Mwakoro 4 — Tain te Toki
GSAM 77.1“Imwi n taku, ‘Tera tei, Uea raoi, te toki ni baika aikai?’ Ao e taku mai, ‘Ko na nako n am kawai, Daniel, ba a kainaki ao a kanikinaaki taeka aikai ni karokoa tain te toki. ... A na karaoa te bure taan bure; ao ake a bure a na aki ota, ma ake a rabakau a na ota.’”1
GSAM 77.1“E taku mai nakoiu, ‘Ko ota, natin te aomata, ba n tain te toki e na kaotaki te miitara.’”2
GSAM 77.1“Ma ngkoe, Daniel, kainaka taeka aikai ao kanikina te boki, ni karokoa tain te toki; a na mwaiti aika a na biri nako ao ni biri mai, ao e na rikirake te ata.”3
GSAM 77.1Tera ae nanonaki i nanon te taeka “tain te toki”? E aki kona n riki n te toki raoi, ba ngkana ai ngaia, te mwakoro n taetae ni burabeti ae kainaki e na aki buoka te aomata. Ba “taian baika a kaotaki a bon ara”4 te mwakoro a na buoka n te tai riki tabeua. Ngaia are “tain te toki” e na nanonaki iai te tai ae imwain te toki raoi, ae a na ota iai i baika e taetae ni burabeti Daniel iai.
GSAM 77Te Bong ni Babaireana
GSAM 77.2E bon nanonaki iai te tai anne ae aranaki n te taetae ni burabeti Nahum bwa “te bong ni babaireana.” Iai e taetae te tia ni burabeti ibukin kamaunaan Nineve ma “te karongoa n te kai n oro ae te kora, ao te karongoa ni mwininginingin taian wira, ao aoti aika a ewewe, ao taian kariki aika a bwewe.”5 E moan kaotaraki te aroaro ni mataku ae kakannato ae na roko i aon te aonnaba, ngkana “a na ririko maunga i matan, ao a na maakoro taian bukibuki, ao e na bue te aba n matan, aei, te aonnaba ma koraki ake a maeka iai. Antai ae kona n tu n matan ana un? Ao antai ae kona n tu n te korakora n ana un? E na kabwaroaki ana un ae korakora n aron te ai, ao a na bwara taian atibu irouna.... E na kabooa te toki; ao e na aki riki te kangaanga n te kauoman.”6
GSAM 78Kariki ma Taura aika Ura
GSAM 78.1E taetae riki te tia ni burabeti ibukin te bong ni babaireana anne: “A na iai taian taura aika ura i taian kariki n te bong ni babaireana, ao a na rangi ni mwaeiei taian kai fir. A na ruru taian kariki i taian kawai, a na korakora ni bubutii i taian kawai aika raraoi; a na tei n aron taian taura, a na nakonako n aron te iti. E na manga warekiia ana taani buaka aika korakora; a na taningaei n aia nakonako; a na waekoa nakon te oo, ao e na katauraoaki te bwai ni kamano.”7
GSAM 78.2Aio te kabwarabwara ae eti raoi ibukin te turein ae waekoa n aron te iti n taai aikai, ma te tia tararua te turein ae e teimatoa ni warekiia ao ni manga warekiia ana taan nakonako, mai te tabo n turein teuana nakon teuana, ao a taningaei ngke e nakonako te turein. Ao e rangi ni bati kabonganaan taian kai fir ibukin taian kawai n te turein, taian baka n te kawai ao taian auti ni karokaro ibukin te uo. E takuaki bwa te kawai teuana i aon taian Maunga Sierra Nevada e a mwaiti n te 47 maero taian auti ni karokaro n te uo ni kai fir. Ao aei tei ae e taetae iai te tia ni burabeti, bwa e na riki n te “bong ni babaireana.”
GSAM 78.3E taetae riki te tia ni burabeti Ioela ibukin tain te toki, ngkana a tuangaki taan toro n te Uea bwa: “Kam katanga te buu i Tion, ao kam katanga te kauring n au maunga ae tabu! A na rururu koraki ni maeka i te aba, ba e roko te bong ni Uea, ao e a kan roko.”8
GSAM 78.4Ao e takuaki riki n te tia ni burabeti Sefanaia: “Kam bootaki, eng, kam bootaki, ngkami ae te natannaomata ae aki tangiraki; imwaini rokoan te tua, imwaini te bong ni riki n aron te uo, imwaini rokoan unin te Uea i amiota, imwaini rokoan te bong n unin te Uea i amiota. Kam ukoukora te Uea, ngkami ni kabane aika nanorinano n te aonnaba, ae kam taotaonina ana motikitaeka; ukoukora te raoi, ukoukora te nanomwa; ai kona ni karabaaki ngkami n te bong n unin te Uea.”9
GSAM 79.1Ibukin te ota riki n te nanonaki n te taeka “tain te toki,” ao n te tai ae e moanaki iai, ti na nora te bwai teuana ae aranaki n te aro anne. N te mwakoro ae 11 n Daniel, e kaotaki te kairiiri ae e bwainikirinia aomata, ae e na kairiiri ni karokoa tain te toki. E taku te Uea ibukin te kairiiri anne: “Tabeua mai irouia ake a ota a na bwara, ni karaoiaki, ni kaitiaki, ao ni kabanea n itiaki, ni karokoa tain te toki, ba [tain te toki] e a tabe n te tai ae riai.”10
GSAM 79Ana Mwakuri te Rena ae Nimanomano
GSAM 79.2A mwaiti taan kabwarabwara Porotetani aika a tia n onimaki bwa te kairiiri aei ma te “rena ae nimanomano” n Daniel 7, a nanonaki iai te ekaretia Roma, ae e na tei ma te kairiiri n te aono n te tai ae “riai.” Te tai anne bon “te tai, taian tai, ao te beti n te tai.”11 E na 1260 te bong ni burabeti—1260 te ririki—n ana kairiiri n te aono te rena ae nimanomano, mai te ririki 538 nakon 1798 A.D. N te ririki 1798, e a bwara ana kairiiri n te aono te rena ae nimanomano, n te “tai ae riai.” Ngaia are n te tai anne a a toki ni bwara taan te aomata i baabakan te kairiiri anne, n aron ae a tia n bwara iai. Ngaia are te ririki 1798 e kaotaki bwa te moanaki n te tai ae aranaki n te taetae ni burabeti aei bwa “tain te toki.”
