Kapitali 21 — Sulinermi siulersuineq
GSAM 322.1“Ilitsersussavakkit ilinniartillutillu aqqutissannik.”1
GSAM 322.2Naalakkamik tatiginnittumut taassuma isumassuinera takussaajuarpoq. Piffissalli ilaanni isumassuineq tamanna immikkut malugineqartarpoq, soorlu ajortunit navianartunillu takussaasunit takussaanngitsunillu immikkut aniguisiunneqarnerni, aammalu taassuma sallusuissutaanik siaruarterinissamut isumassuineratigut periarfissanik toqqaannartumik ammaassisoqartillugu. Kapitalimi matumani tamakku eqqartorneqarput.
GSAM 322Michiganimi takorruugaq siulleq
GSAM 322.31853-imi maajimi Elderi White nulialu Michiganimut tikeraarput. Taakku siullermeerlutik Buffalo, N.Y., kitaanut pipput. Maajip sabbatiani kingullermi Tyrone-miipput, tassanilu Arnaq White takorruukkami takutinneqarpoq naalagaaffimmi tassani sabbatimik maleruaasut eqimattat assigiinngitsut, aammalu sunniutinut akerlilersuisinnaasunut mianersoqqussutinik tunineqarluni. Juunip 2-anni Jacksonimi pappiaqqat angisuut qupperneri arfineq-pingasut allaffigai, takutinneqarami takusami ilaat oqaluttuaralugit. Takorruugamik allaaserisap aqerluusamik nuutinnera uannut tunniuppaa, piumasaraluguli taassumunnga allaat allannermullu imerpalasoq atorlugit erseqqissumik allaqqitamik tunniussissasunga.
GSAM 322Arnaq illernartuunerartoq
GSAM 322.4Takutinneqartut allat ilagaat arnaq ilatsinnut akuliunniarsarisoq pillugu oqaluttuaq. Arnaq tamanna assut illernartuunerarpoq, oqarpoq. Arnaq White taassuminnga naapitaqarsimanngisaannarpoq, ilisimasaqarfiginngilaalu takorruukkami tassani paasitinneqarsimasuni eqqaassanngikkaanni. Arnap iliuuserisartagai kisiisa oqaluttuarinngilai, aammali oqaaqqissaarneqaruni imminut illernartuutitaartumik isikkoqalissasoq oqassasorlu: “Naalakkap—uummatiga—nalunngilaa.” Oqaluttuarpoq arnaq tamanna angummik inuusuttumik ilaqarluni nuna angalaffigigaa, uinili utoqqaq angerlarsimasoq sulisorlu taakkua ajortuliornerminni pilersorniarlugit. Arnaq White oqarpoq Naalakkap takutikkaani “arnap illernartuuneraraluarluni inuusuttorlu taanna peqqussummik arfineq-aappassaanik unioqqutitsinermikkut pisuusut.” Tamanna pillugu allaaserisaq kaasarfigalugu, qanoq pisoqarnissaa ernumatsallunga utaqqivara.
GSAM 323Vergennesimi, Michiganimi, ataatsimiinneq
GSAM 323.1Jacksonimi, Battle Creekimi, Bedfordimi Hastingsimilu ataatsimiinnernik ingerlataqarpugut, taava Vergennesimut Kentip immikkoortuaniittumut pivugut, paasinarsivorlu arnap najugaqarfigigaa. Juunip 11-anni, sabbati nallitsiartussaasoq, unnuisussatsinnut apuuppugut. Unnuiffigaarput Elderi White alla, siornatigut Kristumiut ilagiivini oqaluussisuusimasoq. Nuna tamanna nutaanik nunaqarfiliorfiusimammat, ataatsimiinnerput nerukkaasivissuarmi angisuumi nutaami 3 mi-nik ungasinnerusumiittumi ingerlanneqartussatut aaqqissuunneqarsimavoq; paasivarpullu arnaq takorruukkami takuneqarsimasoq suli ataatsimiiffissap ungataani 2 mi-nik ungasitsigisumi najugaqartoq.
GSAM 323Upperisarsiornermik ingasaassiniartumut nalunaajaaneq
GSAM 323.2Juunip 12-anni ullaakkut nalunaaqutaq 10:30 nerukkaasivissuarmi ataatsimiinnissamut katersuuppugut. Arnaq White oqaluttarfiup saamiatungaani issiavoq, uangalu taassuma saniani, Elderi Cornell uangattaaq saninni, Elderi White-lu oqaluttarfiup talerpiatungaaniilluni oqalulluni. 15 minutsit missaanni oqalussimalersoq angut utoqqaq angullu inuusuttoq ataatsikkut iserput, issiavinnullu saallerpaanut oqaluttarfiup eqqaanut ingillutik. Taakkua ilaqartigaat arnaq angisooq, saluttoq amimigullu taartoq, matup eqqaani ingittoq. Elderi White naatsumik oqalugiareermat Arnaq White nikuippoq, oqaasissaminullu aallarniutigalugu oqaluussisut suliassamik paarisassaminnik aserortsinnginnissamut qanoq mianersortigisariaqarnerat eqqartorpaa, allassimaffik manna atorlugu: “Ilissi Naalakkap pequtaanik assartuisusi minguitsuugitsi.” Oqarpoq Guutip aaqqissuussinera malillugu arnaq uiminit allaanerusumik angummik ilaqarluni nuna angalaffigeqqullugu qaaqquneqassanngitsoq. Naggataatigut erseqqissumik oqarpoq:
GSAM 323.2“Arnaq taanna qanittukkut matup eqqaani ingittoq oqaluussinissamut Guutimit qaaqquneqarsimanerarpoq. Inuusuttoq una nerriviup saavani ingilaartoq angalaqatigaa, utoqqaq unali, uia — Guutip nallittorli! — angerlarsimaffimmini ilungersorluni sulisarluni aningaasarsianik taakkua ajortuliornerminnut atugaannik pissarsiniarpoq. Arnaq taanna assut illernartuunerarpoq — illernartitaasimanerarpoq — illernartuuneraraluartorli Guutip uannut takutippaa inuusuttoq una ilagalugu peqqussummik arfineq-aappassaanik unioqqutitsinermikkut pisuusut.”
