Mwakoro 27 — Kakoaua Riki Tabeua aika Kamatoaki
GSAM 442.1“E teirake Ieotiabata ao e taku, Ongora irou, ngkami kaain Iuta ao ngkami kaain Ierutarem; kam na onimakina te Uea ae Atuami, ao kam na kamatoaki; kam na onimakinia ana burabeti, ao kam na tokanikai.”1
GSAM 442.2N ririki ake a nako e anganaki te kakoaua rinanon te bwaintituaraoi n taetae ni burabeti bwa imwain te toki a na “tibwaakinako n aron mwanin kai n te tai ni baka ni mwaani” beeba aika boretiaki ibukin te koaua aei. A bati ake a titiraki n nanoia bwa e a kanga ni kona n riki aei ngkana a aki baireaki ke ni kaikonaki n te aro teuana aomata aika onimakina te koaua bwa a na karaoa te mwakuri. N ana tararua te Atua a aki toki ni kaoti uaa aika kakannato man moanaki aika rangi ni mangori; ao e a riki naba anne n rikiraken te babaire ni mwakuri are e moanaki i buakora.
GSAM 442Te Bootaki ibukin Tibwaakin Beeba n Reirei ao te Mwakuri ni Mitinare
GSAM 442.3N aron te ririki 1870 e moan kaotaki te iango ibukin te Bootaki ibukin Tibwaakin Beeba n Reirei ao te Mwakuri ni Mitinare man aia mwakuri tari n aine aika uarereke mwaitiia aika kakaonimaki i South Lancaster, Mass. I nanon te tai teuana a kataia tari n aine aikai te babaire ni kanakoi ara nuutibeeba n ekaretia ao ara beeba n reirei n te meeri nakoia aomata aika tiaki kaain ara onimaki, ao imwina a koroboki nakoia. Man aei a a tia aomata tabeua n ongotaeka nakon te koaua, ao e a otirake n ana iango Unimwaane S. N. Haskell te titiraki aei, “Bukin tera bwa a aki kona n ira ara aomata ni kabane ni karaoa te bwai are a a tia n karaoia tari n aine aika uarereke mwaitiia?” Rawa n te ririki 1871 e kaotaotaki te bwai aei n taeka aika bati ke aika karako n taian iteran Te Rinano ao te Tia Katanoata. N te botaki ae okoro n te Maungatabu ni Kabutaa are karaoaki n Ritembwa 29, 1871, ngke e mena iai Unimwaane Haskell ao e kabwarabwaraa bonganan te waaki, e butimwaeaki te moti bwa e na katuaaki katean bootaki ibukin tibwaakin beeba n reirei. A rineaki Unimwaane S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, ao I. D. Van Horn bwa te komete bwa a na kakororaoi babaire ibukin katean bootaki aika aekaia aikai.
GSAM 443.1E kaota te tai ae boou te waaki aei n te mwakuri ibukin te rongorongo. Imwain anne e kuri ni bon ti karaoaki reireian te koaua man ana mwakuri te tia uarongorongo ae e maiu. I nanon ririki aika bati e rangi ni kakorakora Unimwaane Haskell ni kakaaei ao ni kaoti babaire bwa e na tokanikai te Bootaki ibukin Tibwaakin Beeba n Reirei ao te Mwakuri ni Mitinare. E bon riai bwa e na taekinaki bwa bon ngaia te tia moana te mwakuri anne. E aki ti koaua aei ibukin bootaki ibukin tibwaakin beeba n reirei ao te mwakuri ni mitinare n taian aono, ma bon ngaia are n te ririki 1878 e kaota nakon te Maungatabu ni Kabutaa are e botaki i Battle Creek te babaire ibukin te Bootaki ni Kabutaa ibukin Tibwaakin Beeba n Reirei (ae e aranaaki imwina bwa te Bootaki i Marena n Aaba). Ana tabo ni mwakuri bon aaba aika i tinanikun ara bootakin ekaretia n te aono, tiaki ti i America, ma n aaba naba tabeua.
GSAM 443Taian Tekeretere aika Taamaroa—Maria Huntley
GSAM 443.2N ana tararua te Uea e kateirakeia tekeretere aika taamaroa, ake a rangi ni buoka Unimwaane Haskell n te waaki aei. Tari te aine Maria Huntley temanna ake a mwakuri n aki bwarannano, e ngae ngke e a rangi n rawawata rabwatana (n ririki ake imwina), ao e mate ngke e teimatoa ni karaoa ana mwakuri n aron 14 te ririki n nako. Rinanon ana kakorakora a moan kuneaki kawai aika bati ni mwakuri n aaba tabeua ake a mena ngkai. A ira te mwakuri naba tekeretere tabeman, ao ngke e a rikirake te tabo ni mwakuri e a kainnanoaki bwa a na iai tekeretere n taetae aika kakaokoro.
GSAM 444Bongana nakoia Ekaretia n Taabo Nako
GSAM 444.1Ma te uaa ae rangi ni kakawaki man katean te mwakuri ni bootaki ibukin tibwaakin beeba n reirei i buakora bon aroia ni karika ao ni karikirakea te nano ni mwakuri ni mitinare i buakon babairean ekaretia n taabo nako. E a angania aomata n tatabemania aia tai ni karaoa te bwai teuana rinanon te koroboki ao tibwaakin bwaai n wareware, ao ni namakina te kaungaunga n te mwakuri ae a karaoia i bon irouia ibukin kamaiuaia aomata.
GSAM 444Te Kakoaua ibukin te Mwakuri ni Tibwaakin Beeba n Reirei
GSAM 444.2Ibukin kaotan aron te reirei are anganaki rinanon te Taamnein te taetae ni burabeti ibukin te mwakuri ni tibwaakin beeba n reirei ao te mwakuri ni mitinare, ti ana taeka man Taian Kakoaua ibukin te Ekaretia, mwaitia 29 ao 30:—
GSAM 444.3“Ngkana iai te mwakuri teuana ae e kakawaki riki nakon teuana, bon te mwakuri ni karokoan ara bwaai aika boretiaki nakoia aomata, ao ni kairiia bwa a na kakaaei n Koroboki aika Tabu. Te mwakuri ni mitinare—uotakin ara bwaai aika boretiaki nakoia utu, te maroro ma ngaiia, ao te tataro ma ngaiia ao ibukia—bon te mwakuri ae raoiroi, ao bon te mwakuri ae e na reireinia mwaane ao aine bwa a na kona n tararuaia aomata n te onimaki.