GSAM 79.3Te ririki 1798 e tokiaki iai “tengaa ma uabubua ma onobwi te bong”—1260 te ririki—ngkana a na “taetae ni burabeti... a takaaki n te ruu” taian “Tia Kakoaua aika Uoman” te Uea (Te O Tetemanti ao Te Nu Tetemanti).12 N tain te ririki ni kangaanga aomata a kawakinaki Taian Taeka ni Koaua n taeka Kiriki ao Latina, ao a aki ota iai aomata ake a mwaiti. Te kainaki aei n Taian Taeka ni Koaua e kabwarabwaraki bwa a takaaki “n te ruu.”
GSAM 80Tia Kakoaua aika Uoman a Kamateaki
GSAM 80.1“Ngkana a tia ni kabooa aia kakoaua [n aia aro ni takaaki n te ruu], te man ae e waerake mai n te rua ae akea botona e na buakania [e kauekei nanoia aomata n te aonnaba Tatan ao e mwakuri rinanoia], ao e na tokanikai i aoia, ao e na kamateia. Ao a na bonea aia rabwata ni mate i te kawai n te kaawa ae kakannato, ae aranaki n te aro ni taamnei bwa Totoma ao Aikubita, i nanon te tabo are e a kamateaki iai ara Uea i aon te kaibangaki [“e kamateaki i aon te kaibangaki,” n te rairai n te taetae n Denmark ao n te Revised Version]. Ao a na nora rabwataia taan te aomata, taian utu, taian taetae, ao taian aaba, ni 3 bong ma te beti, ao a na aki kariaia bwa rabwataia a na taaki n taian rua ni mate.”13
GSAM 80Te Tautaeka ni Mataku
GSAM 80.2Te kamatean taian Tia Kakoaua a riki n te “tautaeka ni mataku” i France, mai te ririki 1792 nakon 1795—ririki aika 3 ma te beti. E ngae ngke e reitinako te Bitakin Tautaeka n France i nanon tao 6 ke 7 te ririki, n te 3 te ririki ma te beti ae moanaki iai, a karaoa aia mwakuri ae kakannato ni kamauna te Baibara, te taromauri, ao aomata ni kabane ake a beritaki ibukin te Baibara ke te taromauri. E ngae ngke e taku te Bitakin Tautaeka n France bwa e tewaaki ma te tautaeka n te king ao te kabongan te unimwaane, bon te tewaaki ibukin te kamaunaan te Atua ao te Baibara. Ibukin taian tai ake imwain raoi te Bitakin Tautaeka, ti wareka aio:
GSAM 80.2“Tiaki kona n tiku ni mwaninga bwa imwaini te Bitakin Tautaeka n te ririki 1792, a takuaki bwa taan karikirakea te aki onimaki i France a botaki ao a kabanea te £900,000 [$4,500,000] n te ririki teuana, ao a karaoa riki anne, n te kaboo, boreti, ao tibwaakin taian boki ibukin te kamwaraoan nanoia aomata ao te babaireia ibukin taekan aika kangaanga.”14
GSAM 80Taan Koroboki aika Aki Onimaki
GSAM 80.3“Te kawai ibukin te Bitakin Tautaeka n te aro anne e a babaireaki n taetae ni boreti a Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, ao taan tei n aia aro, ae a kataia n tibwaa taekan te onimaki ae e kamauna te taromauri n te aro n aomata ao ae kaotaki. Tiaki ti e kaitaraaki te kaotioti, ma e a boni kakeaaki ni kabane; e a nako te Atua mai te aonnaba, ao e a tei te taamnei ae e aki riki n te aro ni kainonano, ae aranaki bwa te Atuaine ni Rabakau.”15
GSAM 81.1N te ririki 1793, aia iango aomata a kona n aron are taan takareka i te tabo ni takareka a booaki n te boou ni kabwakaia ibukin te Atua ao te Baibara. Ti na kaota te tauira aio:
GSAM 81.1“Te tia takareka Monert, i nanon te Ekaretia St. Roche [Paris], e kairi te aki onimaki nakon te tian teitei. E taku, ‘Atua, ngkana ko iai, karaoa am motikitaeka ibukin am aran ae e a kabuakakaaki! I kaitarako. Ko tiku n te aki taetae. Ko aki ninikoria ni kanakoa am baa. Antai ae na onimaki n am maeka imwina aei?’”16
GSAM 81Mwakuri ni Kabwaka ibukin te Atua i Lyons, France
GSAM 81.2Ibukin te aro are a na kaotaki iai ake a kamateia Tia Kakoaua, ae a “kamateia riki Natin te Atua i aon te kaibangaki, ao a kamaamaea i matan te aomata” (Ebera 6:6), ti na nora te bwai ae riki n te bootaki ae e karaoaki n Fouché i Lyons, ibukin Chalier, te kairiiri n Lyons, ae e a tia n kamateaki. Imwaini rokoana i Lyons, Fouché e tua bwa:
GSAM 81.2“a na kamaunaaki taian kanikinaean te taromauri ni kabane; ao i aon taian mataroa n taian tabo ni maate a na koreaki, ‘Te mate bon te moe ae aki toki.’.... E kairaki te taamnei ni Chalier i taian kawai, ma te mwaiti ae bati n taan kamatei ao aine ni kabwakabwai. Imwinaia e nako te taongki ae e uota te euangkerio, te kaibangaki, ao taian ibu n te amwarake ae tabu, ao a waekoa ni kabuekaki bwaai aikai n te ai, ma e kairoroaki te taongki bwa e na nima te wain ae e a tia n katabuaki mai n te ibu n te amwarake ae tabu.”17
GSAM 81.3Te Toa ibukin te Rabakau ae e karaoaki i Paris e kabwarabwaraki n te aro aei:
GSAM 81.3“A nakonako n te bootaki nakon te bootaki n tautaeka, ao te mwaiti ... a kabwarabwara n te aro ni kabwaka taian mwakuri n te taromauri.... Mwaane aika a takaaki n taian kaakina n taromauri a roko n taetae n haleluia, ao a mwaie n te Carmagnole, nakon te mataroa n te bootaki n tautaeka. Iai a katuka te bwerena ae e a tia n katabuaki, taian bwaoki ake e kawakinaki iai, ao taian taamnei n auro ao siliva. A karaoa taetae ni kabwaka.... E taku te tia kanako mai St. Denis, ‘Kam, bwaai ni kabwakabwai! Kam a tia n katabuaki n taian aro, kam na riki n te tai aei bwa taan te aaba, kam na uti ma te mwaiti ao ni buoka te aaba n nako nakon te tabo ni karaoan te mwane bwa kam aonga ni karanaki n te ai!’”18
GSAM 82Ana Taeka te Atua e Reke Mai n te Kabwara
GSAM 82.1“Imwina ni 3 bong ma te beti, e roko te Taamnei ni maiu mai te Atua i ngaiia” (taian Tia Kakoaua), ao a “rere nakon karawa n te nang.”19 E a roko ana tai te Atua ibukin ana taeka ni roko mai n te kabwara ao ni kaotaki imatan te aonnaba. E a roko te tai (1798) ibukin te mwakuri ni mitinare n te aonnaba ni kabane. N 1804 e a kateaki te Bootaki ni Baibara n Ingarangi. Imwina a riki mwaiti taian bootaki ni Baibara, ao n te tai aei e a tia ni rairaki te Baibara nakon taetae ni kabane aika kakannato n te aonnaba. Ngaia are Taian Taeka ni Koaua, taian Tia Kakoaua aika Uoman, ngkana a roko n te tabo ae a kona n noriaki ao n warekaki iai aomata ni kabane, e kabwarabwaraki bwa a rere nakon karawa n te nang.
GSAM 82.2N tain te Bitakin Tautaeka n France, Voltaire e taku bwa n tebubua te ririki, te Baibara e na aki riki ni kakawaki. N te ririki ae katebubua mai te tai anne, e a tibwaaki i France raoi te mwaiti n Baibara ae e bati riki nakon te mwaiti ae e ataaki bwa e iai n tain ana taetae ni kabwaka Voltaire. Ao te auti raoi are e karaoa iai ana taetae, e takuaki bwa e a kabonganaki n te tai aei bwa te auti ni Baibara.
GSAM 82Te Bwaretete n Rosetta e A Rekeaki
GSAM 82.3A iai uoua te bwai aika a reke ma te ririki 1798 ao aomata France aika ti na nori: te moan, n te ririki anne te taanga ni buaka France, i aan te Kenerara Berthier, e kabooa te tautaeka n te pope i Rome, ni karaoa (ma a aki ataia) te kakoroan te taetae ni burabeti ibukin te bwai aei, ae e n reke n te boki raoi are a tewaaki ma ngaia; te kauoua, n te ririki anne riki, i Fort St. Julien, i aon te mwaanga ae Rosetta n te karaanga ae te Nile, te taanga ni buaka France, ngkana a korekore, a rekea te bwaretete ni Rosetta ae e ataaki, ae e kawakinaki n te British Museum i Ingarangi. I aon te bwaretete aei e koreaki te taeka n aro aika teniman: taian hieroglyphic, te kore ae e kabonganaaki irouia taan katabuaki; te demotic, te aro n kore ae e kabonganaaki irouia aomata ni kabane; ao te Kiriki. Aei te kiing ae e kabwarabwaraaki iai te demotic ao te kore hieroglyphic aika a tia n riki bwa taeka aika a kanikinaaki. Ao, n aron ana taetae te tia teuana, “te kai ni kore aba ao te tiaabora, n aroni kaotinakon taian koroboki aikai aika n te taetae n demotic mai aan te aba, a kaotii kakoaua aika a mwaiti riki ibukin etin rongorongo nikawai n te Baibara nakon ake a reke mai n te bwai riki teuana i tinanikun Taian Taeka ni Koaua raoi.” Ngaia are aomata raoi ake a iangoia bwa a na kamauna te Baibara, a kabonganaaki n aki ataia ibukin te kakoroan te taetae ni burabeti ngkana a kabooa ana kairiiri te pope n te toki n 1260 te ririki, ao a reke riki te kiing ibukin taian kore raoi aika a kakoaua te koaua n Taian Taeka ni Koaua aika a kataia n kamauna.