GSAM 324.1Najuuttut tamarmik nalunngilaat inuit taakku nerukkaasivissuarmut isertinnagit Arnaq White-p takusimanngisaannaraai. Taassuma taakku immikkoortillugit kinaassusiallu taama ililluni oqaluttuarimmagit, najuuttut eqqarsartaasiannut sunniuteqarpoq, tatiginninnerallu annertusillugu takorruukkanullu uppernerat nakussatsillugu.
GSAM 324Oqaatsit siulittuutigineqartutut oqaatigineqarput
GSAM 324.2Arnaq White nalunaajaateqarmat arnaq oqaaqqissaarneqartoq, Arnaq Alcott, ernumalluni isigineqarpoq, oqaatigineqartut qanoq tigussanerai qanorlu iliussanersoq oqassanersorlu paasiniarlugu. Unnerluutigineqarnermini pisuussuteqanngikkaluaruni pissusissamisoortumik ilimagineqaraluarpoq nikuilluni tamaasa ilumuunnginnerassagai. Pisuuguni assullu ajortunngorsimaguni, ilumoortuunerat nalunngikkaluarlugu tamaasa ilumuunnginnerarsinnaagaluarpai. Taamaaliunngilarli, nalunaajaatimili oqaaqqissaarneqaruni qanoq iliussaneranik oqaatigineqartutut iliorpoq. Kigaatsumik nikuippoq, tamarmillu taanna isigaat; imminut illernartuutitaartumik isikkoqarluni kigaatsumik oqarpoq: “Naalakkap—uummatiga—nalunngilaa,” oqaaseqaqqinnanilu ingilluni. Nalunaajaatimi oqaatigisassaatut oqaatigineqartut eqqorluartumik oqaatigai, oqaatigineqartutullu aamma oqaatigalugit.
GSAM 325Pisuunermik nassuerneq
GSAM 325.1Ilumut Guutip uummataat nalunngilai, namminnerlu nalunngilaat unnerluutigineqarnerminni pisuullutik; kingornami angut inuusuttoq Hr. Gardnerimut, nunaqqatiminut tamanna pillugu sukumiisumik aperisumut, oqarpoq: “Hr. Gardner, Arnaq White-p uagut pilluta oqaatigisaa ajoraluartumik ilumoorluinnarpoq.” Arnallu 1862-imi Greenvillemi Arnaq Wilson oqarfigereerlugu “qatanngut White akerlillugu oqaaseqarnissaminut sapiissuseqarnavianngikkaluarluni, Guutimut sorsuttutut paasineqaqqunani,” nassuerutigaa inuusuttoq ilagalugu namminerminut tunngasumik takutinneqartoq ilumoortoq.
GSAM 325Tusarlersuisup illersortai
GSAM 325.21853-imi ukiakkut Michiganimi naammaginngisaqartut ikittut kattupput, aviisilu Sallusuissutip tusarlersuisua-mik taaguutilik saqqummersittalerlugu. Aviisip taassuma aaqqissuisuisalu suliassaat aserorterinermik tusaamanerlutsitsinermillu siunertaqartutut ippoq, ineriartortitsinermik siunertaqarnani. Quppigaani salluliuutit amerlasuut ilanngunneqartarput, tusarliussaq pillugu sulinitsinni akornutigisavut; siullermeerlutalu taama ammasumik saassunneqaratta, tusaamanerlutsitsillutik oqaasii akissuteqarfigisariaqartutut isigaarput. Tamanna piffissamik atuiffiuvoq sallusuissummik paarisassatsinnik siuarsaanermut atorneqartariaqaraluartumik, Saatanillu siunertaanut naleqqulluarpoq, qularnanngitsumik taanna akerlilersuinermut tamatuminnga aallarniisuummat. Pissutsit taama ingerlaannarput 1855-imi juunip 20-anni unnukkut Elderi White nulialu, Elderi Cottrell uangalu Oswegomi, N.Y., ataatsimiinnermik naammassinnilaarnissatta tungaanut. Ataatsimiinnitsinni Lillisimik atilik akornusersuisimavoq, iserluni allagaatit tusaamanerlutsitsisut taakku inuit akornanni agguaallugit. Tamatumunnga atatillugu pisussaaffipput pillugu apeqqut eqqartoqqinneqarpoq. Siornatigut salluliuutaat akissuteqarfiginiarlugit ilungersornerit tamarmik salluliuutinik suli amerlanerusunik pilersitsiinnarsimapput.
GSAM 325Siunnersuut siulittuutillu
GSAM 325.3Unnuk taanna illoqarfimmi Oswegomi John Place-p illuani qinoqatigiinnermi Arnaq White takorruukkamik tunineqarpoq. Tassani takutinneqarpoq sulinitsinni sallusuissummik oqaluussilluta ingerlaannarutta, “Tusarlersuisup illersortai”-nik taagorneqartutut ittut soqutiginagit, taakku imminnut sorsutilerumaartut aviisiallu matujumaartoq; tamannalu pippat paasiumaaripput ilavut marloriaatinngorsimasut. Nalunaajaat tamanna Naalakkamit pisutut upperalugu erniinnaq tamanna naapertorlugu iliortalerpugut.
GSAM 326Tusarlersuisup illersortaasa aviisiatalu uninnerat
GSAM 326.1Sallusuissutip suliassaa sukkasuumik siuariartorpoq, “Tusarlersuisup illersortai”-li imminnut akerleriillutik ajornartorsiulerput. Sivikitsuinnarmik piffissaq qaangiummat eqimattaq siammartiterpoq, siuttuisalu ilarpassuisa sabbati qimassimavaat. Aviisiat tapersersorneqannginnami sivitsunngitsoq saqqummersarunnaarpoq, piffissallu ilaani aaqqissuisuusimasoq atuarfimmi ilinniartitsinermik sammisaqalersimavoq; imminulli aqunnissaq ilikkarsimannginnamiuk, atuartuminik aqutsiniarnini iluatsinngilluinnarpaa. Nukappiaqqat atuarfimmiittut ilaannik naqqiiniarami aallaasitaarannguaq kaajallattartumik imassaasivilik qaqippaa; taanna seqqorniarluni nipiliorpoq, seqqornanili. Inuit eqqartuussivikkoortinnagu toqutseqinammata, unnuakkut Canadamut qimaasariaqarsimavoq.