GSAM 444.4“A aki kabane ni kona aomata ni karaoa te mwakuri aei. A riai n rineaki ake a rabakau ao n taamaroa riki, ake a na ana te mwakuri n te atatai ao n te babaire ae eti, ao ni kaotinakoa ma te korakora ae teimatoa. E riai n rangi n taamaroa babairean te mwakuri; ao e riai ni karaoaki n te kakaonimaki. Ekaretia n taabo ni kabane a riai n rangi ni kakawakin te mwakuri ni tibwaakin beeba n reirei ao te mwakuri ni mitinare.”
GSAM 444.5“Te mwakuri ni tibwaakin beeba n reirei ao te mwakuri ni mitinare bon te mwakuri ae raoiroi. Bon ana mwakuri te Atua. E aki riai ni kamangoriaki n te aro teuana; ma iai te karuanikai n taai nako bwa e kona ni kairaki nako man bukina ae koaua. A kainnanoaki taan kaboonako booki n te aro bwa a na mwakuri n te tabo ni mwakuri ni mitinare. Aomata aika a aki ataia ni mwakuri n te akoi ao n te karinerine a aki tau ibukin te mwakuri aei. Mwaane ao aine ake a ataia ni mwakuri raoi ma aomata, ake a taetae n te aro ae raoiroi, a kona n nora raoi bwaai aika a na roko ao ni kaokoroi bwaai aika a riai ma aika a aki riai, ao a ataia bwa a kakawaki aomata, bon ngaiia ake a kona ni tokanikai.”
GSAM 445.1Kaboonakoan booki, booki aika uarereke, ao beeba n reirei aika riki mwaitiia nakon $8,000,000 man ara ekaretia ao taan kaboonako booki n te aro i nanon 12 te ririki, e rangi ni kakoaua bonganan ana mwakuri te Bootaki ibukin Tibwaakin Beeba n Reirei ao te Mwakuri ni Mitinare.
GSAM 445Te Taetae ni Burabeti ao ana Rabakau te Aonnaba
GSAM 445.2Iai te taeka ni burabeti ae anganaki ibukin te mwakuri n aonon Europe, ae e a kakoroaki bukina n te aro ae e riai bwa ti na taraia ikai. A taekinna taan mwakuri ao aomata bwa e aki kona ni karaoaki te mwakuri ikekei, ao rawa i Scandinavia, n aron are e karaoaki i America. A mimi ngke e taku Nei White bwa e kona ni karaoaki n te tokanikai ao ni buokaki n te aro naba are e karaoaki i America, ao bwa e a tia te Uea ni kaotia nakoina bwa ngkana a na kabooi aia kabwianibwai, e ngae ngke e rangi n uarereke te mwane ae a karekea, e na kakabwaiaia te Atua ni kabatiaa riki nakon are a kantaningaia. E tuangiia naba bwa a kona taan kaboonako booki n te aro ni kaboonakoi booki i Scandinavia rinanon koroan araia aomata ake a kan kaboo, ao e na tokanikai te mwakuri anne. Taan tararua auti ni boreti booki n aaba akekei a taku, “E aki kona ni karaoaki;” a “tuai ni kaboonakoi booki n te aro anne.” Bwaai ake a riki imwina a a tia ni kaotia bwa are e kaotia ana anera te Uea nakoina ibukin te bwai aei e rangi ni rietata riki nakon aia rabakau taan kaboonako ao taan boreti booki n te aonnaba. E a tia ni tokanikai te mwakuri ni kaboonako booki ikekei man moanakina. Tabeman ake a moana n anga te katengabwi n aia mwane ae rangi n uarereke nakon te mwakuri a a riki bwa taan kaboonako booki n te aro. A aki ti kona ni buokiia i bon irouia, ma a karekea riki te mwane nakon ake a a tia n anai ngkoa, ao n te aro anne a kona ni kabooi kabwianibwai aika bati riki.
GSAM 445.3N te ririki 1895 a kaboonakoa taan kaboonako booki n te aro booki aika riki mwaitiia nakon $40,000, ake a boretiaki n ara auti ni boreti booki i Christiana, Norway. Nori aei bwa te taetae ni burabeti teuana riki ae e a tia ni kakoroaki bukina, e ngae ngke a bati ake a kauntaeka n taabo nako, i nanon te ekaretia ao i tinanikuna, n taekinna bwa e aki kona ni karaoaki.
GSAM 445.4Ibukin aia mwakuri bootaki ibukin tibwaakin beeba n reirei ake a kateaki n te ririki 1871 ao n ririki ake imwina, e kona n taekinaki n te koaua bwa mwaitiia aomata ake a kairaki nakon te koaua man aia kakorakora taan mwakuri aikai e kuri n tii ma mwaitiia ake a roko man aia mwakuri minita i bon irouia. Rinanon te kawai aei e a katanoataki te rongorongo nakoia botannaomata ni kabane ao taetae ni kabane n te aonnaba.
GSAM 446Bwaai ni Katamaroa aika Koora ao Tirewa ao te Mwakuri ni Tibwaakin Beeba n Reirei
GSAM 446.1E katanoata te Bootaki ibukin Tibwaakin Beeba n Reirei ao te Mwakuri ni Mitinare i California te rongorongo ae anainano n Eberi, 1873. E taekinaki bwa bwaai ni katamaroa ake a a tia n anganaki nakon te bootaki irouia ake a a tia n ongotaeka nakon te koaua n te aono anne, ni karokoa te bong anne, a a tia ni karanaaki, ni karauaaki mwaitin te koora ao te tirewa i nanoia, ao ni kaboonakoaki n aron mwaitiia ae koaua, bwa $200. Te mwane anne ni kabane e kabonganaki ni kaboo beeba n reirei, booki aika uarereke, ao nuutibeeba ake a tibwaakinakoaki. E a tia n ataia raoi te bootaki bwa iai 20 aomata ake a a tia n ongotaeka nakon te koaua rinanon bwaai n wareware ake a kabooaki man kaboonakoan bwaai ni katamaroa. Temanna ake a a tia n ata te koaua rinanon te wareware bon John I. Tay mai Oakland, Cal.
GSAM 446San Francisco bwa te Tabo ni Mwakuri ni Mitinare
GSAM 446.2N te ririki 1875 e anganaki te ekaretia i San Francisco te kakoaua ae kakawaki, are ti kauringa ngkai ibukina bwa e a rangi n nooraki kakoroan bukina. Ma ngke e moanaki te ekaretia a a tia n riai ni kabooi kabonganaan umwa ni botaki ibukin te taromauri, ae e kainnanoa te mwane ae bati ao e kangaanga naba. A aki kona ni karaoi iai bootaki aika reitinako, ibukina bwa n taai aika bati a kainnanoaki umwa akekei ibukin bwaai tabeua.