GSAM 83“Ko na Tia n Tu n Am Tabo”
GSAM 83.1Tera ae e taetae iai te anera nakoia Daniel bwa e na riki n tain te toki? Mai te tai are e ongo iai Daniel ngke e taku te tia tabu bwa, “Ni karokoa 2300 te bong, e na kaitiakiaki te tabo ae tabu,”20 e a onrake nanona n te raraoma ibukin “te toki ni baika aikai” ao “a na akoi te tai.”21 Imwina e a ota iai bwa te ataakin te tai bon tiaki ibukina n ana tai. E takuaki nakoina: “Ko na nako n am kawai ni karokoa te toki; ba ko na motirawa, ao ko na tia ni tu n am tabo n te toki n taian bong.”22
GSAM 83.2Tabeua a iangoia bwa taeka aikai a taetae ibukin te toki n te aonnaba, ao n te tai anne Daniel ma koraki ake a tei n te Uea a na karekea aia karea, ao ni tei n aia tabo n te bwainibwai. Te taeka Ebera ibukin te bwainibwai n te tabo, te aono n te aba, ao taian bwai riki, e takuaki bwa gheh-vel. Tiaki te taeka anne ae e rairaki bwa “tabo” i nanon te mwakoro aei n te Baibara; te taeka i nanon aei bon goh rahl. Taan rabakau n te taeka Ebera a taku bwa te taeka goh rahl e reke 76 te tai n te O Tetemanti, ao bon te taeka anne ae e kabonganaaki ngkana e taetaeaki te kaitiakan te tabo ae tabu n te aro ni kaikonaki, ngkana a kakare tibwanga ni baireia bwa antai mai buakoia kooti ake uoman ae na kamateaki. Ngkana e ana te ibonga ae rietata te rara n ana kooti te Uea ao e nakon te tabo ae tabu ibukin te mwakuri ni kaitiaki, Iseraera ni kabane a tei i tinanikun te tabo, a karawawatai nanoia ao a kaotii aia bure, bwa a na tei n aki bure ao ni karekea te kakabwaia mai iroun te ibonga ae rietata ngkana e roko mai n te tabo ae tabu. Ngaia are n te bong anne Iseraera e tia n tei n ana tabo.
GSAM 84.1Ngkana e roko te kaitiakan te tabo ae tabu n te toki, n te tokiakin 2300 te bong, taekan Daniel ma taekaia maate ni kabane aika raoiroi, a na tuoaki imatan te Atua. Ngaia are Daniel e tei n ana tabo.
GSAM 84Taeka aika A Kainaki ni Karokoa 1798
GSAM 84.2N ana nanamaki Daniel, “Tera tei, Uea raoi, te toki ni baika aikai?”23 e takuaki nakoina: “A kainaki ao a kanikinaaki taeka aikai ni karokoa tain te toki.”24 Te bwai ae e kabuakaki iai nanon Daniel bon “n ningai?”, “a na akoi te tai?”, ao “tera tei te toki?” Aikai taian bwai aika a kabwakaia ao a kangaanga iai te tia ni burabeti, ao bon aikai ti aika a na kainaki ao ni kanikinaaki ni karokoa “tain te toki,” ma tiaki te boki ni kabane n Daniel, n aron ae a iangoia tabeua. Imwaini tain aei n 1798, taan reirei n taetae ni burabeti a tia ni karekea te marama ibukin 70 te wiki, ao a ota bwa a moanaki n 457 B.C., ma ana mwakuri ni minita te Kristo n te aomata, ana mate, ao taian bwai riki, ni kaineti raoi ma te warekaki n 69 ao 70 te wiki mai te tai anne. Te kakoroan ae eti n ana mwakuri te Tia Kamaiu ma te warekaki aei e a tia ni karekea te kakoaua ae kakannato bwa bon te Mesia raoi, ao bwa te bong are e moanaki iai 70 te wiki e a tia ni baireaki n aki kona n bitaki. Ibukin aia aki rekea bwa 70 te wiki bon te moan mwakoro n 2300 te bong, e a tiku te bwai aei ni kainaki ni karokoa imwina n 1798, n aron ae e taetae ni burabeti.
GSAM 84Te Kii ni Kabwarabwarai 2300 te Bong
GSAM 84.3Ngkai ti na rinanoi bwaai aika koaua ibukin te bwai aei. Ni karokoa te ririki 1798, a aki reke aia oota taan kabwarabwarai taetae ni burabeti ibukin tain tokin 2300 te bong. A kona n ota n taian kanikina, te bouannanti ao maan n ana boki Taniera, ma a aki kona n taekina tain tokin 2300 te bong, bwa a tuai n ota bwa a moanaki n ningai boong aikai. Bwa te kakoaua ibukin aei, ti wareka n te Takarua n te Nukanibong, ae aia nuutibeeba taan kantaninga ana kauaoki Iesu are e boretiaki n te tai anne n te kaawa ae New York, n te bong ae 15 Tuun 1842, ni kangai: “E bon anainano kuneaia taan koroboki aika kakaokoro ake a aki reitaki i marenaia ao ake, maimwin 1798, a nora te bwai ae akea ae noria mai mwaina—bwa 70 te wiki bon te kii ni kabwarabwarai 2300 te bong.”
GSAM 85A Bati Aika A Kunea te Oota
GSAM 85.1Ngkai e a “rabunaki ao ni kainaki” te atatai aei ni karokoa ana tai te Uea are e baireia bwa e na kaukaki ni kaotaaki nakoia ana aomata, ao n te aro naba anne, ngke e roko “tain te toki,” a na bati aika a na “birinako ao ni manga biriokiri” n nanon Booki aika Tabu, n ukoukori bwaai aikai. Ni kabotauan rairan te kibu aei tabeua, e na rangi ni mataata te iango aei.
GSAM 85.2E kangai Taokita Adam Clarke: “A na bati aika a na kakorakoraia n ukoukora nanona; ao e na rikirake te atatai—rinanon te anga aei.”