GSAM 326Adventip suliassaanut sunniutaa
GSAM 326.2Piffissami tamatumani ilatsinnut isumaqatigiinneq ataasiussuserlu siornatigornit annerupput; tusarliussarlu siaruarterumallugu ilungersortoqartillugu sumi tamani aqqutissaq ammaattarpoq.
GSAM 326.3Misissuinermut nalunaarutip atuagartaani 11-mi, nr. 10-mi, 1858-imi januaarip 14-iani, aaqqissuisup Tusarlersuisup suliaata kinguneri eqqartorlugit oqarpoq: “Naammaginnginnerup nalaani Misissuinermut nalunaarut aserorniarneqarmat, ilagiit allaffimmi pigisaat $700-innaat nalinginut nalilerneqarput. Taamanerniit $5,000-inut amerleriarsimapput. Taamani akiliisarlutik pisartagaqartut tusindit missaanniipput, maannali 2000-iupput, saniatigut akeqanngitsumik pisartagaqartut amerlasuut ilanngullugit.”
GSAM 326.4Maanna piffissaq (1858) “Tusarlersuisup illersortaasa” avissaartuullutik siammartiterfissaat, Tusarlersuisullu saqqummersarunnaarfissaa nalliussimammat, kisitsisit qulaaniittut pingaaruteqarput. Misissuinermut nalunaarummik akiliisarlutik pisartagaqartut eqqorluartumik marloriaatinngorsimanerattut, uppertut amerlassusaat marloriaat sinnerlugu amerlanerulersimapput. Taamaalilluni 1855-imi juunimi Arnaq White aqqutigalugu siulittuutigineqartoq eqquuppoq.
GSAM 327Tupermi ataatsimiinnerit pillugit siunnersuut siulleq
GSAM 327.1Tusarliussap aallartinnerani ileqqoraarput atuarfinni ataatsimiittarluta, pitsaanerusumik inissaqanngikkaangatta. Ilaanni illumi taama ittumi inuit ima amerlatigisut katersuupput allaat atuarfiit marluk taama angitigisut inissaqartitsisinnaassanatik. Tamanit tusaaneqarsinnaajumalluni oqaluttoq igalaami ammasumi nikorfavoq, illup iluaniittunut aammalu amerlanerusunut qamutiminni ivikkanilu issiasunut oqalulluni. Katersuuttut taama amerlatigisut takunerat tupermi ataatsimiinnernik ingerlataqarsinnaaneq eqqarsaatigineqalerneranut pissutaavoq.
GSAM 327Battle Creekimi, Michiganimi, tupermi ataatsimiinneq siulleq
GSAM 327.2Taamaattumik 1854-imi maajip 22-anni Elderi James White allallu siunnersoqatigiinnerminni aalajangersimapput ataatsimiinnerni tupernik atuineq pilersaarutaasinnaasoq. Taamani tuperujussuit qaqutigoortumik allanik siunertanut atorneqartarput, cirkusini, uumasunik takornartanik saqqummersitsivinni isiginnaartitsinernilu assigiinngitsuni atorneqartarnerat eqqaassanngikkaanni. Michigan naalagaaffiit siullersaraat Ullormi arfineq-aappaani Adventistit taamatut suleriaaseq misiliffigimmassuk. Tupermi ataatsimiinneq siulleq Battle Creekimi 1854-imi juunip 10-anni aallartippoq. Maannakkut aasaanerani taamatut ataatsimiittarneq annertoorujussuarmik siaruarsimavoq.
GSAM 327Tupertitsilluni ataatsimeersuarnerit siunnersuutigineqarput
GSAM 327.31868-imi siuariarnissamut allamik alloriartoqarpoq. Tupertitsilluni ataatsimeersuarnermik ingerlataqartalernissap naleqquttuunera sukumiisumik eqqarsaatigineqarpoq, aalajangiunneqarporlu tamanna ilatta ataatsimut ataatsimiinnerni amerlasuullutik katersuuttarneranni inissaqartitsinissamut periusaassasoq pitsassuaq. Tuperujussuaq tamanut ammasumik naalagiarnermut atugassaq ilaqutariillu tupernik mikinerusunik atugassaqartinneqarpata, inuit pitsaasumik inissinneqarsinnaapput, taamaalillutillu ullut arlallit siunnersoqatigiinnermut pallorfiginninnermullu iluaqutaasumik atorneqarsinnaallutik.
GSAM 328Wrightimi, Michiganimi, tupertitsilluni ataatsimeersuarneq siulleq
GSAM 328.1Tupertitsilluni ataatsimeersuarneq siulleq Wrightimi, Michiganimi, 1868-imi septembarip 1-7-anni ingerlanneqarpoq. Ilatta ataatsimut katersuuttarneri pingaarutillit taakku ima annertusisimapput allaat ukiumut tupertitsilluni ataatsimeersuarnerit 50-it sinnerlugit suliassaqarfiup immikkoortuini assigiinngitsuni ingerlanneqartarlutik. Tupertitsilluni ataatsimeersuarnerit taakku Amerikamiinnaanngitsoq, aammali Europami, Australiami, New Zealandimi Afrikallu kujataani ingerlanneqartarput.
GSAM 328.2Ilatsinnit taamatut katersuutsitsinerit annersaat 1893-imi Lansingimi, Michiganimi, pivoq. Katersuunnermi angisuumi tassani inuit 3,400-t ilaqutariit tuperni 500-t sinnerlugit amerlassuseqartuni najugaqarput. Tupertarfimmi tupernut assigiinngitsunut annoraamineq 150,000 yd-nit sinnerlugu takissusilik atorneqarsimavoq.