GSAM 446.3N tairikin Eberi 14 ao 20, 1875, a weteaki taan kairiiri n te ekaretia i San Francisco bwa a na botaki n ana auti Nei J. L. James, i Fifth Street, ae e kaan ma Market Street. Ikekei e karakina nakoira Nei White are e a tia ni kaotaki nakoina n te miitara ibukin aroia, ae e na teimatoa San Francisco bwa te tabo ni mwakuri ni mitinare ae e kona ni karaoaki iai te mwakuri. Ngkana e baireaki te mwakuri n te wanawana a na teimatoa aomata n ongotaeka nakon te koaua. Ngkana e kateaki te auti n taromauri ae a kona ni kaoaki iai aomata, ao ni karaoaki iai te mwakuri, a na rikirake mwaitiia aomata i buakoia. Imwina a na buoka naba aomata aikai kaboongan te mwane ae kainnanoaki ao kabwaran te kabanemwane ae e riai ni karaoaki ibukin katean te auti ni botaki.
GSAM 447.1E reitia ana taeka Nei White n taekinna bwa e a tia n nora bwa ngkana e tuanga te ekaretia i San Francisco kakawakian katean te auti n taromauri, e na taraa n aron te nakonako n te roo nakon te ekaretia ae maiu ni kainnano anne. Ma e a tia n tuaaki bwa e na taekinna bwa ngkana a na waakinako a na nora ana tararua te Atua n kauka te kawai i moaia ni katoa te mwananga. A na kateirakeaki raoraoia ni buokiia ni karokoa te tai ae e na bane ni kabwaraki te kabanemwane.
GSAM 447.2Bon temanna ngai mai buakoia ake a uarereke mwaitiia ake a ira bootaki ake a a tia n taekinaki. I kona n taekinna bwa te iango bwa a na kateia te auti ni botaki ae 35 x 80 te buuti n te kaawa are e taraa n kainnanoaki iai $6,000 bwa te kaboo ae uarereke riki ibukin te titiku n aba, e bon taraa n aron “te nakonako n te roo” nakoia te koraki anne, ake a kuri ni kabane ni maiu ni kainnano n te aonnaba aei. A kaungaaki ni moana te mwakuri ti ibukina bwa a onimakinna ma nanoia ni kabane bwa te kakoaua are uotaki nakoia iroun Nei White e roko mairoun te Uea, ao e na bon kakoroaki bukina.
GSAM 447.3Ibukina bwa I a tia n ira te mwakuri aei n taai tabeua man moanakina ni karokoa ngkai, I kani kaotia ikai bwa e a tia ni kakoroaki bukin te kakoaua are taekinaki i eta n taekana ni kabane. Ngke ti moana kakaean titiku n aba, ti kona ni kabooa te titiku ae $6,000 mwaitina n te mwane ae $4,000. E taku tari te aine temanna bwa e na anga $1,000 ngkana e kona ni kaboonakoa ana tabo ni maeka. E a bon anga tararuaan kaboonakoan ana bwai nakon te tia kaboonako aba, are e tuangnga bwa e uarereke riki boon ana bwai. Imwain banen uoua te wiki e a kaboonakoaki ana tabo n te mwane ae e bati riki n $1,000 nakon are e moan iangoa bwa mwaitina, ao e a kaboaki te mwane are e a tia ni beritaia. Te tari te mwaane temanna riki ae e maiu ni kainnano, are e aki kona n nora aron katean te auti n taromauri, ma e taku, “Ngkana e taku te Uea bwa e riai ni karaoaki, e na kauka te kawai n te aro teuana,” e a rangi ni mimi ngke e kunea bwa a a tia n baireaki ana bwai temanna ana koraki ae e a tia ni mate, ao bwa e a anganaki ngaia $20,000 man anne. E anga $1,000 ibukin te auti, ao e kabooa te katenua n te titiku n aba are ana bwai te ekaretia bwa e na kateia iai oin ana auti ni maeka. N te aro anne e buoka te bootaki n aaro aika uoua.
GSAM 448Te Buoka ae Kakawaki nakon San Francisco
GSAM 448.1Ti kona n taekini bwaintituaraoi ao buoka aika bati ake a kunei te komete ngke a waakina katean te auti. E tau bwa ti na taekinna bwa mwane ake a bane ibukin katean te auti n taromauri, ni ikotaki ma te aba, a roko n aron $14,000. E a tia ni kaboaki mwaitiia ae e riki nakon iteran te mwane anne man bwaintituaraoi imwain banen katean te auti. Laguna Street, are e kateaki iai te auti, bon te tabo n te kaawa ae e karako iai auti ibukin reirei. Ngaia are, e a roko te bootaki ni kairiiri ibukin reirei ni kabooan kabonganaan ruu aika i aan bwa a na karaoa iai te reirei, e ngae ngke e tuai ni kabwianaki te auti. Te kaboo ae 75 te taara n te namakaina ae karekeaki i nanon te tai ae e kuri n uoua te ririki e kabaneaki n te raka n te kabanemwane ao mwane ibukin te kabuta mwakuri. N te aro anne e kona te bootaki ni kabongana te mwane are e kona ni kaikoa bwa kabwaran nikiran te kabanemwane.
GSAM 448Te Tabo ni Katamaroa Aoraki n te Ran
GSAM 448.2Ngkai e a bon ti tiku te mwakoro ae uarereke n te kabanemwane are karaoaki ngkoa. I aan te auti n taromauri iai te tabo ni katamaroa aoraki n te ran ae a a bane ni mena iai ana bwai ni mwakuri, ao e akea ana kanganga ni mwane. Boon te tabo anne e a rangi ni bati riki nakon nikiran te kabanemwane, ae e na waekoa ni bane.
GSAM 448.3E a tia ni kakoroaki bukin te mwakoro n te kakoaua ibukin aomata ake a ongotaeka nakon te koaua n te aro ae rangi ni kamimi. A aki ti mwaiti n uabwi ao uabwi, ma a mwaiti n bubua aomata ake a a tia ni karekea ootan te koaua n te kaawa anne, ao ngkai a a tibwaakinako n taabo aika kakaokoro n te aonnaba. N taai aika I kawara San Francisco, I noriia aomata aika mwaitiia man uoman ni karokoa tengaun ake a a tia n ongotaeka nakon te koaua imwin te tai are I kaitibo ma ngaiia; ao e tuai n roko te toki.
