Mwakoro 18 — Ana Tararua te Atua n te Mwakuri ni Boreti Booki
GSAM 281.1Ao ti na ataia, ngkana ti teimatoa ni kakaea kinaan te Uea; e katauraoaki ana otinako n aron te ingabong.1
GSAM 281.2Ni karokoa te namakaina ae Tuun i te ririki 1849, a tii n te aono ni New England aia mwakuri Unimwaane White ma buna ao Unimwaane Bates. N te tai anne, e taura Nei Clarissa Bonfoey, mai Middletown, Conn., ma te utu ni Unimwaane White. I tai teutana mai mwaina, e mate tinana, ao e tiku nakon ia ana bwai ni kabuti auti aika a tau ibukin te kabuti auti n te aro ae uarereke. N te aro anne e kona ni kabuti auti riki Unimwaane White; ao e karaoa anne i nanon te auti ni Teuae Belden i Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Moanakina te Aro ni Taamnei ni Boong Aikai
GSAM 281.3I te 24 n Mati 1849, e karaoaki te bootaki ni kabutaa i Topsham, Maine. I te Taabati anne, e neweaki te miitara nakon Nei White; ao te bwai ae e kaotaki i nanona e kakannato riki. E kona n reke te kabwarabwara ae tau riki ibukin te miitara ngkana ti karikirake i mataara te iango ni kabutaa ibukin te aroia n te tai anne.
GSAM 281.4I te tai n ae e otinako te namakaina ae Mati i te ririki 1848, i Hydesville, Wayne Co., N.Y., a moana “taian tang aika a aki ataaki bukia”, ke te bwai ae e riki muriina bwa “te karebwerebwe ni taamnei”. E moana anne i nanon te auti ni utu n Fox. I te tai ae e kaani toki iai te tai ni kabuebue, e nako te utu nako Rochester, N.Y., ike e karaoaki iai i Corinthian Hall te kaotaki i matan te aomata, ao a rinanonaki te aine aika aronao n te rinanonaki ae e korakora riki irouia te komiti ni aine ma mwane aika a bonaki mai buakon taan mwakuri n te aono ibukin anne. Ngke te koraki ae bati riki i buakon taan aomata a iangoa te karebwerebwe anne bwa kamanging ke te mwakuri ni kabwakabwai, a aki iangoia naba te koraki aika rangi n onimaki bwa e na rikirake ni korakora te mwakuri anne.
GSAM 282Taetae ni Burabeti ibukin te Aro ni Taamnei
GSAM 282.1I nanon te miitara are e taetae ni mwaitoa, e nora Nei White bwa te korakora n Tatan ae e karaoa te karebwerebwe ae e aki ataaki bukina i Rochester ao i tabo tabeua, ao bwa a na riki n taai aika a na bati riki bwaai aikai; ao a na kabwaraaki n te anga ni taromauri, bwa a na karau nanoia te koraki aika a mwamwanaaki bwa a mano riki, ao bwa a na kairaki i nanon koraki ni Atua, ngkana e kona, nakon bwaai aikai, ao e na karaoa bwa a na nanokokoraki ibukin reirei n te Taamnei ae Raoiroi.
GSAM 282.2Tii tabeman, ke akea, aika i te tai anne a iangoa naba bwa te Aro ni Taamnei e na waraki i aon te aba n aron te taetae ni burabeti anne, ke bwa e na riki te aro anne bwa te taromauri ma ana ekaretia ao ana tia taromauri aika a baireaki.
GSAM 282Te Taetae ni Burabeti ae E Kakoroaki Bukina
GSAM 282.3Ma e bon kaotaki kakoroan bukin te taetae ni burabeti ngkana ti iangoa aia koraki, ae e ribootiaki bwa 10,000,000 i Amerika aroiia. Ibukin aia anga ni taromauri ni boong aikai, ti anga te taeka aei mai Te Rinano ao te Tia Katanoata, Washington, D.C., 12 n Nobembwa 1903:—
GSAM 282.4“I te bootaki are e tibwa karaoaki n te Bootaki ni Kabutaa n Taan Taamnei, i nanon te kaawa aei, e bwananaaki te tua ni taromauri ae boou. E baireaki te katabuakin aia mwakuri taan taromauri ke minita, ao e kinaaki te bootaki ni koraki aika onimaki n te Aro ni Taamnei bwa ‘te ekaretia’. E na kaotaki anne ngkana ti wareka te mwakoro ae mai nanon te tua ni taromauri ae boou:—
GSAM 282.5“‘Akea te tia taromauri ke te minita ae e na baireaki i aon te ekaretia ke te bootaki, ngke e aki karaoaki mwaina te katabuaki nakon ana mwakuri n aron te mwakuri ni katabuaki are e kinaaki mai moanakin te taetae ni taromauri. Akea te aomata ae e kona n riki bwa tia kinaaki ibukin te katabuaki ngke e tuai n reke irouna te taeka ni mwakuri ibukin te tia taromauri n te ekaretia ke te bootaki riki tabeua, ke e tuai n kabonganaaki bwa tia mwakuri ni mitinare iroun te Bootaki n Taan Taamnei n te aono, ae e karaoaki bwa te rabwata ni taromauri i nanon te aono are e mena iai, ke iroun te Bootaki ni Kabutaa n Taan Taamnei n Aono ni Amerika. A na bon mena taan aomata ni baireaki ibukin te tia taromauri ke te mwakuri ni mitinare i nanon te iraorao ae bwanin ma te ekaretia ke te bootaki ni Taamnei i nanon te tai ae e aki kee nakon 3 te ririki, ao a na boni karekea aia raetienti i nanon te tai ae e aki kee nakon 2 te ririki, ni katabeaki iroun te bootaki n te aono ke te Bootaki ni Kabutaa bwa taan taetae n te tai ni kataaki. A na aki kona n katabuaki taan taromauri ake e tuai ni koro teuana te ririki ae bwanin n te karenta aia mwakuri bwa taan taromauri.’”