GSAM 328Qimuttuitsut ajutoorneranni aniguisiunneqarneq
GSAM 328.3Tuperput siulleq 60 ft-inik annertussusilik pisiariniarlugu aalajangiinerup aqaguani (1854-imi maajip 23-anni), Elderi White nulialu, taamani Jacksonimi, Michiganimiittut, Wisconsinimut angalanertik aallartittussaavaat, tassani piffissami aalajangersimasumi sulissallutik. Ualikkut D. R. Palmerip illuaniippugut, qimuttuitsut unittarfiannit ungasinngitsumi. Elderi White ualikkut arlaleriarluni oqarpoq: “Angalaneq manna aallartissallugu eqqumiitsumik misigisimavunga; kisianni Ellen, isumaqatigiissutigaarput ornigutissalluta, taamaattumik aallarnerput pisariaqarpoq. Isumaqatigiissuteqarsimanngikkaluaruma unnuk manna aallarunnanngikkaluarpunga.”
GSAM 328.4Unnummat qimuttuitsullu tikiffissaat qanillimmat qinoqatigiippugut. Tamarmik Elderi White nulialu angalaneranni isumannaatsuunissaat pillugu qinunissamut siulersorneqartutut ipput. Nikuikkatta Elderi White-p upperini oqaatigaa Naalakkap isumagiumaarai sernissorlugillu.
GSAM 328.5Nalunaaqutaq arfineq-pingasuni qimuttuitsunut ilaqaakka issiavissaqarnissaannik nassataannillu inissiinissamik ikiussallugit. Ilaasartaatinut iseratta issiaviit qutsissunik iigartallit takuvavut; ilaasartaat taama ittoq taamani “sinittarfik”-mik taaneqartarpoq. Arnaq White oqarpoq: “James, ilaasartaammi uaniissinnaanngilanga, maaniit aniartariaqarpunga.” Tulliini ilaasartaatini qeqqanni issiavissarsinissaannik ikiuisuuvunga. Arnaq White nassatanilu uppimminut ilillugit ingippoq, oqarlunili: “Qimuttuitsuni ukunani toqqissisimanngilanga.” Sianeq sianerpoq, tuaviinnaq inuulluaqqullugit anivunga, sivitsunngitsorlu Cyrenius Smithimut unnuissallunga aallarpunga.
GSAM 329.1Nalunaaqutaq qulit missaanni tamatta tupigusuppugut Elderi White, Chicago-p tungaanut ingerlallualereersimasorigaluagarput, iserniarluni kasuttortoq tusaratsigu. Oqarpoq qimuttuitsut Jacksonip kitaani 3 mi-nik ungasitsigisumi aqqutiminnit aniasimasut; qimuttuitsut amerlanersaat nutsuisuat ilanngullugu aserorluinnarsimasut; arlallillu toqusimasut, namminerli Arnaq White-lu ajoquserneqarsimanngitsut. Erniinnaq hestimik qamutinillu pissarsivoq, Abram Dodge-lu ilagalugu Arnaq White aallugu. Elderip taanna taliminik kivillugu masarsoqarfik aqqusaarlugu kuuarannguarlu ikaarlugu ajutoorfiusumit ungasilaartumut isumannaatsumullu ingerlatereersimavaa.
GSAM 329.2Aqaguani ullaassakkut Hr. Dodge ilagalugu aseruatiternerit takuniarpavut. Aqqusineq qimuttuitsut aqqutaannik sivingasumik ikaarsiffiani ussik aqqutip nalaani toqqaannartumik qasuerserniarluni innarsimavoq. Qimuttuitsut nutsuisuat nersutinik saneqqutsitsissuteqanngilaq, taamaattumik uumasoq aporamiuk aqqutiminit saamiup tungaanut igitaavoq. Nutsuisup nunamut tunnerani siullermeerluni sajutsitsimmat, nassatanut qamut Elderi White-p atuagaasivianik imalik aqqutinit tamakkiisumik pissigarluni avammut pivoq ajoqusernanilu; peqatigisaanik ilaasartaat kingulleq inuit ikiuutinngikkaluartut qimuttuitsunut sinnerinut attaveeruppoq, nipaatsumillu aqqutini unilluni. Nutsuisoq aamma orsussanut imermullu qamut nunakkut aqqutit avataani 6 imaluunniit 8 rd-nik ingerlanerat kingorna, nutsuisup orpiup egip kinnera 3 ft-it missaannik silissuseqartoq aporpaa. Qimuttuitsut nukingat ima sakkortutigaaq nutsuisoq mumilluni naqqani qummut saatillugu, orsussanullu qamutip tunua aqqutit qulaannut kaajallalluni saatillugu. Qimuttuitsut sinneri sukkasuumik ingerlaartut nutsuisumut aserorsimasumut tassunga aporput, aappassaannik sakkortuumik sajutsitsillutik. Qamut nutsuisumut aportoq siulleq nassiussanut sukkasuumik ingerlatinneqartunut atugaavoq, qisumininnguanngorlunilu aserortinneqarpoq. Taanna imarisaalu aseruatiternerit ataatsimut katersat ilagaat, orsussanut qamutip qaavani eqqaanilu katersuussimasut. Tullia ilaasartaat tulliulluni akilinnut atugaavoq, ilaasunik 18-inik imaqartoq, taakkunannga ataaseq toqusimasoq sinnerilu tamarmik annertunerusumik annikinnerusumilluunniit ajoqusersimasut. Ilaasartaat taanna marlunngorlugu avinneqarsimavoq sinittarfiup taanna aqqusaarsimaneratigut. Sinittarfiup saavata ilaa aggulunneqarluni aserorsimavoq, issiavillu Arnaq White-p najorumajunnaarsimasaa aserorluinnarsimavoq.