GSAM 449Maten Unimwaane White
GSAM 449.1N aron te ririki 1880 e tuangaki Nei White rinanon te Taamnein te taetae ni burabeti bwa e na tuanga buuna, Unimwaane James White, bwa e riai ni katoka ana tabeaianga ao ana mwakuri aika bati ake e a tia n uoti, ao n angania tabemwaang riki ake a ataei riki nakon ngaia. E riai ngaia ni “katauraoia ibukin ana kabanea ni bitaki”—ae nanona bwa e a kaan n toki ana biribiri n te aonnaba. E moana ongoraeakin te reirei aei, ao e aki waeko riki nakon te tai ae e riai, bwa n te ririki 1881 a toki ana mwakuri, ao e matu n Iesu. N Turai 31 e aoraki n te mareria ae e kabuebuea rabwatana. N Aokati 3 e uotaki man ana auti nakon te Auti ni Katamaroa i Battle Creek, are e anganaki iai tararua ao buoka ni kabane ake a kona n anganaki, ma e aki bongana. E teimatoa n rikirake buakakan aorakina. Ma ngke e moan aoraki e a tia ni namakinna bwa e a roko ana “kabanea ni bitaki.”
GSAM 449Ana Taeka Unimwaane Smith
GSAM 449.2Ngke e taetae ibukin te bwai aei, e taku Unimwaane Uriah Smith: “E a kuri n akea te aro riki ae e kona n raoiroi riki nakon aron matena. I nanon ana kabanea ni bong aika tenua ni aoraki, n taai nako ake e ata iai bwaai, e kakoauaa bwa e akea te maraki ae e namakinna. A tei i nanon te auti ao i rarikina raoraona aika bati aika kakaonimaki ao ni tang, ngke e a ruo rikirake korakoran maiuna n te bwakantaai n Taabati ae raoiroi anne. N aron te rin ni matu ae rau, e a ruo n te mate; ao ngke e a bane, e taraa n mena te rau ae kakukurei i aon kanoan matana ni kabane. E taraa n aron ae e a tia ni kaekaaki te tataro aei:
GSAM 449.4N te tai are e mate iai iai 60 ana ririki ao uoua te bong. E kaotaki karineana irouia kaain Battle Creek bwa a a roko aomata aika a aki kee mwaitiia nakon 2,500 n taunimatena n Aokati 13. A ira uotakin rabwatana nakon ana kabanea n tabo ni motirawa n te tabo ni mate ae Oak Hill ka aika 95 ake a katikitikaki irouia aoti ao aomata aika rangi ni bati ake a nakonako.
GSAM 450.1Mai buakon kakoaua aika bati ake a anganaki imwin matena ao ni kaotinakoaki n Te Rinano ao te Tia Katanoata, ti ana taeka aikai ake e koroi Unimwaane S. N. Haskell:—
GSAM 450.2“Ngkana I iangoa ana moti ae eti n taai ni kanganga ake a kuri ni kabane, ana nanoanga ao raoiroin nanona ake e kaoti nakoia ake a bure, ao nakoia naba ake a a tia n ribuaka ngaia, n taai nako ake e nora iai kakoauan aia rairannano, ao tangirana nakon te bwai ae e onimakinna bwa e eti, I kona n taekinna n te koaua bwa e a mate te tama temanna i Iteraera. Ao n taina ni motirawa, te mwakuri ao aomata aika bati a na namakina akean ana wanawana ibukin taai aika a na roko ao ana tararua n aron te tama.”
GSAM 450.3Ngke e mate, a taekinna ara kairiribai bwa e a riai n toki ngkai te rongorongo. Ma e aki riki anne; bootaki ake e a tia ni kateaki irouna i aan bain te Atua a na rikirake n rangi ni kakannato riki, bwa a na riki n aron “kai ake e uniki te Uea,” ake a na rikirake mairouia mwaanga aika bati ao n uai.
GSAM 450Burabetinaki Katean Tua ibukin te Aro
GSAM 450.4A a tia n nako 58 te ririki imwin te tai are a taekinna taan katanoata ana rongorongo te anera ae te kateniman bwa e na roko te tai, n aron te taetae ni burabeti n Te Kaotioti 13, ae a na bwainikirinaki iai aomata i United States ao n taabo tabeua ibukin kawakinan ana tua te Atua. N te boki are e korea Nei White, ae arana Te Moan Koroboki, ti wareki taeka aikai ibukin te reirei aei:—
GSAM 450.5“E taku te anera, ‘Taratara!’ E a kairaki au taratara nakoia aika buakaka, ke ake a aki onimaki. A bane n unganano ni mwakuri. A a tia ni kaungaki ao ni kaunaki iroun ingaingan nanoia ana aomata te Atua ao te mwaaka ae mena irouia. Iai te mangaongao, te mangaongao n taabo ni kabane. I nori babaire ake a karaoaki ni kaitara te koraki ake e mena irouia ootan te Atua ao ana mwaaka. E a korakora rikirake te roo ae katobibiaia; ma a teimatoa n tei n nene, n butimwaeaki iroun te Atua ao n onimakinna. I noriia bwa a tabeaianga; imwina I ongo tangiia nakon te Atua ma nanoia ni kabane. E aki toki tangiia n te ngaina ao n te bong: ‘Te Atua, e na karaoaki nanom! Ngkana e kona ni kamoamoaki aram n aei, kauka te kawai ni birinako ibukia Am aomata! Kamaiuira mairouia botannaomata ake a aki onimakiko aika katobibira. A a tia n tua bwa ti na kamateaki; ma baim e kona n uota te kamaiuaki.’”2
GSAM 451.1“Imwina I noriia taan kairiiri n te aonnaba n iangoa te bwai ae a na karaoia, ao a tabe Tatan ma ana anera ni mwakuri i rarikiia. I nora te koroboki, ae a tibwaakinako ana katoto n taabo aika kakaokoro n te aba, ae e anga te tua bwa ngkana a aki kabwaka aomata aika itiaki aia onimaki ae okoro, ni kitana te Taabati, ao ni kawakina moan bongin te wiki, a kariaiakaki aomata ni kamateiia imwin te tai ae baireaki.”3
GSAM 451Te Bwainikirinaki i Amerika
GSAM 451.2A a tia n taekinna taan totokoira bwa e aki kona n riki te bwainikirinaki n te aba aei, bwa e kangai te Tua ae Kakannato n te United States: “E na aki karaoa te tua te Maungatabu n Tua ibukin katean te aro teuana, ke ibukin tukakin inaomatan te taromauri.” Ao irarikin aei, e katabua karaoan tuua ibukin te aro te “Beeba n Inaomata” n angiina aono. E ngae ngke a taetae n aron aei, a teimatoa ara aomata ni katanoata te rongorongo ni kauring ao te katauraoi ae kainnanoaki ibukin kaitaraan te kauntaeka.