GSAM 283Unimwaane White i Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Ngke e mena te mwakuri ni boreti booki i Oswego, N.Y., e bitia Unimwaane White ana tabo ni maeka mai Connecticut nako i tabo aei n te tai ni bwakan baanikai n te ririki 1849, ao n te ririki anne, i te 3 n Nobembwa, e karaoaki iai te bootaki ni koraki aika onimaki. Ibukin aia mwakuri ae e nako muriina, e taetae Nei White bwa:—
GSAM 283.2“Imwiin anne ti bairea bwa ti na mwakuri i nanon te aono ni New York. E namakina au mwane bwa e riai n korea ao n boretia. Ti renti te auti i Oswego, ti bubutii bwaai ni kabuti auti irouia ara tari, ao ti moana te kabuti auti. Ikanne, e korea, e boretia, ao e kabwarabwara au mwane. E riai bwa e na bwaina ana bwai ni buaka n te tai nako, ba e riai n taai aika bati ni buakana te koraki ake a atong bwa ngaiia taan kantaninga ana kauaoki Iesu ao a boutokaa te reirei ae bure, aika a taetae ibukin te tai ae e baireaki, ao a kataia ni kaira nanoia aomata aika a kona ni kairiia bwa a na kaitaraa ara onimaki.”2
GSAM 283E Boretiaki Te Rinano ibukin Kauaokin Iesu ni Kauoua
GSAM 283.3N te tai ni bwakan baanikai n te ririki 1850 e iangoaki bwa e tau ni karaoaki te bitaki riki; n te aro anne e nakonaki Unimwaane White i Paris, Maine, ike e boretiaki iai te mwakoro ae moan te Rinano ibukin Kauaokin Iesu ni Kauoua ao te Tia Katanoata ibukin te Taabati bwa te boki ae boretiaki ni ua te namakaina, ma te 13 n nambwa, ao te nambwa takai e 8 te peita n uoua te raranga, ma te boboto n te peita ni boreti ae 7 1/8 nakon 10 1/4 inchi. E tarekaki te nambwa ae moan i Nobembwa n te ririki anne, ao te nambwa ae kaitira i 9 n Tuun 1851.
GSAM 284.1Te rikirake n te naba n te boki i aon Te Koaua ibukin te Tai Aei e bon arana te rikirake ae tau n te koaua, te rikirake n taan mwakuri n te mwakuri aei, ao te rikirake n taan buoki te mwakuri. Ngke e aki kabooaki te boki, e kantaningaki bwa taan tangiri te mwakuri a na buokia ana boreti, ao a karaoa anne. E ngae ngke te bati i buakoia te koraki aika onimaki bon aomata aika aki kaubwai, a bon buokia n aron te Uea ae e kakorakora iai, ao a karaoa ae a kona ni karaoa ibukin te kairiakin te bwai ni koaua.
GSAM 284J. N. Andrews e Moana te Taetae
GSAM 284.2I te tai anne, J. N. Andrews, ae e maeka i Paris, Maine, e moana ana mwakuri i matan te aomata bwa minita ibukin te rongorongo ae raoi ao bwa tia kore taeka ibukin bwaai ni taromauri. I nanon Te Rinano n te namakaina ae Mei 1851, e mena iai ana taeka ae e raka nakon 5 te peita ibukin te rongorongo aika teniua. I nanon anne e kabongana te taetae ni burabeti ibukin te man ae uaai korona n Kaotioti 13 nako i Amerika, ao e taua n te korakora n te taetae ni burabeti anake bwa te kairoroaki iroun te tua bwa e na kawakinaki te moan bongin te wiki bwa Taabati e na riki bwa te bwai ae e na bon tei iai ikotan te ekaretia ao te goban i aba aei. E tuu ana kabwarabwara i aon te taetae ni burabeti anake, ba e aki mena te mwakuri i te tai anne ae e kaotaki raoi n te aro anne; ao te taeka ae e kakannato riki ae e kona ni reke ni buoka te aro anne bon te taeka mairoun Dr. Durbin, ae e kabonganaaki mai nanon te Tia Kairiiri ni Kristian ao te Boki ni Wareware, ae e taetae bwa:—
GSAM 284.3“Ngkana e riki te aro ni Kristian bwa maiun te goban n aroaro ao n taamnei, e bon riai te goban, rinanoia ana taan moti, n tuka uruan te Taabati ae tabu i matan aomata, bwa te anga ni kamanoa i bon irouna.”
GSAM 285Kaboonakora Bwaai ibukin te Mwakuri
GSAM 285.1I te tai anne, a kairaki taan mwane aika Hiram Edson, mai New York, ao Cyrenius Smith, mai Jackson, Mich., bwa a na kaboonako aia aba, ae te utu takai e bon tau $3,500, ao a renti aba ibukin aia kabongana, bwa a na boni mena iai aia mwane ni buoki n mwakuri tabeua aika a na riki n te mwakuri ni karaoa te rongorongo.
GSAM 285Te Kairaki n te Mwakuri ni Boreti Booki nakon Saratoga
GSAM 285.2I 1851, e nakonaki Unimwaane White mai Paris, Maine, nako Saratoga Springs, N.Y., ao ikanne riki, ma bwaai ni kabuti auti aika a bubutiaki, e moana riki te kabuti auti ao e boreti te mwakoro ae kauoua n Te Rinano ibukin Kauaokin Iesu, ma te nambwa ae moan e tarekaki i te 5 n Aokati n te ririki anne. Te mwakoro aei e 14 ana nambwa, ao e boretiaki ni ua te namakaina. E boretiaki te nambwa ae kaitira i 23 n Mati 1852. E bitaki uarereke te ara n te boki mai Te Rinano ibukin Kauaokin Iesu ni Kauoua, n aron te Mwakoro 1, nakon Te Rinano ibukin Kauaokin Iesu ao te Tia Katanoata ibukin te Taabati, te ara ae e bon tiku iai ni karokoa ngkai, n ana Mwakoro 82. E rikirake te baika n te boki nakon 3 te raranga, 8 te peita, ao te peita ni boreti e 8 1/4 nakon 11 3/4 inchi.