GSAM 330Guutip aniguisiisimaneranut uppernarsaat
GSAM 330.1Aseruatiternerit takugatsigit, taavalu ilaasartaat Elderi White-p nuliamilu ajutoornermi ilaasaat, aseruatiternernit 15 rd-it missaannik ungasitsigisumi kisimiilluni eqqissilluni uninngaartoq, uummatitsinni oqaatigerusupparput Guutip qinnut tusaraa. Kiallu nalunngilaa inngilini aallartitsimannginneraa ilaasartaat taanna atajunnaarsikkiartorlugu, kiffani ajoquserneqaratik aniguissammata? Eqqarsaat tamanna ingammik sakkortusivoq unittaatinik paarsisoq oqarmat nammineerluni atajunnaarsissimanngikkini, aammalu tamanna pimmat ilaasartaatip tumararfiani inoqarsimanngitsoq, qanorlu pisimanera nammineq qimuttuitsunilu sulisut allat tamarmik paasisinnaanngikkaat. Suli paasinannginneruvoq atassusiissut ammalortoq qajannaallisaallu tamarmik aserorsimannginnerat, qajannaallisaallu saviminermik qilersuutaa ilanngullugu ilaasartaatip aserorsimasup tumararfiani innangammat, soorlu mianersortumik assammik inissinneqarsimasoq.
GSAM 330.2Ullut 24-anni unnukkut aqqutit aseruatiternik ima salinneqareersimapput qimuttuitsut pisarnermisut ingerlaqqilersinnaallutik; Elderi White Arnaq White-lu ilaasartaatinut ikeqqipput, Wisconsinimilu isumaqatigiissutiminnut isumannaatsumik apuullutik.
GSAM 330Akerlilersuisut oqaaqqissaarneqarput
GSAM 330.3Itsaq Israelimut suut tamarmik ajornanngitsuinnaasimanngillat. Avataanit akeqqaqarput siuariartornerannik alloriarnerni tamani akornusertarniarsarisunik. “Inuppassuit akuleriit” aamma tupertarfiup iluani Guutimut tunniulluinnarsimanngitsut sakkussatut piareersimapput, Saatanillu taakku aqqutigalugit naammaginnginnerit, saqitsaanneq, naammagittaalliorneq pikitsitsinerlu pilersinniarpai. Guutip pilluaqqusilluni assani tatiginnittunut ilagimmagu, sulinerallu ajugaaffiusarmat, tamanna uppernarsaatissaavoq inuit taakku taassuma isaani saammaannermik pissarsisimasut — Naalakkap assaata siulersorai.
GSAM 331.1Taamaappoq aamma inngilip pingajuata tusarliussaata pinngorfiata siuariartorneratalu nalaanni; tusarliussaq siuarsimavoq sallusuissutit saqqummiunneqartut inuup pissusissamisut uummataanut nuannersuunerat pissutiginagu. Akerlianilli tusarliussap sallusuissutaa qitiunerpaaq — Naalakkap sabbatia — namminissarsiorluni silarsuarmilu soqutigisat akerlerai, maleruaasullu sapaatip-akunneranut ulluni marlunni silarsuup niuerniuteqarneranit immikkoortillugit. Sallusuissutip maannakkut atuuttup suliassaa avataanit akeqqaqarsimavoq, suliamik aseruinissaminnut aalajangiusimannittunik ataavartumillu ilungersortunik. Taakku pillugit tussiaasiortup oqaasii atorlugit oqartoqarsinnaavoq: “Naalagaq illersortigisimanngikkutsigu, Israel maanna taama oqarsinnaavoq; Naalagaq illersortigisimanngikkutsigu, inuit uagutsinnut akerliullutik nikuimmata, taava uumatilluta iisimassagaluarpaatigut, uagutsinnut kamannerat ikummat.”2
GSAM 331.2Ilavut namminissarsiortut naammaginngisaqartut piffissani assigiinngitsuni saqqummersarsimapput, siunertatik piviusunngorpata suut angisuut piumaarnerannik oqaluttarlutik; taakkuali qaammaqqutaat, soorlu qaammaqqut masarsoqarfimmi tammartartoq, qangali qamissimapput. Taamaakkaluartorlu sallusuissutip maannakkut atuuttup suliassaa qularnaatsumik ataavartumillu nunarsuaq tamakkerlugu siaruariartorsimavoq, siuariarnerillu tamaasa aalajaannerulerlunilu nukittunerulersimalluni.
GSAM 331Elderit Stephenson aamma Hall
GSAM 331.31855-imi aasaanerani Elderit Stephenson aamma Hall Wisconsinip naalagaaffiani pikitsitsiniarnermik pilersitsiniarsaripput. Qatanngutit siuttuisa ilisimavaat taakkua upperisatsinnut tunngasut allat tamaasa ‘ukiunut aggersunut’ ajoqersuut atorlugu misilikkusussimagaat, aamma annertuumik kissaatigisimavaat Ullormi arfineq-aappaani Adventistit Kristusip tikiuteqqinnerata kingorna ajortuliortut misilinneqarnissamut piffissaat pillugu ajoqersorneqassasut.
GSAM 331Taakkununnga siulittuut
GSAM 331.4Novembarip 20-anni 1855-imi Arnaq White takorruugaqartinneqarpoq taakkua ingerlanerat pillugu, naggataatigut qanoq pisoqarnissaanik siulittuut ima oqaasertalik: “Inuk sanngiitsoq, isumaqarpit Guutip sulineranik unitsitsisinnaallutit? Inuk sanngiitsoq, inussaminik attuinerinnaatigut nikorfajunnaarsissinnaavaatit. Sivikitsumik taamaallaat taama ingerlaannarnissat akuerissavaa.”