GSAM 451.3N 1863 e kateaki te bootaki ae ana kantaninga bon bitakin te Tua ae Kakannato n te United States ao ana tuua te aba, bwa a aonga ni kona ni kairoroaki aomata bwa a na kakairi n te aro. E waekoa rikiraken mwaitiia taan boutoka iango aikai, ao e a bati riki butimwaeakin te iango bwa a riai ni kairoroaki aomata bwa a na karaoa ae eti, ae rangi ni kaineti ma kawakinan te moan bongin te wiki. Ngaia are e a tia ni moanaki te bwainikirinaki ae korakora n aono aika bati, n ikotaki ma aono ake iai ni babaire n aia tuua ibukin te moan bongin te wiki ibukia aomata ake a kawakina te bong teuana riki ni kakairi ni mataniwin nanoia. A a tia ni karabuutinaki aomata bwa a aki kawakina te moan bongin te wiki.
GSAM 452116 te Tauaki
GSAM 452.1E mena i matau te beeba ae koreaki iai 116 te tai ae a tauaki iai kaain te Itibong i Amerika, man te ririki 1878 nakon Maati, 1896. I buakoia aikai, a kabureaki 109. A bati i buakoia aikai ake a karabuutinaki i nanon 20 nakon 60 te bong, ao tao 12 i buakoia a kairoroaki ni mwakuri n te “kurubu ae kabaeaki n te kaeni” ma taan tiring aomata, taan iraa, ao taan bure aika te kabanea ni buakaka. N taai ni kabane aikai, a kaotia taan motikia taekaia bwa boni kaain te aba aika te kabanea n raoiroi ngaiia.
GSAM 452Te Bootaki ibukin Inaomatan te Aro
GSAM 452.2N Turai 21, 1889, e kateaki i Battle Creek, Michigan, te bootaki ae aranna Te Bootaki ni Kabutaa ibukin Inaomatan te Aro. Ana kantaninga bon totokoan karaoan tuua ibukin te aro, tibwaakin rongorongo nakoia aomata ni kabane ibukin te reitaki ae eti i marenan te aro ao te tautaeka n te aba, ao buokaia ake a bwainikirinaki ibukini mataniwin nanoia. E rangi ni bati ana mwakuri te bootaki aei n tibwaakin booki ao beeba, ao ni kamataataa nakoia aomata aia tibwa n mwakuri ao bwaai ni kammaraku n taai akanne n ara aba. Ni koauana, e karaoa te mwakuri ae kakannato ni kabutaa kauring ake a mena n te rongorongo n Te Kaotioti 14:9-12.
GSAM 452Te Ibuobuoki man Nuutibeeba aika Tiaki n te Aro
GSAM 452.3E taekinaki te bwainikirinaki ae korakora nakoia kaain te Itibong n taai akanne n aia koroboki etita n nuutibeeba n aron te New York Sun, te New York World, te Chicago Inter Ocean, ao nuutibeeba riki tabeua. A kaotinakoaki koroboki ake a kaota n inaomata te aro ae aki eti ae karaoaki nakon te aomata ni kaain te United States ibukin ongoraean oin mataniwin nanona ao kawakinan te bong are e boni taekinaki n te tua. N aron koroboki aikai n taian nuutibeeba, a a tia ni wareka te rongorongo aei aomata aika mirion mwaitiia. I nanon te namakaina teuana e a tia ni kaotaki te boto n te koaua n ana rongorongo te anera ae te kateniman nakoia aomata aika a mwaiti riki nakon ake ti kona n roko nakoia i nanon 20 tabun te ririki.
GSAM 453E a Riki Unin te Aomata bwa te Neba nakon te Uea
GSAM 453.1Ngaia are e a noraki bwa aia kakorakora aomata ni katoka ana mwakuri te Atua, ao ni kakaaea tuua ibukin boutokaan te Taabati ae kaaitarai are e tuangaki n te kaaua n tua, a a tia ni kauka te kawai ibukin waekoan rikiraken te koaua.
GSAM 453.2Ngkana e iangoaki ae e a tia ni karaoaki n namakaina aika tiaki bati n aro aikai, ao a rangi ni kauringaki n te iango kiibu aika uoua. E kangai teuana: “Ti aki kona ni karaoa te bwai teuana ni kaaitara te koaua, ma ti kona ni mwakuri ibukin te koaua;”4 Ao are teuana: “Ni koauana e na neboiko unin te aomata; ao Ko na taua nikiran te un.”5
GSAM 453Te Taetae ni Burabeti ibukin Tuua n te Moan Bongin te Wiki
GSAM 453.3N Te Kakoaua n te Nambwa 32, ae boretiaki n 1885, iai te taeka ibukin aron butimwaeakin tuua n te moan bongin te wiki n te United States. E kangai: “Ibukin karekean te tangiraki ao te boutoka, a na butimwaea taan karao tua te bubutii ibukin te tua n te moan bongin te wiki.”6 Ti na iangoa n te tai ae kimototo aron kakoroan bukin aei ae e a tia ni karaoaki.
GSAM 453Karaoan te Tua ibukin te Kaotioti n te Aonnaba
GSAM 453.4N 1892 e bubutiiaki te Maungatabu n Tua bwa e na katabua kaukan te Kaotioti n te Aonnaba n te moan bongin te wiki, are e na karaoaki i Chicago, Illinois, man Mee nakon Okitobwa n te ririki anne. E butimwaeaki te tua n aron aei n Turai 19, 1892, i aan te kairoro n aron are e a tia ni burabetinaki i eta. Ao e na uringaki bwa aei te moan tai ae e karaoa iai te tua te Maungatabu n Tua n te United States n Amerika Meang ibukin te titiraki n te Taabati.
GSAM 453.5A kanakoi ekaretia beeba n ara aika rangi ni mwaiti, ao beeba n bubutii, ao rongorongo n te terekaram. A aki tii bubutii nakon te Maungatabu n Tua, ma a manga tuangia ma te akoi (?) kaaina “bwa ti a berita n ara taeka aei iroura ao nakoia raora, bwa man te tai aei n nako ti na aki manga rineia ke boutokaia ibukin te nakoa ke te mwioko teuana kaain te Maungatabu n Tua, e ngae ngke bon te teneta ke te tia tei ibukia aomata, ngkana a rinea te ibuobuoki teuana riki ibukin te Kaotioti n te Aonnaba ngkana e aki karaoaki i aan tuua aika taekinaki n taian babaire aikai.” Tuua akanne bon bwa e na kainaki te Kaotioti n te moan bongin te wiki.