GSAM 285.3E na bon noriaaki mai n te rikirake n te naba n te boki ae e mena rimoa ao e mena naba bwa te boki ni mwakuri ibukin te ekaretia, bwa bitaki nako a boni raoi riki, a kaotaki iai te kakorakora ae tau, ao a kaotaki raoi bwa ana mwakuri te anera ae te kateniman e ‘bon roko bwa e na tiku’.
GSAM 285Te Boreti i Rochester — Te Mena n te Bureti ni Ubwa
GSAM 285.4I te 6 n Mei 1852, e boretiaki te nambwa ae moan n te Mwakoro 3 n Te Rinano ibukin Kauaokin Iesu ao te Tia Katanoata ibukin te Taabati i Rochester, N.Y., ao e boretiaki n te bureti ma te reta ae aia kain te kaain te Itibong. E baireaki iroun Hiram Edson te mwane ibukin te kabooan te bureti ni ubwa ni Washington, ma ana reta ao ana bwai ni karaoa te auti ni boreti. E na karekea ana boowi ngkana a roko bwaintituaraoi mairoun taan tangiri te koaua. Te bureti ni ubwa anne e mena i nanon te auti ni boreti ni Te Rinano ao te Tia Katanoata i Battle Creek, Mich., ni karokoa e kamaeaki n te ai, i te 30 n Ritembwa 1902. N te tai anne e iangoaki bwa te bureti ni kamatoaki ae raoi riki i nanon te auti ni boreti. I nanon te Nambwa 12, Mwakoro 3, 14 n Okitobwa 1852, e kaotaki bwa te kabooan te auti ni boreti ma te bureti ao ana bwai e $652.93, ao aia bwai ni karekea ibukin anne ni karokoa te bong anne e $655.84. I buakon nambwa aika 12 aikai, e boretiaki ao e tibwaaki n aki kabooaki 2,000 te boki n te nambwa takai.
GSAM 286E Moanaki Aia Tia Reirei te Roro n Rikirake
GSAM 286.1I Aokati e moanaki i nanon te auti ni boreti ni Te Rinano te boretiakin Aia Tia Reirei te Roro n Rikirake, ae e boretiaki n te namakaina. Ni boong aikai bon te boki ni wiki, ma te wareware ae aua te tai ana bati nakon te bwai ae e mena i nanon te nambwa takai n te tai anne.
GSAM 286Uriah Smith e Taura ma te Auti ni Boreti
GSAM 286.2I 1853 e moana ana mwakuri Unimwaane Uriah Smith i nanon te auti ni boreti ni Te Rinano ao te Tia Katanoata, ike e kawakina iai te mwakuri ae kakannato i nanon 50 te ririki. N te ririki anne (1853) e taetaeaki n te Rinano ao te Tia Katanoata, ni moan te tai, bwa te koraki aika a tangiri a kona ni kabooa ara boki n te boowi ae e booraoi ma te mwane ae e kabaneaki ni karaoi. Ma te koraki ni kabutaa, te bwai ni boreti e reke n aki kabooaki, ba te mwane ae e aki tau e kanoaki n aia bwaintituaraoi taan tangira ao taan tauraoi. I 1854 e taetaeaki bwa te boowi ibukin Te Rinano ae ni ua te namakaina bon $1.00 n te ririki. N te ririki anne naba, i te bootaki n taromauri n te umwanrianna i Macomb County, Michigan, n te namakaina ae Turai, e karaoaki te mwakuri ni kaboonako ara boki. I nanon te bootaki anne, e kaboonakoaki booki aika a tau $50. Unimwaane White, ni taetae ibukin te mwakuri aei, e taetae n te Rinano bwa, “E kaotaki aei bwa a kona n kaboonakoaki ara boki.”
GSAM 286Te Tanga ibukin te Mwane ni Beeba ni Reirei ae $500
GSAM 286.3I nanon Te Rinano n te 12 n Okitobwa ao te 24 n Ritembwa 1854, e karaoaki te tanga ibukin te mwane ni beeba ni reirei ae $500, bwa e na kona te auti ni boreti n anga beeba ni reirei nakon taan taetae ni kabwarabwara bwa a na tibwai n aki kabooaki ma aia mwakuri, ao naba ibukin te “mwane ni buoki ae $500 ibukin te auti ni boreti, bwa e na boretiaki Te Rinano n te wiki nako, ao e aki tiku n te wiki tabeua ibukin te aki tau te mwane.”
GSAM 287J. P. Kellogg ao Henry Lyon a Kaboonako Aia Aba
GSAM 287.1I nanon te tai aei, J. P. Kellogg, mai Tyrone, ao Henry Lyon, ae e maeka i mairaon Plymouth, Mich., a kaboonako aia aba, ae te utu takai e bon tau a kaani $3,500, ibukin te kantaninga ae tii anne bwa a na reke iai aia mwane ni kakorakora te mwakuri; ao n te aro anne a oti riki taari aika uoman mai Michigan n te tai ae tau, ma aia mwane aika a tauraoi ao nano aika a tangira ni buoki i te tabo are e riai riki iai te buoki. Te moan e anga te mwakuri ni karaoa te bwai ni kamwane i Jackson, Mich., ao te kauoua e nakonaki Battle Creek, ao e mwakuri n te mwakuri ni karpentara bwa e na kamaiua ana utu.
GSAM 287Ara Boki ao Beeba ni Boreti ni $3.00
GSAM 287.2I te tai ae e toki iai te Mwakoro 6, Tuun 1855, e kona te aomata ni karekea Te Rinano ao Aia Tia Reirei te Roro n Rikirake ibukin te ririki ae tii teuana, ma te kabutaa naba n te koraki ni beeba ni reirei, beeba ni kabwarabwara, ao te boki n te anene ni taromauri ae e kabonganaaki n te tai anne — 26 te beeba ni reirei ao beeba ni kabwarabwara ni kabutaa — ibukin te mwane ae $3.00. Te boowi ae e baireaki ibukin Aia Tia Reirei bon 25 te sente ibukin 12 te nambwa.