GSAM 332.1Akerliusut oqarsimapput matumani takorruugaq tassaasoq angutit taakku qanittukkut toqussasut nalunaarutigineqartoq, taakkuli ukiut arlalissuit inuummata takorruugaq eqquutinngitsoq. Takorruukkami toqunissaat pillugu oqaaseqanngilaq. Takutinneqartut tassaapput angutit inngilip pingajuata tusarliussaanik sulinerup unitsinniarneranik ujartuisut. Naak Guutip qanoq ajornanngitsigisumik unitsissinnaagai ilisimatinneqaraluarlutik, ilanngunneqarpoq: “Sivikitsumik taamaallaat taama ingerlaannarnissat akuerissavaa.” Sunamitaava iliuuseraat? Sorsunnerminni iluatsitsinissamik neriuutigisamissut iluatsinngillat, taarsiullugu taartumi aqqutissarsiortutut isigineqalerput. Sapaatip-akunneri ikittuinnaat qaangiummata sabbativi tamakkiisumik qimappaat, akerlilersulerlugulu. ‘Ukiunut aggersunut’ partiimik pilersitsinissaq neriuutigaat, namminneq siuttoralugit. Tamanna iluatsinngimmat, sabbativi qimakkamikku innuttatsinnut attuumassutertik tamakkiisumik annaavaat. Taamaalillutik nammineq ingerlannertik aqqutigalugu pilersaarutigisartik siulleq tamakkiisumik aserorpaat. Innuttavut oqarput: “Ilumut, Guutip ‘sivikitsumik taamaallaat taama ingerlaannarnissaat akuerisimavaa.’”
GSAM 332Inuunerup aliasuutaasumik naggaserneqarnera
GSAM 332.2Angutit taakku marluk naggataatigut qanoq pineqarsimanerat pillugu, immaqa iluaqutaassaaq taakkua qatanngutaasa namminneq—taakku sabbatimik qimatsereeramik peqatigilersimasaasa, ‘ukiunut aggersunut’ upperisallit—oqaatigisaannik aliasuutaasumik pineqarsimanerat saqqummiutissallugu. Ukiut 37-it matuma siorna Mr. Hall eqqarsartaatsimigut sanngiillivoq (qaratsap aseroriartorneranik pilersinneqartumik), allanit peqquserlulluni pigisaminik annertuumik annaasaqarnera pissutigalugu. Silamut anissaguni timini siaassasoq imaluunniit nunamut naqinneqassasoq upperalugu takorluugaqarpoq. Navianartuunngilaq, kisianni ukiut taakku tamaasa sunilluunniit oqaluussisutut sulinermut naleqqutinngivippoq.3
GSAM 332.3Elderi Stephenson ukiut 16-it missaat matuma siorna toquvoq. Toqunnginnermini ukiut arlalissuit eqqarsartaatsimigut ajoquteqarpoq (silaqanngitsoq), naak allanut navianartuunngikkaluarluni. Taamaalerani, inatsiseqannginnermik upperisamut akuersilluni imminut pisinnaatitaaffeqartutut isumaqarnermini, nuliami nammineq qimappaa—arnaq ileqqussatigut mingutsinneqarsimanngitsoq—(avinneqarsinnaasimavoq taamaallaat eqqartuussissuserisumik peqquserluttumik atuisimalluni), nuliartaaralugulu arnaq nuliarisimasaminut naleqqiullugu inuusunnerujussuaq. Iliuuseq tamanna ileqqussatigut unioqqutitsinerujussuuvoq, taamaattumik nammineq ‘ukiunut aggersunut’ qatanngutaasa ingerlannera akuerinngilaat, sulinerannilu oqaluussisinnaajunnaarsillugu.
GSAM 333.1Angutit taakku ulluisa kingullersaanni qanoq innerat pillugu qatanngutaasa oqaasii misiginneqataanermik annertuumik takutitsipput; taamaakkaluartoq taakkua piviusutut saqqummiunneqarput, uumiginninnermik imaluunniit siumoortumik isummersornermik pinnani. Maannalu atuartartut nammineq aalajangiiffigissavaat nalunaajaataap timikkut atorneqarnissaa pillugu qanoq isumaqarnerlutik.
GSAM 333Elderi J. H. Waggoner tusarliussamik akuersaartoq
GSAM 333.21852-imi Elderi J. H. Waggoner, Wisconsinimi kommunimi aviisimik ingerlatsisimasoq, maannakkut sallusuissummik akuerinnippoq, ukiullu tulliani oqaluussisutut sulinermut tamakkiisumik tunniulluni. 1857-imi atuakkiaraliat marluk pingaarutillit, tamarmik immikkut quppernernik 200-t missaannik annertussusillit, allappai. Siulleq qulequtserneqarpoq ‘Anersaarsiornerup nutaap pissusia siunnerfialu’, aappaa ‘Ukiunut aggersunut akerliliineq’. Siulleq Saatanip napititsissutissaanut nakkarnaveersaartitsinermi iluaqutaaginnanngilaq, Guutilli pilluaqqusineratigut aamma amerlasuut, ersiutinik nutaanik paasiuminaatsitsisut, isaannik ammaassivoq.
GSAM 333.3Ukiunut aggersunut akerliliinera ajortuliortut Naalakkatta tikiuteqqinnerata kingorna suli misilinneqarnissamut piffissamik eqqunngitsumik ajoqersuutinik tamakkiisorujussuarmik saqqummersitsineruvoq. Ajoqersuut taanna taama naammattumik akerlilerneqarpoq, allaat atuagaq akineqarsimanngisaannarpoq, uagullu malugisaqarnitsinni akissuteqarnissamut misilittoqarsimanngilaq. Atuakkami ersarissumik naatsumillu nassuiarneqarpoq Kristusi maannakkut aaqqissuussinermi Ataatami issiavissuani palasiusoq (Melkisedekitut palasiunera), kiisalu siunissami naassaanngitsumik naalagaaffimmini nammineq issiavissuani inissisimajumaartoq—issiavik palasiunermik akunnermiliuttumik attuumassuteqassanngitsoq.
GSAM 334.1Kingusinnerusukkut Elderi Waggoner atuakkiaraliamik pingajussaanik, siulliusunut angissusimigut assingusumik, qulequtserneqartumik ‘Saammaannartitsineq eqqarsartaatsip saqqummersitallu qaamarngani’ allappoq. 1884-ip missaani tamanna iluarsartuunneqarpoq annertusineqarlunilu, atuakkamut quppernernik 400-t missaanik annertussusilimmut. Qulequttami taaneqartumut tunngasumik nassuiaataavoq ersarissoq naatsorlu.
