika Moan
GSAM 374.1N te tairiki n te 18 n Beberuare 1902, te auti ae moan te bubura ma ana bwai ni mwakuri aika raraoi, ao te auti ni taotaonaki ae bubura, a kabuakaaki n te ai. E 400 taani aoraki ao irua i nanon taian auti n te tai anne, ma n te mwakuri ae korakora a taani taotaonaki, taani kawakin, ao taani buobuoki, ao n ana kawakin te Uea ae riai, a kabaneaki ni kanakoaki mai nanon taian auti ma akea te ikoaki ae kakaiaki.
GSAM 374Te Sanitarium ae Boou
GSAM 374.2E a tia ni karaoaki i aon te tabo n taian auti ni moan te auti teuana riki ae bubura ao ae korakora nakon te moan. Te batu n te auti aei e a tia ni teiaki n te 12 n Mei 1902, ao te auti e a tia ni katabuaki n te 31 n Mei 1903. Taan kairiiri n te bootaki a taekina ibukin te auti ae boou bwa “e korakora ao e na tiku, n aron ae e kona ni karaoaki te auti ma te auri, te batu, te baika, ao te cement.
GSAM 374.3“Te bwai ni karaoa te bootaki e moan te boou, e a tia ni kabaneiaki, e marurung, e riai, ao e korakora n taeka ni kabane, ao e onimakiaki bwa n te aro ae e tei iai ngkai, ni kabaneiaki, te Battle Creek Sanitarium e anganga bwaai ao taian riai ibukin taani aoraki aika e bon aki riao te bootaki teuana.”
GSAM 374.4“Aia kantaninga taan kairiiri n te bootaki bon bwa a na ikotaki n te tabo teuana ao i raro i taian tai aika riai, taian aro ao taian bwai ni buobuoki aika boou ibukin te taotaonakiia taani aoraki, aika a kinaaki n te taotaonaki ae riai, ao ni kabanea taian aro aikai n te aro ae kakaawaki ao ae aroni ataaia.”
GSAM 374A na Baireaki Sanitarium aika A Rangi ni Bati
GSAM 374.5Te ota ae e a tia ni angaaki nakon te koraki aei, bwa te Uea e tangiria bwa a na bati tabo ni marurung, aika a aki bubura, aika a tibwatibwai n te aonnaba, ao tiaki tabeua te bootaki ni marurung aika a rangi ni bubura. Ti kimwareirei ni nora bwa e a moanaki te mwakuri n te baireakiia tabo ni marurung aika a aki bubura n taian tabo ni kabane n te aonnaba, riki i nanon tebwina te ririki aika nako. N te Boki ni Ririki n te Maungatabu ni Kabutaa ibukin 1904 e a tia ni koreaki te raariki ni tabo ni marurung aikai aika a raka i aon te 50.
GSAM 375Raariki ni Sanitarium
GSAM 375.1Ngke e kona ni kakawaki ni taekina taekan taian tai aika a kairaki iai te baireakiia tabo ni marurung aikai, ti riai ni tau n te tabo ae uarereke ae iai iroura n te boki aei ma te raariki n aono aika a tei iai, ao te katauaki n te aono teuana ma teuana. Ti kunea i United States, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Island of Samoa, 1; Old Mexico, 1; India, 1; Japan, 1.
GSAM 375Raariki ni Tabo ni Taotaonaki
GSAM 375.2I tian taian tabo ni marurung aikai e a tei 22 te tabo ni taotaonaki, 17 mai buakoia i United States; teuana i Jaffa, teuana i Jerusalem, Palestine; teuana i Guadalajara, Old Mexico; teuana i Kimberley, South Africa; ao teuana i Rockhampton, Australia. I tian aikai e a tei 26 te auti ni amwarake aika akea iai te iriko, i aoni bwaai ni amwarake aika itiaki ibukin te marurung, ao a kona naba ni karekea te reirei ae bati ke ae uarereke ibukin te aro ae riai ni maiu.
GSAM 375.3Taian katauaki aikai ibukin te rikiraken taian babaire n te bitakin te aro ni maiu ibukin te marurung a kaota bwa te Uea e kona ni “kakoroa te mwakuri ae kakannato n te mwakuri aei,” n aron ae e a tia ni taekaki n te aro ni Atua n 1866; ao a kaota naba, n aron ae e a tia ni taekaki n 1863, bwa “taian babaire n te bitakin te aro ni maiu ibukin te marurung” a kona ni karaoa te mwakuri n “te katauraoakiia aomata ibukin te bitakinaki n te tai ae e roko iai te Uea.” Ngaia are, a na rikirake mwaitiia taian bootaki ni marurung aikai nakon tebubua te tai ni mwaitiia ni moan, ao a na kakoroa n te tai ae e na roko te bwai ae a baireaki ao ae a anganaki iai.
Notes
- 3 Ioane 2. ↩