GSAM 287E Tangiaki te Auti ni Boreti ni Te Rinano nakon Michigan
GSAM 287.3I te namakaina ae Eberi 1855, e oti riki Unimwaane White ma buna i Michigan, ao a karaoa bootaki i tabo aika bati. I te 28 ao 29 n te namakaina anne, e bootaki te bootaki ni aono i Battle Creek, ao n te bootaki anne a botoaki irouia taari i Battle Creek bwa e na taura Unimwaane White te auti ni boreti ni Te Rinano mai Rochester nako Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, ao Henry Lyon a itera n anga $300 takai, ma te aki kabooa riki, ao e riki te mwane anne bwa $1200 ibukin te kabooan te tabo ao te kabwaran te auti ni boreti. N te aro anne a karekea te tabo i te maninganinga ae i maiaki-mainiku ni kaitibon kawai aika West Main ao Washington, ao a kabwarai iai te auti ni boaki ae uoua te tabo, 20 x 30 iita n te rikirake, ma taanga aika 20 iita.
GSAM 288Te Moan Auti ni Bootaki i Battle Creek
GSAM 288.1N te tai anne naba e kabwaraki te moan auti ni bootaki ni kaain te Itibong i Battle Creek, 18 x 24 iita n te rikirake. Te auti ae e bebete aei, ae e boaki n te bwai ni taubuki ao e kabaeaki n te raorao, e mena i rarikin te maninganinga ae i meang-maeao ni kaitibon kawai aika Van Buren ao Cass.
GSAM 288I nanon Ara Moan Auti ni Boreti
GSAM 288.2Te nambwa ae moan n Te Rinano ae e boretiaki i Battle Creek i nanon te auti ae aia kaain te Itibong e tarekaki i te 4 n Ritembwa 1855. E baireaki n te tai anne te boowi ibukin te boki bwa $1.00 ibukin te mwakoro ae 26 ana nambwa; ma e tangaki bwaintituaraoi bwa e na kanakoaki te boki n aki kabooaki nakoia aika a aki kaubwai ao a riai. Mai n te tai anne ni karawa, Unimwaane Waggoner ao Cottrell a kanga n aki toki ni korea aia koroboki i nanon Te Rinano ibukin Kauaokin Iesu.
GSAM 288.3I nanon Te Rinano n te 18 n Ritembwa 1855, e karaoa te rabwata ni boreti te taeka ae kona n rangi ni kamanging nakon taan mwakuri ni boong aikai i nanon te auti. E warekaki ni kangai: “Ti aki noria te bukin bwa te koraki aika a mwakuri i nanon te auti a na aki karekea te boowi ae tau ibukin aia mwakuri. Te etita e reke tii te karua n te bwai ae e kona n reke irouna i tabo riki.” E na riai n taetaeaki naba bwa aia boowi taan mwakuri n te tai anne a aki boni karua n aia boowi n te tai aei, ao bwa te boowi ae karua n te tai anne e aki raka nakon teuana mai buakon teniua ke aua n te boowi ae e kabooaki n te tai aei ibukin te mwakuri ae aron anne. Taan mwakuri i nanon te auti n te tai anne a anga bwaintituaraoi n te karua n aia mwakuri, bwa e na kona n boretiaki te rongorongo ibukin te koaua ibukin te tai aei.
GSAM 288Te Tanga ibukin te Bureti ni Korakora ao te Miini
GSAM 288.4I nanon Te Rinano n te 19 n Mati 1857, e taetaeaki ni moan te tai bwa e riai te bureti ni korakora ao te miini, ao bwa a na karekea ibukin te boretiakin te boki, beeba ni reirei, ao beeba ni kabwarabwara. N aron te ribooti n te 2 n Eberi, e baireaki bwa a na kabooa te bureti ni korakora ni Adams, ao a tauraoi taan mwane aika itiman ni anga $100 takai ibukin ana kaboo. I nanon te nambwa ae imwiina, e taetaeaki bwa te bureti ao te miini a na bon tau kaani $2,500, ao e mena rimoa te tauraoi n te mwane ae $1,700.
GSAM 289.1I nanon te taeka ni kabwarabwara mairoun Unimwaane White i nanon Te Rinano n te 13 n Aokati 1857, e mena te taeka aei ae e kakorakora: “Akea ana taarau ara auti ni boreti. E mena te mwane ibukin boki ni kabutaa ae $1,426, ae e mena ngkai n aroni booki. E mwakuri te bureti ni korakora ae boou ao e mwakuri n aron ae tangira, ao e boni raoi te kantaninga bwa e na mwakuri n te korakora n te bubu n te ran ae kororake, ao e na kabooaki te mwane ni kabutaa. Ara mwakuri ni umwanrianna a boni kawakinaki ni korakora riki nakon mai mwaina.”
GSAM 289Te Moan Ripoata ibukin te Kaboonako n Booki
GSAM 289.2N te 29 n Oketopa 1857, e ripoataki n te Rinano ao te Tia Katanoata bwa te kaboonako n booki i buako n ririki aika uoua i mua a bon $1,287.91, ao aio te moan ripoata ae tababaaki n te aro aio e a tia ni karaoaki. E bwai ni kaotiaki te rikirake n te mwakuri, ao e na mweera te nano, ibukin ae e kaotaki bwa e rikirake te koaua, ao e “butinako n aron taian karaanga n te oota ni katobibia te aonnaba.”
GSAM 289Te Auta ni Rinano ae Tabo ni Kawakin Bwai
GSAM 289.3N te Rinano n 13 n Aokati 1858, e moan kaotinakoaki nakon ara aomata te iango bwa e na karaoaki te auta bwa tabo ni kawakin te mwane ae e mwaiti. Aomata aika a na mwane ake a aki riai ni kabongana ni karokoa te tai aei, a kona ni kawakina i te auta, ao a kona n anaa aia mwane n te tai are a kainnanoia iai, ni kanakoa aia tua bwa e na kaokaki nakoia, ao n te aro anne e na buokaki te auta n te kabonganaan. Ngke e a tia ni karaoaki te iango aio, e a teimatoa riki ni koraoi te mwane ibukin te mwakuri.