GSAM 334.2Taamanerniilli naqiterinermut sulinermut qanittumik attuumassuteqarpoq, allattutut aamma aaqqissuisutut. Aamma oqaluussisutut sulinini ingerlatiinnaramiuk, ukiuni kingullerni Europami najugaqarpoq.
GSAM 334.3Apriilip 17-anni 1889-imi Baselimi Switzerlandimi tassanngaannaq toquvoq, atuakkani kingulleq, ‘Edenimit Edenimut’, naammassereerlugu. Ullormi 16-anni ulloq tamaat allalluni sulivoq, ullorsiutinilu ima allallugu: “Ullormi sulerujussuaqarpunga.” Europami qatanngutaasa pisoq pillugu nalunaarusiaannit paasissutissat uku pissarsiarineqarput:
GSAM 334.4“Ullaakkut 17-anni, nal. 5.30 missaani, igaffimmini nakkarluni toquvoq, uummataata unittoorneranik, kalerrisaaruteqarnani. Atuakkami nutaami tuluttut saqqummersussami naammassiniarlugu assut sulisimavoq, sapaatillu tulliani Londonimut aallartinnissani naatsorsuutigalugu, taavani sulinermut peqataanissaq siunertaralugu, aasaanerani aggersumi Amerikamut utertinnani.”
GSAM 334.51854-imiilli Elderi Waggoner sallusuissutip illersornerani inunnut tamanut ilisarisimaneqarlunilu pingaaruteqartumik saqqummertarsimavoq, oqaluussivimmi naqiterinermilu. Toqugami ukiut 69-it anguaqqajaasimavai. Baselimi apriilip 20-anni ilisaavoq. Taamaalilluni sulisuusut siulliit ilaat alla suliassaminut inissisimaffimmini nakkarpoq.
GSAM 334Uppernikkut ajorunnaarsitsineq
GSAM 334.61858-imi upernaakkut siullermi Arnaq White ullut arlalissuit annertuumik naalliuppoq, siniffimmini nammineq iliorsinnaanngingajalluni uninngalluni. Unnukkut, unnuap qeqqata missaani, silaaruppoq; ilaqutaasa ilisimasaqarnerminni atortut tamaasa atorlugit ilisimajunnaarneranik utertitsiniarsaripput, iluatsinngitsumilli. Nalunaaquttap akunnerata affaa sinnerlugu taama issimavoq, taava Elderi Andrews uangalu Elderi Whitemit sukkasuumik qaaqqusaavugut qinunermut peqataaqqulluta. Siniffiata eqqaani qinnutit ilungersunartut akissutigalugit Naalakkap nallittorluni ilisimajunnaarnera peerpaa, peqqissutsimilu nalinginnaasumiitillugu makitillugu. Guutimut qujaniarluni unnersiutiginnileruttorluni takorruugaqartinneqarpoq, suli siniffimmiilluni. Taamani takutinneqartut ilaat ‘Ilagiinut nalunaajaataasut’, normu 5-imi atuarsinnaavatit.
GSAM 335Timikkut ersiut tupinnartoq
GSAM 335.1Takorruugamut tamatumunnga timikkut ersiut immikkut ittumik attuumassuteqarpoq, immikkut maluginiarparput. Elderi White uanga siniffiup illuatungaani issiavugut, Elderi Andrews illuatungaani. Assani paarlakaallutik sakissaminut paarngarpai imaluunniit assani usuisa nalinginnaasumik kiffaanngissuseqarlutillu kusanartumik pissusilersorlutik takorruukkani pisunut assigiinngitsunut sammipput. Timimi qulaa siniffimmit qaffassimavoq, taamaattumik tuii akisuummit 8 imaluunniit 9 inchinik ungasipput. Allatut oqaatigalugu, siffissaminiit qummut timi 30 gradit missaanik peqippoq. Takorruukkap ingerlanerani, minutsit 30-it, taama inissisimavoq. Inuk kinaluunniit assanik assunillu tapersersorneqarnani taama inissisimasinnaanngilaq, minnerunngitsumik piffissami tassani tigummiarsinnaanagu. Aamma matumani uppernarsarneqarpoq takorruugamut attuumassuteqartoq pissaaneq nammineq aqussinnaanngisaa.
GSAM 335Siulittuut alla
GSAM 335.2Oktoberip aallaqqaataani 1858-imi Elderi White Arnaq White-llu allattorlu ataatsimeersuarput Rochesterimi, New Yorkimi. Ataatsimeersuarnerup kingorna allattup taakku malillugit New Yorkip naalagaaffiata aamma New Englandip naalagaaffiisa aqqutigalugit angalavoq. Sabbatimi ataatsimi Arnaq White takorruugaqartinneqarpoq, ilaatigut takutinneqarluni angalanitsinni pilersaarutigisatsinni sumiiffimmi ataatsimi Saatani taassumunnga sakkortuumik saassussinialersoq, Elderi Whitelu uagalu upperneq aqqutigalugu taanna aalajangiusimassagipput, Naalakkallu aniguisissagaa.
GSAM 336Arnaq Whitep naalliunnera
GSAM 336.1Aamma matumani siulittuutip suna pisussaanersoq nalunaarutigaa. Kingunerisaanik qanoq eqqortumik eqquutinneqarsimanera takuneqassaaq. Rochesterimi ataatsimiinnerup kingorna sabbati siulleq Rooseveltimiippugut, sabbatilu tullia Brookfieldimi, Madison kommunimi. Sapaatip-akunnera tulliani Mr. Ballou-p Mannsvillemi, Jefferson kommunimi, igaffiani angisuumi ataatsimiinnernik ingerlatsisugut. Brookfieldimiit Mannsvillemut qimuttuitsunik angalanitsinni Arnaq Whitemi isai ataanni kiinaa ikualalerpoq. Ajorluinnartumik anniarpoq, Mannsvillemut tikikkatta siniffimminut innartariaqarluni. Ikualaneq ulluni marlunni annertusiartorluni sininnissaanik akornusersuivoq, ataatsimiinnernilu peqataanissaa pinngitsoortillugu. Niaqquata pullanneratigut isai marluk matoqqapput, kiinaalu inuttut isikkoqarunnaarluni allanngorujussuuvoq. Annilaanganermi anniaaterujussuarmilu, sinissinnaannginnermit pilersitaasumik, akerartup Guutimut naammagittaalliortinniarlugu assut sulivoq. Ataatsimiinnerit aalajangersimasut naammassillugit taama ingerlaannarpoq.