GSAM 85.3N ana Baibara Luther n te taetae n Tiaman ae e a manga rinanoaki, ti wareka ni kangai: “N te aro anne a na bati aika a na rinanoia, ao ni karekea te ota ae bati.”
GSAM 85.4E kangai Te Baibara n te Taetae n Tiaman ae Kabotauaki iai Rairana: “A na bati aika a na rinanoa ni kabane, ao e na rikirake iai te atatai.”
GSAM 85.5Ana Baibara L. Van Ess n te taetae n Tiaman, are e kariaia naba te bobe nakoia taan wareware aika Katorika, e rairia ni kangai: “A na bati aika a na ukoukora kanoana ni kabane, ao e na bati te atatai.”
GSAM 85.6E kangai te Baibara n aia taetae kaain Sweden: “A na bati aika a na ukeuke i nanona, ao e na bati te atatai.”
GSAM 85.7Te Baibara n aia taetae kaain Denmark ma Norway ae e a manga rinanoaki e kangai: “A na bati aika a na ingainga n ukeuke, ao e na rikirake n mwaiti te atatai.”
GSAM 85.8Ti wareka n te Takarua n te Nukanibong n 15 Tuun 1842 ibukin te ukeuke ao te kareke atatai ni kaineti ma te bwai are e rabunaki ao ni kainaki imwain 1798, ni kangai: “Tiaki te bwai ae kamimi bwa a rangi ni bati taan koroboki aika akea aia atatai i marenaia, ma a bane ni karekea te iango ae tii tebo n te tai ae e kani n tii tebo?”
GSAM 86.1Ti a kaota ikai te rarangi n araia taanga aika 20 aika kakaokoro, ake a kunea te koaua ibukin tokin 2300 te bong. A aki karekea rinanon te maroro i marenaia, ma bon uaan aia ukeuke ma te kakaonimaki n Booki aika Tabu, ni kairaki rinanon mwaakan Taamnein te Atua. E moa i aon te rarangi aei William Miller man te aono ae New York; ao imwina A. J. Krupp mai Philadelphia, Pa.; David McGregor mai Falmouth, Maine; Edward Irving mai Engiran; Archibald Mason mai Scotland; W. E. Davis mai South Carolina; Joseph Wolff, are e mwakuri n taabo aika kakaokoro n Asia; Alexander Campbell, n ana kauntaeka ma Robert Owen n 1829; Kaben A. Landers mai Liverpool, Engiran; Leonard Heinrich Kelber mai Stuttgart, Tiaman; Lacunza mai Spain; Hentzepeter mai The Hague, Holland; Taokita Capadose mai Amsterdam, Holland; Rau mai Bavaria; ibonga n Tartary n 1821; taan kamatebwaia te Baibara n Yemen, n aia boki ae aranaki bwa “Seera”; Hengstenberg, n te itera riki teuana ni Tiaman; kaain Russia i aon Taari ae Caspian; kaain te botaki ae Molokan i rarikin Taari ae Baltic, ao tabemwaang.
GSAM 86.2Aron te kaotaki n te tai ao n te tai taekan te bwai aei nakoia taan kamatebwai n taetae ni burabeti, n akea naba te atatai i marenaia, e na kaotaki n ae imwina aei:—
GSAM 86.3N te Takarua n te Nukanibong n 15 Tuun 1842, iai taeka aikai: “E a tibwa reke te boki ae kangai atuna: ‘Uoua te Koroboki ibukin Ana Ware Taniera n te Taetae ni Burabeti ae 2300 te Bong, ao Ana Mwioko te Kristian n Ukoukora Kamaiuan te Ekaretia, iroun Archibald Mason, te minita n te euangkerio, Wishawtown, Scotland, Newberg. E boretiaki man te kaotinako mai Glasgow, iroun Ward M. Gazeley, 1820.’ N te boki aei e kangai Mason: ‘I a tibwa nora te beeba n reirei ae uarereke, are e moani kaotinakoaki i Amerika iroun te minita ae Wm. E. Davis mai South Carolina, ao e manga kaotinakoaki n 1818 i Warkington, n te itera maiaki n Engiran. E kakoauaa te tia koroboki aei bwa a moanaki 2300 te bong n te tai ae tii tebo ma 70 te wiki (mwakoro 9:24). I a bon riai ni butimwaea te iango aei.’”
GSAM 87Davis mai South Carolina
GSAM 87.1N te kaotinako ae tii teuana n te Takarua n te Nukanibong, e taku te tia rinano: “E bae ni koreaki ana boki Davis tao n 1810.” Ngke e taekina aron te kabwarabwara n te boki anne, e taku: “E kona te tia wareware n iangoia bwa e wareki aia koroboki Miller, Litch, Stores, ke Hale, ma ti kakoauaa bwa akea mai buakoia taan koroboki n te tai aei ibukin kauaokin Iesu ae ataa te boki aei ni karokoa te wiki are e a nako. Te tia rinanoa te nuutibeeba aei [te Takarua] e tuai n ongo rongorongona mai mwaina. Ana iango Davis ibukin te tai, are e butimwaeaki iroun Mason, bon ae a na toki 2300 te bong n tokin aia ririki Iutaia ae 1843—ae ara ririki ae 1844.”