GSAM 289.4Mairoun te tai anne ni karokoa te tai aei (1905), akea te aomata ae e a tia ni kabua teuana te taara n te mwane ae e katangobwaiaki nakon ara auti ni boreti booki, ke ae e aki reke ana mwane ngke e a bubutia. Aomata aika a taekina te koaua ao a iango raoi, a a tia ni kinaia ara auti ni boreti booki bwa tabo ni kawakinaki riki ibukin aia mwane ae e mwaiti nakon banki aika a aki kona ni teimatoa. A onimakinaki banki irouia kaain te aonnaba, ma ara auti ni boreti booki a bon teimatoa ni koraoi ibukin ana kona te kabuta n te ekaretia ae e kateimatoaia.
GSAM 290E Kateimatoa te Bootaki ni Boreti Booki n te Kaain te Itibong
GSAM 290.1E kateimatoa te Bootaki ni Boreti Booki n te Kaain te Itibong n 3 n Mei 1861, ao e taekina te karere nakon aomata ni kabane ni bubuti aia berita n anga te mwane nakon te mwane ni moanaki, $10 ibukin te tibwa teuana. I nanon te wiki aika uoua, e a taekina bwa $4,080 e a tia ni beritanaki bwa e na anganaki nakon te mwane ni moanaki.
GSAM 290.2Moanaki n 11 n Tiun n te ririki anne, e a boretiaki te Rinano ao te Tia Katanoata iroun te Bootaki ni Boreti Booki n te Kaain te Itibong. Te moan auti ni mwakuri ae e kateaki iroun te bootaki e mena i te kona i mainiku-maiaki n te kaitiboo n Main ao Washington Kawai, i te tabo are e a tia ni mwaingaki mairouna te auti ni kai ae ngkoa nakon Kalamazoo Kawai. Te auti anne e teitei i runga i te taabo aika uoua, ma taian bwau n biriki aika matoa. E karaoaki n aron te kaibangaki ni Kariki, ao e anga nako meang n Main Kawai. Ana anaanau mai mainiku nakon maeao e 44 te buuti, ao mai meang nakon maiaki e 72 te buuti.
GSAM 290Taian Moan Boreti n Taetae Aika Akea i Rarikin te Taetae ni Ingiriti
GSAM 290.3N te tai ma te tai, e a rikirake te rongorongo, ao te waaki nako teuana ni karikirakea te mwakuri e bon kakorakora ao e kaotiai te mwakuri. N te tai anne, ara auti ni boreti booki e boretiia te beeba n taetae n tinaniku, aika tenua n te taetae ni Denmark-Norway ao uoua n te taetae ni France; ao e a moanaki ikai te boreti ibukin aban tinaniku.
GSAM 290.4Ma te rikirake ae e aki toki n te koraki, e a teimatoa te rikirake n te mwane. Aio e kaotaki iroun te ripoata n te Rinano ao te Tia Katanoata n 16 n Mei 1863, ngke te tia kore n taeka n te bootaki e taekina te mwane ni kabane ae e a tia ni butimwaaki, aei:
| E butimwaaki n tibwa n te mwane ni moanaki ao ni karea nakon te Bootaki ni karokoa te bong aei | $10,374.13; |
| E butimwaaki mairoun te auta ni boreti booki n Rochester | 700.00; |
| E butimwaaki ibukin bwai riki tabeua | 300.00; |
| E butimwaaki ibukin te mwane n booki | 1,355.00; |
| E butimwaaki ibukin te bwai ni boreti ae e teimatoa ma te miihini | 2,500.00; |
| Te mwane ni kabane | $15,229.13 |
GSAM 291.1Te tia kore n taeka e a taekina riki:
GSAM 291.1“N te iango ae e kakaawaki ibukin aia bwai te bootaki, e a tia ni kuneaki bwa e aki toki n te $20,000, ae e a rikirake n riki n te $5,000 nakon te mwane ae e kabonganaki irouia aomata ni mwakuri aio. Aio e kaotiota te bwabwaina te koaua ao te kakaonimaki iroun te Tari te mwaane White ma koraki ake a mwakuri ma ngaia i te auta ni Rinano. “E. S. Walker, Tia Kore n Taeka.”
GSAM 291Te Bitakin te Rinano nakon te Bootaki
GSAM 291.2Ngke te mwakuri ni boreti booki e a tau nakon taian karina aei iroun ana mwakuri ae kangaanga ao ana karea Unimwaane White, te bwai ni kamatoaki mairoun te mwakuri anne e boni mena irouna; ibukin ae te rikirake e bon uaan ana aki moanibwai boni ngaia, ana wanawana n te mwakuri, ao ana taratara ae raoi. Ma e aki tangiria, ke tabeua i buakon te rikirake anne, ma e a tia ni anganaki nakon te ekaretia ma te nano ae kukurei; ao e a riki riki, ngke te bootaki e a tia ni kateimatoa ao e a tia ni tua bwa e na anganaki $6 i nanon te wiki ibukin ana mwakuri, e a butimwaaki irouna $4 i nanon te wiki.
GSAM 291Te Beeba i te Taaba ni Betebeke
GSAM 291.3N te Rinano ao te Tia Katanoata n 21 n Eperera 1874, e a tia ni boretiaki te taeka mairoun Unimwaane White, ae e taetae ibukin te mwakuri i te Taaba ni Betebeke, ao e taekina bwa e na rabakauaki i tari n te tai ae e aki maan te kateimatoa n te beeba n wiki ibukin aia mwakuri aomata n te taaba anne. N te tai ae aki maan i muri mai, e a irekereke te kawai ibukin te kabooaki n te bwai ni boreti ao te bwai ni mwakuri n Oakland, mairoun te bwai anne e a moanaki n Tiun te boreti ae rua te tabo n te namakaina, ae aranaki bwa Taian Kanikinaean Taai.
GSAM 291Karekean te Mwane
GSAM 291.4Ngke e a boretiaki te namba e ono n Taian Kanikinaean Taai, Unimwaane White e a noke mai nawa, ao e bubuti te bootakin ekaretia n te aono ni California bwa e na karaoa te babaire ibukin te boreti n te beeba. I te Maungatabu ni Kabutaa, n 15 n Aokati 1874, e a karaoaki te iango nakon taari i mainiku bwa a na karekea $6,000 ibukin te bwai ni boreti, te miihini, ao taian reta ibukin te auta ni Taian Kanikinaean Taai, ngke taari i te Taaba ni Betebeke a na karekea $4,000 ibukin te kabooaki n te tabo ao te kateimatoa n te auti ae e tau ibukin te auta.