GSAM 454Taetae n te Maungatabu n Tua, 1892
GSAM 454.1Bwa te katoto n taetae n te Maungatabu n Tua ngke e butimwaeaki te tua, wareka ae imwina aei:
GSAM 454.1“I na kukurei ngkana I nora te taeka ni kakea ae koreaki raoi n te beeba, ao e anga te Maungatabu n Tua n te United States bwa ana babaire. Korea. Kam na kanga ni koreia? ... Taekinna, ngkana kam ninikoria; boutokaia, ngkana kam ninikoria; a na itaman i buakoia ake a rinea ae a na manga oki n te tabo aei? I kantaningaia bwa akea. Kam karika te kammaraku nakoimi ngkana kam totokoia.”
GSAM 454Ana Kamoamoa te Ekaretia
GSAM 454.2A iangoia ake a bubutii nakon te Maungatabu n Tua ao a kakoroa bukin butimwaeakin te tua aei bwa te tokanikai ae kakawaki n aia babaire ibukin tuua n te aro. E mataata aei man ana taeka temanna mai buakoia minita aika rangi ni kinaaki, n te kabwarabwara i Pittsburg, Pennsylvania, i mwin aei. E kangai:—
GSAM 454.3“E a tia ni kakoauaki n te aro ae rangi ni mataata ana mwaaka te ekaretia i aoni bootaki n tautaeka aika kakannato, n te baere ibukin te Kaotioti n te Aonnaba ae e a tia n riki. N te tai anne, e ongo ana bwanaa te aro te Maungatabu n Teneta n te United States, ae te kabanea n rieta n bootaki n te aba, ao e butimwaea te tua ibukin kanakoan $5,000,000 nakon te Kaotioti n te Aonnaba, ma te tua are e moan anga te ekaretia bwa a na aki kaukaki mataroan te kaotioti ae kakannato n te moan bongin te wiki. Te bwai ae rangi ni raoiroi ae riki aei e kairi ana iango te Kristian bwa ngkana e kona ni karaoaki aei, a kona naba ni karaoaki babaire riki tabeua aika a kainnanoaki n aron aei. E teimatoa ni bati riki ana mwaaka te ekaretia, ao e na ongoaki bwanaana n taai aika a na roko n taai aika a mwaiti riki nakon ngkoa.”
GSAM 454.3Ngaia are ti a nora aron kakoroan bukin te kakoaua are e anganaki n 1885, ae e a tia n riki ao e teimatoa n riki.
GSAM 455Katiteuanaia Katorika ao Boretetanti
GSAM 455.1Ni kaineti ma aei, ti na taekina te taetae ni burabeti teuana riki are e anganaki n 1885 ao e mena naba n Te Kakoaua n te Nambwa 32:—
GSAM 455.2“Ngkana e na arora baina te aro ni Boretetanti n itua te riba bwa e na taua bain te mwaaka n Rom; ngkana e na itua te mwarua ae nano bwa e na taua baia te aro n reitaki ma taamnei; ngkana i aan ana mwaaka te katiteuanaaki aei ae teniua, e na kaakeai ara aba ana boto n iango ni kabane n ana Tua ae Kakannato bwa te tautaeka ni Boretetanti ae rineaki irouia aomata, ao e na karaoi babaire ibukin kabutaan ana kewe ao ana mwamwanaa te Bobe, ngkanne ti na ataia bwa e a roko te tai ibukin ana mwakuri Tatan aika kamimi, ao e a kaan te toki.”7
GSAM 455.3Ibukin kaotan aron moan kakoroan bukin te moan iteran te taetae ni burabeti aei, ti tii riai ni kaira te iango nakon bwaai aika a riki irarikira. Noraia Boretetanti, minita ao kaain aia ekaretia naba, ngkai a ukera aia akoi Katorika, n kaoia nakon aia bootaki, ao bwaai riki tabeua. E na uringaki bwa e kuri n aki noraki te bwai teuana n aron aikai n 1885, ngke e anganaki te kakoaua are i eta.
GSAM 455.4Ibukin kaotan aron aia kakorakora Boretetanti ni kakaaea baia ao aia ibuobuoki taan kakairi n te Bobe, I na taekina te koroboki man Te Itoi n Kansas City (Missouri) n Maati 18, 1896.
GSAM 455Metoriti ao Ana Bong Patrick ae Tabu
GSAM 455.5E karaoaki te kabwarabwara n te Umwa n Anene ae Coates, i Kansas City, Missouri, n Ana Bong Patrick ae Tabu, Maati 17, 1896, iroun te Taokita Mitchell, te minita n te moan ekaretia ni Metoriti n Kansas City. E taekina te Itoi te iteran te kabwarabwara anne bwa te “kaotioti ae uarereke ae rangi ni mwakuri n te nano.” A bakabairi aomata n te bwanaa ae korakora iroun te Taokita Mitchell ngke e kangai:—
GSAM 455.6“Te aki butimwaeia taan aro tabeua bon natin te aki atatai. Ti aki butimwaeia bwa ti aki ataia raora n te aro ae tau. Ngaira Boretetanti ti a tia ni reireiaki bwa ti na kakoauai bwaai aika a aki kona n taekinaki ibukia Katorika. A a tia ni reireiaki Katorika bwa a na kakoauai bwaai aika a aki kona n taekinaki ibukia Boretetanti. Ngkai ti a kunei ara iango aika kairua ibukira ngkana ti a kaan ngaira bwa ti na i tarataraa ni mata ao n i tautaua ni bai; ngke ti ataira riki, ti na tangiraira riki. Ti a tia n tei n itera aika kakaokoro ao n i bukibuki. E boni kamama aroia taan rimwin Kristo ae kakabwaiaaki. A kabane Kristian ni kabooaki n te rara ae teuana ae kakawaki; ti kabane ni boutokaaki n te akoi ae teuana mairoun te Atua, ao ti kantaninga rokon te karawa ae teuana. Tarira, e raoiroi riki bwa ti na moanna ni kinaaira ikai i nano.”
GSAM 456.1E reitia te Itoi ni kangai:—
GSAM 456.2“E a rairaki te Taokita Mitchell nako iroun te Tama Dalton [te ibonga ni Katorika] are e tekateka i bukina, ao e arora baina ni kangai, ‘Tari te mwaane Dalton, aei baiu.’ E a teirake te Tama Dalton ao e taua te bai are aroraki nakoina. Ngke e taua ao ni kamwaingaa baina te Taokita Mitchell, e kangai, ‘E na rangi ni kamama ngkana i mwin ara maeka n te kaawa ae teuana i aon te aba i nanon te tai ae maan, ti na kainnanoa te anera bwa e na kaota ara nakoira i karawa. Ti na kinaaira ikai i aon te aba.’ A bakabairi taan kakauongo, ao i mwin tekatekan te Tama Dalton, e a reitia ana kabwarabwara te Taokita Mitchell.”