GSAM 87Joseph Wolff ao Tabeman Aika 20
GSAM 87.2N te Takarua n te Nukanibong n 31 Aokati 1843, ti wareka bwa “n 1822 e kaotinakoa Joseph Wolff (mai Engiran) te boki ae atunaki bwa ‘E na Manga Roko Natin te Aomata n Nangin Karawa.’” Ao e taekinaki riki bwa “n 1826, a kaitibo i London aomata aika 20 man taian aro ni kabane aika kakairi n te reirei ae butimwaeaki, ma te mwaane ae Wolff, ni kamatebwaia te Baibara. A bane ni karekea te iango ae tii tebo. A raona 1260 n 45 te ririki.” Raonan ririki aika 1260, ake a toki n 1798, n ririki aika 45, e na kairira nakon tokin 1843 n aia ririki Iutaia, ae bon ara 1844.
GSAM 87Ana Iango Alexander Campbell
GSAM 87.3N te kaotinako ae tii teuana n te nuutibeeba, e taekinaki Alexander Campbell ni kangai: “N 1829 e karaoa ana kauntaeka ae kinaaki irouia aomata ma Robert Owen, ae te tia aki onimaki. N te kauntaeka anne e kakoauaa bwa ana miitara Taniera a reitinako ni karokoa tokin te tai, ao bwa 2300 te bong bon ririki, ao a na toki tao n 1847 te ririki imwin bungian Kristo, ae ni kaineti ma ana kabwarabwara e riki aua ririki imwain te tai ae kabonganaaki irouia angiia aomata.” Ngaia are n ana wareware a na bon toki 2300 te bong n tokin aia ririki Iutaia aika 1843 aika bwanin, man moanakin ririki ake imwin bungian Kristo—ae bon 1844.
GSAM 88.1N te Takarua n te Nukanibong n 21 Tebetembwa 1843, iai te rongorongo ibukin te boki ae e a reke, ae kangai atuna: “Te Bwanaa nakon Britain ao Amerika, n te kabwarabwara man Booki aika Tabu ibukin kauaokin Iesu ae ara Uea ao ara Tia Kamaiu, are ti tataroia ni katoabong ni kangai: ‘E bia roko am tautaeka n uea, e bia karaoaki nanom i aon te aba n aron karaoana i karawa,’25 Iroun Kaben A. Landers mai Liverpool, kaotinakoaki iroun S. Kent ma ana botaki, 1839.”
GSAM 88.2“E anga naba ana wareware ibukin te tai n aroia ake tabeman, ao e bairea tokin 2300 te bong bwa 1847 te ririki maimwin bungian Kristo ni koaua.” Anne bon ara 1844, bwa e bung n ririki aika aua imwain te tai ae kabonganaaki irouia angiia aomata.26
GSAM 88Leonard Heinrich Kelber
GSAM 88.3N Te Rinano ao te Tia Katanoata n 17 Meei 1892, iai te koroboki mairoun te minita ae L. R. Conradi mai Hamburg, Tiaman, are e kangai iai:—
GSAM 88.4“Tao angiia ara taan wareware a a tia n ongo rongorongon Bengel, ae te mataniwi ae kinaaki n te aro n Ruteran. N te tienture are e a nako [ni kaineti ma ana rongorongo Schaff, e mate Bengel n 1751], e bairea tain kaotin ara Uea bwa te ririki 1836, ni boutokaki ana wareware i aon te ware ae 666 n Te Kaotioti. Ma ngke e kei raroa tokin te tai aei, e moana te koroboki temanna te mwaane, ae te mataniwi n reirei, arana Leonard Heinrich Kelber. Ana moan beeba n reirei e kaoti n 1824, atuna ‘E a Kaan te Toki,’ ao iai kabwarabwaraan Mataio 24 ao 25. E boretiaki i Bavaria. Ma n 1835 e kaoti i Stuttgart te beeba n reirei ae bubura riki ma te atu ae tii tebo, ae 126 iterana. E na kaokoro anainanoan aei, ao bwa a na reke aia ota ara taan wareware ae raoiroi riki, I a raona n rairan te iteraniba ae koreaki iai atuna: ‘E Nang Roko te Toki, ae kakoauaaki n te aro ae bwanin ao ae kamatoa te nano man ana taeka te Atua ao bwaai ake a tibwa riki; ae kamaunai ni kabane iango aika aki riai ake a kaitaraa tataningan rokon ara Uea, ke warekan te tai; ae kaota n te aro ae mataata aron kairuan te mataniwi ae Bengel n ririki aika itiua ni kaineti ma te ririki ae kakawaki ae motikaki iai te bwai; bwa tiaki 1836, ma te ririki 1843, ae te toki, are e na toki iai te buaka ae kakannato i marenan te oota ma te rotongitong, ao e na moanaki i aon te aba ana tautaeka n te rau ara Uea Iesu ae maan tataningana.’
GSAM 89.1“E kaoti te kauoua n te kaotinako n 1841, i Stuttgart naba, ao ni kaineti ma ae I ataia, e kaoti riki teuana i Saxony. N aron ae kaotaki n te iteraniba are iai atuna, imwin kaekaan iango aika aki riai ake a bwainaki irouia angiia aomata, e kaota te beeba n reirei n te aro ae mataata ao ae teretere reitakin 2300 te bong n Taniera 8 ma 70 te wiki n Taniera 9, ao e kairi nako n te ririki 1843 (aia 1843 Iutaia—ae ara 1844). Ao n te kabane n te boki e kaotia man kanikinaean taai bwa e riai n a kaan te bwai ae na riki aei.
GSAM 89.2“Karaoan kaotinakona aika bati e a tau ni kakoaua anainanoan te boki aei. Tari te mwaane Schäche, ae maeka ngkai i Australia, e nora te katanoata ibukina n te aono ae raroa ae Silesia naba. Imwin tuangana bwa e na kanakoaki nakoina, e warekia ma te ingaingannano ae korakora, i nanon te auti ae kainaki mataroana. Akea te kanikina n te boki ae e kona ni kuneaki ae kaotia bwa iai ana atatai te tia koroboki ibukin te waaki ae titeboo n te aonnaba; ma rinanon Taamnein te Atua e a karekei iango aika tii tebo.