GSAM 292.1Unimwaane George I. Butler, ae i te tai anne e bon te tia mwakuri n te Komiti n te Maungatabu ni Kabutaa, e a roko n te bootaki n taromauri ma te maeka n umwanrianna i Yountville, Cal., ao e a kaotiia te iango nakon taari. N 11 n Oketopa 1874, a a taratara nakon te bubuti anne ma te berita n anga te $19,414 n te moni.
GSAM 292E Kateimatoa te Auta ni Boreti Booki ae Pacific Press
GSAM 292.2N 2 n Beberuari 1875, Unimwaane James White ma aineena, ma Unimwaane J. H. Waggoner ao taan mwakuri riki aika a kona ni mwakuri, a a roko i Oakland. N 12 n te namakaina anne, e a karakiaki te mwakuri ni kabanea n te bootakin ekaretia n te aono ni California, ibukin te iango n te tabo ae e na kateaki iai taian auti ibukin te auta ni Taian Kanikinaean Taai. N te iango ae e a tia ni karaoaki raoi, e a bwabetiaki bwa a na kabooaki taian taabo n aba i maeao n Kawai Castro, i buakon Kawai 11 ao 12. N te bong anne, Unimwaane White ma John Morrison a a kabooa taian taabo n aba anne, ao a a tia ni kawiina aia pepa ni aba i aia ara, ma te iango bwa ngke e a kateimatoa te Bootaki, a na anganaki te bootaki te aba ae e riai ibukin ana mwakuri.
GSAM 292.3N 1 n Eperera 1875, e a kateimatoa te Bootaki ni Boreti Booki n te Kaain te Itibong n te Betebeke i Oakland, ao e a tau ana mwane ni moanaki nakon $28,000. Te tabo ae i buako n taian taabo n aba i Castro St. e a anganaki te bootaki n aron te a tia ni karaoaki, ao e a kateaki te auti i te tai anne iroun O. B. Jones, mai Battle Creek, Michigan, ma aron ao buburan te auti e a kaineti ma te auti ae e a kateaki i Battle Creek, ma te auti i Oakland e karaoaki n te kai ao tiaki n te biriki. Ngke e a tia ni kenaaki te auti aio, e a bitaki Taian Kanikinaean Taai nakon ana tabo ae boou n te Kanimabong, n 27 n Aokati 1875.
GSAM 293Te Bitaki nakon Mountain View
GSAM 293.1I nanon te auti aio, e a waaki raoi te boreti n te beeba ao booki ni karokoa 1904, ngke e a karaoaki te babaire ibukin te bitaki n te tabo ni boreti nakon te aba n te aba. Te bukin te bitaki aio e taekina iroun te tia taratara n te Pacific Press ma taeka aikai:
GSAM 293.1“N te ririki aika a mwaiti, a a iangoa taan taratara n te Pacific Press Publishing Company bwa te aba ae e mena iai aia auti ni boreti booki e a kakawaki riki, ao te tabo n te aba e a kabuebue, i nanon te taabo n te aomata n te taabo ni aomata ae e mwaiti, ibukin te mwakuri ni karaoa bwai, ao e raoi n aro aika mwaiti bwa a na kaboraoaki te tabo n te aba ae e aki kakawaki riki, ae a kona ni karekeia iai taan mwakuri taian auti i nanon te tabo ni marurung, ma te tabo ae e tau ibukin taabo n ununiki, aroka aika karikiuaa, ao te tabo ae raababa ibukin te ikeike; ao te tabo ae e kona ni kakawaki ibukin te kaboonako. E a kuneaki ao e a karekeaki te tabo anne i te kaawa n Mountain View, Santa Clara County, 39 te maero i maiakin San Francisco, te tabo ae e boni kabonganai taian bwai raoi n te taabo ni aomata ma te maiu n te aba ae e marurung.”
GSAM 293E Moanaki te Boreti i Aaba n Tinaniku
GSAM 293.2Ni kaotaki bwa te koaua e a tawera, mai 1875 nakon 1878 e a moanaki te mwakuri ni boreti i Basel, Switzerland, ao i Christiana, Norway.
GSAM 293.3N tain te aamwaitoro n 1875, e a taekina te ripoata n te Rinano ibukin te kaboonako n booki i te auta ni Rinano ao te Tia Katanoata anake, i nanon te ririki aika itiua, mai 1868 nakon 1875, ae e tau nakon $85,644.54, ae e boni kaan te ono te tabo ni rikirake nakon taian ririki aika itiua i mua, ao te kaboonako n taian auti ni boreti booki aika aua (Michigan, California, Switzerland, ao Norway), i nanon te ririki tenua mai 1875 nakon 1878, e tau nakon $98,163.73.
GSAM 293.4E taekina n te Rinano n 17 n Oketopa 1878 bwa booki ni kabane, beeba, ao taian beeba ni reirei aika a boretiaki iroun te auta ni Rinano ao te Tia Katanoata i mua n 1864 a tau nakon 50,058,000 te peeba. Mai 1864 nakon 1878, te namba n peeba e 158,130,951, ke te katoa ni kabane 208,188,951 te peeba.
GSAM 294E Karaoaki Aia Tia Reirei te Roro n Rikirake bwa Beeba n Wiki
GSAM 294.1Ni karokoa 1 n Tianuari 1879, Aia Tia Reirei te Roro n Rikirake e a boretiaki n te namakaina, ma n te tai anne, ngke e a roko i ana ririki te 27, e a boretiaki n te wiki; ao n te aro anne, e a rikirake ana mwakuri n aua te tabo.