GSAM 456Te Bwai ae Kakannato ae e na Motikia Taekan te Kauntaeka
GSAM 456.3Ti na taekina te rongorongo teuana riki, ae koreaki bongina bwa Melbourne, Australia, Beberuare 18, 1892:
GSAM 456.3“E kaotaki nakoi te karawa ni kabane bwa e tarataraa rikiraken bwaai aika riki. E na kaotaki te tai ni kaangaanga ae kakannato n te kauntaeka ae kakannato ao ni maan ibukin ana tautaeka te Atua i aon te aba. E na riki te bwai ae kakannato ae e na motikia taekan te kauntaeka, ao e na riki n te tai ae waekoa.”
GSAM 456Ana “Natannaomata ni Kristian” te Tia Motikitaeka Brewer
GSAM 456.411 te bong i mwin korean te beeba aei, ao imwain rokona n te United States, e riki te bwai are a taekinna Boretetanti ao Katorika bwa e motikia taekan mwain te natannaomata aei. I taekina ana babaire te Kabanea n Rieta n Kabowi n Motikitaeka n te United States, bwa “Bon te natannaomata ni Kristian aei,” are e tataekinna te Tia Motikitaeka ae Mataniwi Brewer n Beberuare 29. N aron ae e a tia ni kaotaki, n Turai 19 n te ririki anne, e butimwaeaki te Tua ibukin Kainan te Kaotioti n te Aonnaba n te Moan Bongin te Wiki. Minita ake a rangi ni bubutii bwa e na butimwaeaki, a karaoi aia bubutii aika korakora ibukina bwa ngkai e a tia te Kabanea n Rieta n Kabowi n Motikitaeka ni katanoata bwa bon te natannaomata ni Kristian aei, e a riai ngkanne ni kamanoaki te Taabati ni Kristian man kabuakakaana. Ao a iango n aron anne naba kaain te Botaki ibukin Kanakoraoan te Aba. Ngkai bon te natannaomata ni Kristian aei, e riai n ata te Atua ao ana tuua bwa boton te tautaeka, ao bwaai riki tabeua. Ni koauana e boni riki te bwai ae kakannato ae e motikia taekan te kauntaeka aei n te tai n toki, “ao n te tai ae waekoa.”
GSAM 457Burabeti Ngkoa
GSAM 457.1A taraa n iai aeka aika uoua n miitara ake a anganaki ana toro te Atua aika burabeti. Teuana e aranaki bwa “miitara ake e kona n noraki iai te aomata,” ke miitara ake a anganaki ngke e kona n noraki te aomata n tain te miitara; ao are teuana e aranaki bwa “miitara n te bong.” E taekinaki te moan aeka n miitara n 1 Tamuera 3:1, ike e kuneaki iai rongorongon te ataei ae Tamuera n taeka aikai: “E kakawaki ana taeka te Uea n boong akanne; akea te miitara ae e kona n noraki iai te aomata.”
GSAM 457Miitara Ake e Kona n Noraki Iai te Aomata
GSAM 457.2Bon te miitara n aron aei (te miitara ae e kona n noraki iai te aomata) are e mena iai bain te Uea i aon te burabeti ae Etekiera. Ngke a tekateka unimwaane n Iuta i matana, a nooria n te miitara ae e kona n noraki iai te aomata.8 N te tai teuana riki e kairaki te burabeti ae Taniera n te miitara ngke e mena i buakoia mataniwi n Karatea. Ngkana a bon tiku, a kona n nooria n te miitara, ma “e roko te biririmoa ae korakora i aoia, ngaia are a biri n nako ni karabaia.”9
GSAM 457Ana Miitara n te Bong Nei White
GSAM 457.3Ana moan miitara Nei White ni kabane bon miitara ake e kona n noraki iai te aomata. Man 1884, e a bitaki aroia miitara ni kaineti ma aei, bwa ngkai bon baika a aranaki n te Koroboki ae Tabu bwa “miitara n te bong.” A tiaki tii mii, ma bon te anera ae oota naba arei ae e kaoti nakoina n anganna te reirei, n aron ririki mai imwaina n miitara ake e kona n noraki iai te aomata. A bati katoton “miitara n te bong” aika koreaki n te Baibara, n aron ae e aki kaangaanga norana man warekan Karikani Bwaai 46:2; Taniera 2:19; 7:13; Mwakuri 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.
GSAM 458.1N ana miitara n te bong aikai Nei White, a a tia ni karaoaki taetae ni burabeti aika bati ao ni kakawaki, ake a a tia ni kakoroaki bukia n te aro ae rangi n eti, n aron ae e a tia ni taekinaki mai imwaina. Ngkai I na taekini tabeua miitara ake a anganaki imwina riki.
GSAM 458Te Maing Nakon Washington
GSAM 458.2N 1893, e kangai Nei White:
GSAM 458.2“A rangi ni mwaiti waaki aika a a ikoikotaki i Battle Creek ngkai. Ngkana a tibwaaki waaki akanne ao ni katikaki n kaawa tabeua, ike e na kona iai te oota ao te atatai ni kakabwaia taabo tabeua, e na boraoi anne ma ana babaire te Atua. E aki tangira te Uea te kauoua n Ierutarem i Battle Creek. A na kainnanoaki bitaki aika korakora ao kaetaki ao kaamwainganakoan bwaai n mwakuri ao taian bootaki ngkana e na karaoaki nanon te Atua.”
GSAM 458.3N te Maungatabu ni Kabutaa i Oakland, California, n Maati, 1903, e kangai:
GSAM 458.3“I nanon ririki aika bati, e a tia ni kanakoaki te kauring nakoia ara aomata: Kam na kitana Battle Creek. Ma ibukin waaki aika bati ake a kateaki ikekei, e aki kaangaanga te tiku iai, ao a aki kona aomata n ataia bwa bukin tera bwa a riai ni maing.”
GSAM 458.4“Ni kaekaan te titiraki ae e a tia ni karaoaki ibukin te maeka n te tabo teuana riki, I kaeka ni kangai: Eng. A na kaamwaingaki ana aobiti te Maungatabu ni Kabutaa ao te mwakuri ni boreti man Battle Creek. I aki ataia bwa e na mena ia te tabo, n te Bike n te Atlantic ke n te tabo teuana riki. Ma I na taekina aei: Tai manga kabwaroa te ati ke te biriki i Battle Creek ibukin manga katean ana aobiti Te Rinano ikekei. Iai iroun te Atua te tabo ae raoiroi riki ibukina.”
GSAM 458.5I mwin ongoan te reirei aei, e a rinea aia maungatabu taan onimaki “bwa a na kaamwaingaki ana aobiti te Maungatabu ni Kabutaa man Battle Creek, Michigan, nakon te tabo n te Bike n te Atlantic.”