GSAM 89.3“N 1842 e korea riki te beeba n reirei ae bubura riki, ae 286 iterana, i Stuttgart naba, ibukin ‘Iango aika Kakawaki ao Aika Anaaki man Booki aika Tabu ibukin Karikan te Aonnaba ao Abwakin Taina; ke te kaeka ae bwanin nakon te titiraki: Bukin tera bwa e karika te aonnaba te Atua n boong aika onoua aika irianaki—kaanin rokon ara Uea ni motiki taekan te tia kaitaraa Kristo—bwaai aika kakannato ao aika kakukurei ake a na riki n te ririki 1843.’”
GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)
GSAM 89.4Tao n te ririki 1812, e kaotinakoa Lacunza i Spain te boki ae atunaki bwa Rokon te Mesia n te Kakannato ao te Mimitong. E kabongana te tia koroboki te ara ae “Ben Ezra” ni karabaa arana ni koaua, ao e iangoaki bwa te Iutaia ae e a riki bwa te Kristian. Imwin moanakin ana mwakuri Edward Irving mai Engiran ibukin kauaokin Iesu, e raira te boki are e taekinaki mai mwaina nakon te taetae n Ingiriti. Ngaia are e a karakinaki rongorongona n taetae aika a aki kee nakon uoua.
GSAM 89.5E bon anainano, imwin nakon ririki aika bati, ikotan aia iango taan kamatebwai aika kakaokoro ake, man moanakin te tienture are e a nako ni karokoa 1840, a wareka tain 2300 te bong, ao a bairea 70 te wiki bwa te moan mwakoro n te tai anne, ao imwina n noria bwa a bane ni boraoi iangoia ibukin tokin te tai anne n 1844.
GSAM 901844 bon Tokin 2300 te Bong ni Koaua
GSAM 90.1E kona ni kaoti te titiraki aei: Ti kona ni kakoauaa raoi bwa 1844 bon te ririki ae eti ibukin tokin 2300 te bong? Eng! Bwa n aron ae e aki kona kakoroan bukin te taetae ni burabeti ae kewe n riki n te tai ae riai ibukin kakoroan bukina ae koaua, ao n te aro naba anne ti riai ni karekea te iango bwa te ririki 1844 bon tokin 2300 te bong ae eti. Te Atua are e rabuna ao ni kaina te atatai anne ni karokoa 1798, ao e berita bwa e na kaoti te oota n te tai anne, e kairiia rinanon Taamneina ae aki kona ni kairua, naake a ukoukoria ma nanoia ni koaua bwa a na karekea te ota ae eti ibukin te tai. E a roko ana tai bwa e na “rikirake te atatai” ibukin te bwai anne, ao e anga te oota ae koaua.
GSAM 90.2Ngkai ti a kunea tokin te tai are e kaotaki nakoia aomata n “tain te toki,” e raoiroi bwa ti na ukeuke ibukin nanon te kunebwai anne. Ti kunea bwa n te tai anne, n tain katokan te mwakuri n te euangkerio, e na katanoataaki te tai ae baireaki ibukin bootakin te motikitaeka. “Ao I nora,” e taku Ioane, “te anera riki temanna ae kibakiba i nukani karawa, ma te euangkerio ae aki toki bwa e na tataekinna nakoia naake a maeka i aon te aba, ao nakoia natannaomata nako, ao baronga, ao taetae, ao botannaomata, n taetae n te bwanaa ae korakora ni kangai: Maaka te Atua, ao neboia; bwa e a roko te aoa n ana motikitaeka: ao taromauria are e karika karawa, ao te aba, ao taari, ao taian nibwan te ran.”27 Anera ni koaua a aki tataekina te euangkerio nakoia aomata. Bon te aomata ae e rineia te Uea i bon irouna bwa e na tataekina ana euangkerio ni karokoa tokin te aonnaba.28 Mangaia are te anera aei bon te kanikina n te rongorongo n te euangkerio ae katanoataa bwa e a roko te tai ibukin te motikitaeka bwa e na “moanaki n ana auti te Atua.”29 E aki kona te rongorongo ae aron aei n anganaki man Booki aika Tabu ni karokoa te tai are e kuneaki iai n Booki aika Tabu te tai ae kairi nakon te motikitaeka. Te tai ae 2300 te bong, n aron ae e a tia n taekinaki, e roko ni karokoa motikitaeka ae rinanon te kakae ibukia ana aomata te Atua.