GSAM 294Te Bwai ae e Anga Unimwaane White nakon te Bootaki
GSAM 294.2N te Rinano ao te Tia Katanoata n 23 n Tianuari 1879, iai taian taeka mairoun Unimwaane White ibukin ana irekereke ma te mwakuri, aika e riai ni kaotiaki ikai, ibukin ae a kaotii riki taian karea aika a karaoaki n te mwakuri ni boreti booki. Te taeka e a tia ni koreaki aei:
GSAM 294.3“Ngke, n 1861, e a kateimatoa te Bootaki ni Boreti Booki i Battle Creek, Michigan, ti a anga ara beeba ae koreaki iai araia taan kabooa te beeba ni katoatai ma te mana ibukin te manga boreti n ara mwakuri ni kabane (a tia ni bwabetiaki bwa a tau nakon $10,000) nakon te bootaki, ao ti a tiku ma tii te $1,000; ao ti a teimatoa n ara mwakuri bwa tia kore, tia taratara, ao tia taetae n te utu, n te $6 i nanon te wiki.
GSAM 294.4“N 1866, ngke ti a toroniba nakon te auta ni Rinano ao te Tia Katanoata, imwin te aoraki ae korakora, ti a kunea taan taratara a kabwakaa boon te tangobwai ae tebwina te katebubua i aon taian ngaa te taara, ao te moan mwane e a itiaki nakon $32,000;3 Ma i nanon aua te ririki, ma ana kakabwaia te Atua, a a kaboaki taian kangaanga n mwane, e a rikirake te mwane ni moanaki nakon $75,000, ao ti [te bootaki] ti a mena $5,000 i banki.”
GSAM 294Aia Tabo te Auta ni Boreti Booki n 1880
GSAM 294.5N te Rinano ao te Tia Katanoata n 15 n Tianuari 1880, Unimwaane Butler e taekina:
GSAM 294.6“Ara auti ni boreti booki (Battle Creek) e a tia ni rikirake n te kateaki n te tabo ae i buako n taian auti aika uoua i mainiku, ao aio e a kanakoraoa riki te kona ao te mwengaraoi n te tabo ni kabane. A iai taian bwai ni mwakuri ibukin te karaoan taamnei ni boreti ao te karaoan taamnei ni kabanea, ao ibukin te tuangan booki ae e raoi riki. E bon taekina irouia aomata aika a riai ni kinaia, bwa aio te auti ni boreti booki ae e kabanea n riai ao ni kamatoa i nanon te aono ni Michigan.”
GSAM 295.1Ma e a tia ni rikirake te auti aio, i mua n te toki n tain te kabuebue, e a riai ni kateaki te auti ae boou i maiakin te auti ae kakawaki, ibukin te tabo ni boreti. Nakon te tabo anne, a a bitaki te bwai ni boreti aika nimaua aika e teimatoa n te mwakuri iroun te bootaki. Teuana n taian bwai ni boreti anne e a bubura riki nakon taian bwai ni boreti aika a a tio n kabonganaaki i te auta. Teuana ae titeboo buburana ao arona e a tia ni karakiaki n te auta ni Taian Kanikinaean Taai, Oakland, California.
GSAM 295.2N te Rinano ao te Tia Katanoata n 17 n Mei 1881, ngke e taetae ibukin te mwakuri ni boreti booki ae e koro i te auti ni boreti booki i Battle Creek, Unimwaane White e taekina:
GSAM 295.3“Kanakoa te mwaiti n taian tangobwai n te Bootaki ni Boreti Booki n te Kaain te Itibong mairoun te ripoata n aia bwai ae e taratara raoi n aia bwai, ao e tiku te bwai ni kabane n te aba ao te bwai ni aomata ae e aki itiaki nakon $105,000. Iai i nanon aio te $34,432.17 ae a a tia n anga ara aomata ni kabane n tibwa n te mwane ni moanaki, karea, ao taian bwai ni tiku, ao taari aika itiaki, mwane ao aine, aika a a tia ni anganaki aia maiu nakon te mwakuri, a a karikirakea [tiaki n karea, ma n aia kabanebwai ao te taratara ae raoi] te $70,567.83.”
GSAM 295E Moanaki te Mwakuri ni Kaboonako Booki
GSAM 295.4N te moanaki n te ririki 1881, ara aomata a a karaoa te mwakuri ae boou, ao a a tamaaki nakon te mwakuri ni kaboonako ibukin te kaboonako n ara boreti. Ibukin ae akea taian ripoata aika eti mairouia tia kaboonako booki n te aro ibukin aia kaboonako ni karokoa 1884, ara ripoata ibukin te tai anne e karaoaki mairoun taian kaboonako aika a ripoataki irouia auti ni boreti booki aika aua. N aron aia namba, te kaboonako i nanon te ririki aika nimaua e tau nakon $221,248.69. Ngke te kairiiri n te mwakuri e a tawera mairoun ara mwakuri ni mitinare i Buakon Europe ao i aba ni Scandinavia, e a rikirake te tangitangin boreti n taetae n tinaniku.
GSAM 296Te Kaboonako n Booki i Nanoni Ririki Aika Tebwina
GSAM 296.1Mai 1884 nakon 1894, te tai ae tebwina te ririki, te kaboonako n ara booki aika maatua e a karaoaki riki irouia tia kaboonako booki n te aro. Aia kaboonako n te tai anne e tau nakon $4,031,391.26. N te tai anne, e a toro riki ara mwakuri ma te kateimatoa n taian auti ni boreti booki i Australia; Tahiti, Pacific Islands; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; ao i taabo riki. Aia kaboonako tia kaboonako booki n te aro ibukin te ririki 1895, ma te tai ae e kangaanga n te ririki anne, e ripoataki bwa e tau nakon $357,467.23, ao e a karaoaki te katoa ni kabane, ma te kaboonako ae ti a tia ni taekina, $4,816,773.73.