GSAM 459.1N ana boowi ni kauntira te Maungatabu ni Kabutaa are karaoaki i Battle Creek i mwin ana maungatabu te Maungatabu ni Kabutaa, e rineaki “bwa ti boutokaa katokan te kautu n ana aobiti te Maungatabu ni Kabutaa n te aono irarikin te Kaawa ae New York.” Ngaia are e rineaki te komete ae mwaiti kaaina bwa e na ukera te tabo ae tau. E a tuanga Nei White te komete n taekan ana babaire, ao e titirakinna ngkana iai riki te oota irouna ibukia. E kaeka ni kangai:—
GSAM 459.2“E na buokira te Uea bwa ti na waaki ma te atatai ao te tataro. I kakoauaa bwa E tangiria bwa ti na ataia, ao n te tai ae waekoa, bwa e na katikaki ia ara auti ni boreti booki. I kakoauaa bwa ara kawai ni mano ae tii teuana bon te tauraoi ni maing n te tai are e mwaing iai te nang. Ti na tataro bwa E na kairiira. E a tia ni kaotia n ana tararua bwa E tangirira bwa ti na kitana Battle Creek....
GSAM 459.3“E kainnanoa New York te mwakuri, ma ibukin te titiraki ngkana e riai ni kateaki ara auti ni boreti booki ikekei, I aki kona ni kaeka iai. I aki kona n iangoia bwa e tau ni mataata te oota ae I a tia ni butimwaeia bwa N na boutokaa te maing anne.”
GSAM 459.4I mwin kuri uoua te wiki n ukoukora n te Kaawa ae New York ao kaawa ake irarikina, e aki kona te komete ni kunea te tabo ae tau ibukin te auti ni boreti booki. N te tai aei e roko te reta ae koreaki bongina bwa Mee 30, are e kangai iai Nei White:—
GSAM 459.5“Ngke a ukera tarira te tabo ibukin ana auti ni boreti booki Te Rinano ao te Tia Katanoata, a riai ni kakaaea te Uea ma nanoia ni kabane. A riai ni waaki ma te rangi n taratara raoi, te tantani, ao te tataro, ao n uringa n tainako oin mamaaraia. Ti na aki onimakina ana motiki iango te aomata. Ti riai n ukera te rabakau are e anga te Atua....
GSAM 459.6“Ibukin katean te bootaki i New York, I riai ni kangai: Kam na taratara raoi. I aki boutokaa katokana irarikin New York. I aki kona ni kabanei taekinani bukiu ngkai, ma I kakoauaa bwa te tabo teuana i nanon 30 te maire man te kaawa anne e na bon rangi ni kaan. Kam na reiakin aroia taabo tabeua ao baike a mena irarikiia. I kakoauaa bwa a riai ni kakaeaki raoi kakabwaia n Washington, D.C.
GSAM 460.1“Ti na aki katea te bootaki aei n te kaawa ke n irarikin te kaawa. E riai ni kateaki n te aono n te buakonawa, ike e kona iai n mena te aba ni katobibia.”
GSAM 460Te Taetae ni Burabeti ibukin te Kaboo ae Raoiroi
GSAM 460.2Ma te rongorongo aei, e a moanna te komete n ukoukora irarikin Washington ma te tataro. N te tai anne e roko te katenin reta ae iai te reirei aei:
GSAM 460.2“Ti a tia n tataro ibukin te oota ni kaineti ma nnen ara mwakuri n te Mainiku, ao e a tia n roko te oota nakoira n te aro ae rangi ni mataata. I a tia n anganaki te oota ae koaua bwa a na anganaki nakoira bwa ti na kabooia taabo ake a a tia ni kabatiaaki iai te mwane irouia aomata ake a bwaibwai n te mwane ae bati bwa a na kamanena n inaomata. A mate taan bwaibwai n auti aika kakannato aikai, ke a a manga anga nanoia nakon te bwai teuana riki, ao a a kaboonakoaki aia bwai n te boo ae rangi n uarereke....
GSAM 460.3“Man te oota ae e a tia n anganaki nakoi, I ataia bwa n te tai aei, e riai ni mena ana kautu Te Rinano ao te Tia Katanoata irarikin Washington.”
GSAM 460E a Kuneaki te Tabo are e Burabetinaki
GSAM 460.4Ngke e a mena te rongorongo aei iroun te komete, e a moanna ni kakaea te tabo n te Aono ae Columbia, ma akea te aba ae kona ni kuneaki bwa e boo i aan 1,000 te tara n te eka teuana. N tokina e a kairaki ana iango nakon Takoma Park. Aei ana ribooti te komete:—
GSAM 460.5“Ti kunea te aba ae tao 50 te eka buburana ae e mena i tinanikun te Aono, ma i nanon arran te kaawa ae Takoma Park, are ti kona ni kabooa n 6,000 te tara, ke 120 te tara n te eka teuana. Ti kakaea raoi te tabo aei. Ti kunea bwa tabeua ririki mai imwaina e rineaki iroun te taokita mai Boston bwa nnen te tabo n tararuaia aoraki. E taekinaki bwa e a tia ni kamanena tao 60,000 te tara n kabooana ao n te kaaitiaki man kai aika uarereke i aan kai aika bubura, kai aika uruaki, ao te bareka. Ana kangaanga ni mwane a tuka kakoroan bukin ana babaire, ao e a mwaing te aba nakon temanna te mwaane are e tau bwa ana bwai ni kaboomwi ibukin te taarau, ao te boo nakoina bon 15,000 te tara.
GSAM 461.1“Kaain Takoma Park, ake a tei ibukia te meeia ao tabeman mataniwi, a kaitibora ma te kukurei ae bati n te tabo anne, ao a berita bwa a na iraorao ma ngaira n ibuobuoki ni kakoroi bukin ara babaire.
GSAM 461.2“N ara mwananga ao ara ukoukora ni kabane, ti aki kunea te tabo teuana riki ae e kakoroi bukin baike a tuangaki n taian kakoaua n aron te tabo aei. Ti kakoauaa bwa ana tararua te Atua e a tia ni kairiira nakon te tabo are E tangirira bwa ti na maeka iai.”
GSAM 461.3Ngkai ti a nora kakoroan bukin kakoaua aika bati ake a kaotaki n te mwakoro aei ao mwakoro ake mai imwaina, ti na “onimakina te Uea ae Atuara, ao ti na kamatoaki iai; ao n onimakina ana burabeti, ao ti na tokanikai iai,” bwa ti aonga ni tauraoi ibukin bwaai ake a tuai n riki, ao ti na aki rokoi n akea ataakira.