GSAM 91Te Bong ni Kabwarabure bon te Tai n Motikitaeka
GSAM 91.1Te bong ni kabwarabure, ae kaitiakan te tabo ae tabu i aon te aba, e a tia ni mataata nakoia Iutaia bwa te bong ni motikitaeka, ao a teimatoa n iangoia n te aro anne. Ao ngkai naba, n aroia n a maeka n taabo aika kakaokoro, e ngae ngke a aki kona ni karaoi ni kabane mwakuri n taromauri rimoa ake a irekereke ma te bong ae kakannato anne, a teimatoa n tantanna bwa te bong ni motikitaeka. Bwa te kakoaua ibukin aei, ti na moan anai taeka man te nuutibeeba n Iutaia ae boretiaki i San Francisco, California, ae aranaki bwa Te Tia Kabwarabwarai Aia Reirei Iutaia, ae aia nuutibeeba Iutaia aika kakairi n aia reirei rimoa n te itera maeao ni Maunga aika Rocky. N te kaotinako n Tebetembwa 1892, e katanoataaki bwa imwain kaotin te kaotinako ae imwina, e na roko te kaitiua n namakaina ao te bong ni kabwarabure. Araia ibukin te kaitiua n namakaina bon Tishree, ao ibukin te kaonoua bon Ellul; ngaia are e kangai te nuutibeeba: “E a roko te namakaina ae Ellul, ao a na ongoaki bwanan te Shofar aika kauring [te buu are e riai n katangiaki man te moan bong ni karokoa te katengaun bong n te kaitiua n namakaina, Taian Areru 81:3, 4] ni katoa moaningabong n aia tunako Iutaia aika kakairi n aia reirei rimoa, n kaunga te katauraoi ibukin te bong n ururing, ao te kabanea ni motikitaeka n Yom Kippur.” Ngkai a a mena n tokin Ellul, ae te kaonoua n namakaina, ao e nang moanaki Tishree, ae te kaitiua n namakaina, a na ongo te buu ni katoa moaningabong i nanon tebwina te bong, ae katanoataa te kabanea ni motikitaeka n te ririki n te babaire n taromauri anne are te katoto.
GSAM 91Ana Kakoaua te Rabi n Iutaia
GSAM 91.2Ao n te ririki 1902, ngke e katanoataa te bong ni kabwarabure te rabi ae Isidore Myers, man te ekaretia n Iutaia ae bubura i San Francisco, Cal., e kangai: “N rinanon te mata ni kawai n te tai man te ririki teuana nakon are teuana, e kauringaki te I-Iteraera n te aro ae korakora ibukin te karikibwai ao ana tautaeka te Tia Karikibwai i aon bwaai ni kabane, ao e kaoaki bwa e na karaoa te bong n ururing n te katangi buu, bwa uringan bungian te tai, ngkana ti taekinna n te aro anne, ao katokakin te Uea ae kakannato n uea. E kaoaki naba n bwanan te buu ae tii teuana anne, ke te Shofar, bwa e na rinanoi ana mwakuri n te ririki are e a nako, ngkai e tei ma te ruru i matan te mata ae nori bwaai ni kabane n te Motiraoi ae Aki Toki, ae tekateka i aon te kaintokanuea ni motikitaeka.”
GSAM 92.1Ngkai n aia mwakuri n taromauri Iutaia n te tembora e kaitiakaki te tabo ae tabu teuana te tai ni katoa ririki, e riai ni mataata nakon Taniera bwa kaitiakan te tabo ae tabu n tokin 2300 te bong e riai n irekereke ma te bwai ae kaokoro ma te mwakuri n taromauri ni katoa ririki are te katoto. E a kaman reireinia ana aomata te Uea bwa ngkana e kabonganai kanikina n te taetae ni burabeti, e riai n warekaki te tai ae anganaki bwa “tebongina ibukin teuana te ririki.”30 Ngaia are te tai aei ae 2300 te bong, n aron ae ti a tia n noria, e roko ni karokoa tokin ana mwakuri Kristo bwa te ibonga ae rietata n te tabo ae tabu i karawa—ae motikitaeka ae rinanon te kakae ibukia naake a uotaki taekaia nakon te tabo ae tabu i karawa rinanon kaotakin aia bure.
GSAM 92Te Rongorongo ni Motikitaeka ae Riai n Roko n 1844
GSAM 92.2Ngkai e a kuneaki tain moanakin motikakin taekaia aika tabu, e a kaukaki te kawai bwa, ni kaineti ma ana babaire te Uea ibukin bwaai ake a na riki, n aron ake a kaotaki n te taetae ni burabeti, e na kona n anganaki te rongorongo ae kangai: “E a roko te aoa n ana motikitaeka.” Tarai raoi, e aki taekinaki bwa e na katanoataaki te rongorongo n te tai naba are e kuneaki iai te tai anne, ma bwa te oota are e “rabunaki ao ni kainaki” mai mwaina e na kamatataaki. Ti nora n te aro ae mataata bwa e a kakoroaki bukin aei. N mwakoro ake imwina e na kaotaki bwa e bairea naba te Uea n te aro ae mataata tain katanoataan te rongorongo ibukin kauaokin Iesu, ao e bon katanoataaki nakon te aonnaba n aron naba are e taekinaki.
Notes
- Daniel 12:8-10. ↩
- Daniel 8:17. ↩
- Daniel 12:4. ↩
- Te Tua-Kaua 29:29, ↩
- Nahum 3:2. ↩
- Nahum 1:5-9. ↩
- Nahum 2:3-5. ↩
- Ioela 2:1. ↩
- Sefanaia 2:1-3. ↩
- Daniel 11:35. ↩
- Daniel 12:7. ↩
- Kaotioti 11:3. ↩
- Kaotioti 11:7-9. ↩
- Ana Rongorongo Anderson ibukin te Baibara n Ingarangi, buramwa 494. ↩
- Thomas Dick ibukin te Kanakoraoan te Aomata, buramwa 154. ↩
- Thier, Te Bitakin Tautaeka n France, mwakoro 2, buramwa 371. ↩
- Te boki anne, buramwa 338. ↩
- Te boki anne, buramwa 365. ↩
- Kaotioti 11:11, 12. ↩
- Daniel 8:14, ↩
- Daniel 12:6-8. ↩
- Daniel 12:13. ↩
- Daniel 12:8, ↩
- Daniel 12:9. ↩
- Mataio 6:10. ↩
- Te ririki ae koreaki i rarikin Mataio 2:1. ↩
- Te Kaotioti 14:6, 7. ↩
- Mataio 28:19, 20. ↩
- 1 Betero 4:17. ↩
- Warekaia Iteraera 14:34; Etekiera 4:6. ↩