GSAM 296Te Kaboonako n Nimabwi te Ririki $11,000,000
GSAM 296.2Ibukin te kunea te katoa ni kabane n te kaboonako mai 1854 nakon 1 n Tianuari 1896, ti riai ni kanakoa riki taian namba n te kaboonako n booki ni mwakuri, beeba, beeba ni reirei, ao taian taamnei, n aron aia ripoata taian auti ni boreti booki ni kabane ibukin tebwina te ririki ae e taekina i nano, ae e tau nakon $3,458,278.23; ao aio e anganaki te katoa ni kabane n te kaboonako n booki n te ekaretia ibukin te ririki 22 bwa $8,275,051.96. N te aro riki teuana: te kaboonako ibukin te ririki 30 (1854 nakon 1884) e $424,915.24, ao ibukin te ririki 12 aika a a tia ni iri mai, ni karokoa 1 n Tianuari 1896, e $7,850,136.72. Ma e a itiaki te koraki n te mwakuri ni kaboonako ibukin te ririki aika 8 i muri mai, e riai n te iango bwa mai 1854 ni karokoa te tai aei (1905) e a tia ni kaboonakoaki te boreti ni Kaain te Itibong aika a tau nakon $11,000,000.
GSAM 296Te Boreti n Taetae Aika Kairiiri Iai Nako 40
GSAM 296.3E boni kaotaki te rikirake n te rongorongo n te boreti ngke ti iangoa bwa e a moanaki n taetae aika kairiiri aika 40, n aron Arabic, Armenian, Basuto, Bohemian, Bulgarian, Bengali-India, Chinese, Danish, English, Esthonian, Finnish, French, Fijian, Greek, German, Dutch, Hungarian, Hawaiian, Italian, Icelandic, Japanese, Kaffir, Lettish, Lavonian, Maori, Polish, Portuguese, Roumanian, Russian, Servian, Spanish, Swedish, Tahitian, Tongan, Welsh, ao taetae riki. I taabo ao koraki aika a kakaokoro aikai, iai taan mwakuri aika a mwakuri ni kakorakoraia koaua n te rongorongo ae te kateniman.
GSAM 297.1Te namba n booki, beeba, ao beeba ni reirei aika a boretiaki n taetae aika kakaokoro e bon riki nakon 1187. Ibukin karekea teuana n aia booki ni kabane, ma taian beeba aika 87 n te ekaretia n te taetae ni kabane ibukin te ririki teuana, e na riai te $340.4
GSAM 297Aia Tabo Taian Auti ni Boreti Booki Aika Uabwi
GSAM 297.2Aia tabo taian auti ni boreti booki aika uabwi n te Kaain te Itibong e a tia ni koreaki aei: Avondale, Australia; Battle Creek, Michigan (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. I rarikin taian auti ni boreti booki aikai, ara aomata a boretiia beeba ao beeba ni reirei i Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; ao i taian aono n te Fiji.
GSAM 297Te Boreti n te Moan Beeba
GSAM 297.3Ibukin te tai ae akea te maan, ti na tara i mwiira nakon taian bwai ni mwakuri aika a riai ni kabonganai taan moan mwakuri. N tain te aamwaitoro n 1853, ngke e a karaoaki te moan booki ae e boretiaki i te bwai ni boreti n Washington—“Te Tabo ae Tabu”—imwin te bootaki n taari aine ni katangaia ao ni kabonganai taian kawiina ibukin te tuangaki, te tia kore e a tuangiia ma te rao ni kabokaboo; ao imwin te katikaki n taian buriki n te booki, Uriah Smith e a kababuaaia ma te bwai ae matoa ao te naibor ae mataroa. E karaoaki te mwakuri aio ibukin ae akea te bwai ni mwakuri ae e riai ibukin te tabo anne n te mwakuri.
GSAM 298.1Akea te maan riki nakon 1861 ngke te boreti ni kabane n te ekaretia e boretiaki n te bwai ni boreti n te koraki ae teuana n Adams, ae e kabonganaki iroun te miihini ae e korakora nakon te hoi aika uoua. N te tai aei, i taian auta ni boreti booki aika kakaokoro, iai taian bwai ni boreti aika e raka i runga n te 40 aika a kabonganai te korakora n te tabo, ni boretiia te koaua ibukin te tai aei. Taian auta aikai a kabongana te koraki ae e raka i runga n te 500 aomata ibukin te mwakuri, ao taian tia kaboonako booki n te aro aika tebubua ma tebubua mwaitiia a mena i te mwakuri ni kaboonako n booki i buakon te koraki.
GSAM 298.2N te ririki 1862, e a kona ni kabooaki te booki ni kabane ae e boretiaki irouia Kaain te Itibong n te $7.50; n 1904, n aron ae e a tia ni kaotaki, e na riai te $340 ibukin karekea te booki ni kabane. E boni kaotiaki bwa e a mwakuri te bwai ae e raka i runga n te iango n te aomata ibukin te karaoan taian bwai aikai.
GSAM 298.3Te moanaki n te mwakuri ni boreti booki i buakon Kaain te Itibong, n aron ae e taekina n 1848, e boni aroni te rikirake n te taai, “E kakorakora riki—e kanakoia ana roro”—“E teimatoa n ana kawai n aron te taai, ma e aki bung n taai nako.”
GSAM 298Kamina n te Onimaki—Ana Kakoaua Unimwaane Stone
GSAM 298.4Te tangitangin ao te nano ae kukurei irouia aomata aika a a tia ni waekoa i mua n te mwakuri n ana rongorongo te anera ae te kateniman e a kaotaki raoi n te Rinano ao te Tia Katanoata n 5 n Beberuari 1884, iroun Unimwaane Albert Stone, teuana i buakoia taan moan mwakuri n te mwakuri, ae e a maiu nakon te ririki ae 90:
GSAM 298.5“Te moan rongorongo n te mwakuri e bon te bong n taian bwai aika a uarereke, ao taian mwane aika a kabonganaaki a bon aki tau ibukin te mwakuri. Ma a a tia ni kinaia mwaane ao aine aika a onimaki bwa mai moanaki te korakora n te Atua e a bwabetiaki n te mwakuri aio. A a tia ni kinaia bwa e a roko te tai ae e bwabetiaki ibukin te Zion, ao bwa te Uea e a tia ni taura te baina ibukin te bootaki n ana aomata. A a noria bwa te Uea e mena i te taubati, ao bwa te Kaibuke n te Rongorongo, ae e kairaki ma te ekaretia n te koraki ake a tiku ao ana bwai ae e a kairiaki koaua, onimaki ae e a tia ni katotoaki, ao te tangitangin ae e a tia ni koro, e na roko raoi nakon te tabo ni waaki.”