GSAM 336.2Ataatsimiinnerit naammassimmata Elderi White oqarfigaanga:
GSAM 336.2“Qatanngut John, matumani tassaavoq Rochesterimi mianersoqqussutigisimasarput, Saatanip nulianut saassussinissaa. Eqqaamaviuk tassani neriorsuutigineqartoq, ataatsimoorluta upperneq aqqutigalugu taanna napatissagutsigu, akiuunnerup nalaani minutsit tamaasa qimanneq ajorlugu, akerartup pissaaneqarnera aserorneqassasoq, taassumalu aniguisinneqassasoq. Maanna ingerlaannaq iseriarniarta qinunermillu piffissamik atuisinnaaqqulluta.”
GSAM 336Siulittuut malillugu aniguisitaaneq
GSAM 336.3Erngerluta inimut Arnaq White siniffimmini uninngaffianut iserpugut, ilungersorluta qinnullugu, inimilli ataatsimiinnernik ingerlaffigisimasatsinni qatanngutit nipaatsumik qinnallutik ingerlaannarlutik. Qinuilernerput minutsit qulit qaangiummata Naalakkap pissaaneqarnera inimut aqqarpoq ulikkaallunilu. Arnaq White erngerluni anniarnermit tamanit aniguisitaavoq, nerisassanillu piumalluni. Tamanna ualikkut tallimat missaani pivoq. Nal. arfineq marlunngormat kiinaani pullanneq tamarmi peeruppoq, unnukkullu ataatsimiinnermut peqataavoq, isigisat tamaasa malillugit siornatigutulli peqqissutut.
GSAM 337.1Innuttat qinnuteqarnerat naapertorlugu unnukkut ‘Illernartut kingornussassaat’ pillugit oqalugiarneqarpoq, naammassimmat Arnaq White kajumissaarivoq. Elderi White ernerminik mikisumik, W. C.-mik, silamiikkallartillugu, taanna katersortarfimmi inuppassuarni takorruugaqartinneqarpoq. Taamani takutinneqartut ilaat Nalunaajaataasut normu 5-ip naggataatungaani, Mannsvillemi New Yorkimi, Oktoberip 21-anni 1858-imi allanneqartumi atuarsinnaavatit.
GSAM 337.2Arnaq Whitemik taamani pineqartoq Rochesterimi takorruukkami siulittuutigineqartutut sunniuteqarluarpoq. Angalanitsinni tassani ajornartorsiut taamaattoq nalliuteqqinngilaq, sumiiffinni tamani sallusuissummut ajugaaneq alianaatsoq angupparput.
GSAM 337Amerikami nunap iluani sorsunnermut siulittuut
GSAM 337.3Januarip 12-anni 1861-imi sabbatimi, Fort Sumterimut seqqortoqaqqaarnera qaammatinik pingasunik sioqqullugu ullormut eqqorluartumik (taannalu tassaavoq sorsunnerup aallartinnera, Amerikami Afrikamiut inussiaataasut 4,000,000-it aniguisinneqarnerannik kinguneqartoq), Parkvillemi Michiganimi Ullormi arfineq-aappaani Adventistit naalagiartarfiat atoqqaartinneqarpoq. Naalagiartitsineq Elderi Whitep nulialu, Elderiit Waggoner, Smith, allattorlu peqataaffigaat. Elderi Whitemit oqalugiarnermi naggataatigut Arnaq White kajumissaarivoq, kingornalu issiavimmut ingippoq. Taama inissisimalluni takorruugaqartinneqarpoq. Illu inunnik ulikkaarpoq, ilumut sumiiffik ataqqinartorujussuuvoq. Takorruugarmit anigami nikuiarluni illu qiviarlugu oqarpoq:
GSAM 338.1“Illumi matumani inummik ataatsimilluunniit nunatsinnut ajunaarnersuarmik qanittumik takkuttussamik allaat sinnattorsimasoqanngilaq. Inuit South Carolinap avissaarnermut inatsisaanik illariartorput, kisianni maanna takutinneqartukkut paasivara naalagaaffiit amerlasuut naalagaaffimmut tassunga ilanngutissasut, sorsunnerullu sakkortoorujussuaq takkutissasoq. Takorruukkami matumani sorsuffimmi illuatungeriit tamarmik sakkutuuippassui katersuuttut takuvakka. Kanonit nipaat tusarpara, toqusullu toqulerortullu tamani takullugit. Taava imminnut qanillugit assakkut sorsuttut [kapuutinik imminnut kapoqattaarlutik] takuvakka. Kingornalu sorsunnerup kingorna sorsuffik toqusunik toqulerusunillu ulikkaartoq takullugu. Taava parnaarussivinnut angallanneqarpunga, pisariaqartitsisut naalliunnerat, nerisassaqannginnermillu sukasartut takullugu. Taava ilaqutariinnut angutinik, ernernik qatanngutinilluunniit sorsunnermi annaasaqartunut eqqunneqarpunga. Erloqinerat annilaanganerallu takuvakka.”
GSAM 338.2Taava illu tamaat arriitsumik qiviarami oqarpoq: “Illumi matumaniittut ilaat sorsunnermi ernernik annaasaqassapput.”
GSAM 338Arnaq Ensignip takorruukkanut nalunaajaataa
GSAM 338.3Qulaani oqaatigineqartup uppernarsaatissaanut, siulittuutip ullormi taaneqartumi oqaatigineqarsimaneranut uppernarsaatissatut, kiisalu ilagiit qanoq paasillugu siammarsimaneranut assersuutitut, nalunaajaat una saqqummiunneqarpoq:
GSAM 338.4“Matumuuna uppernarsarpara 1861-imi januarimi Michiganip St. Joseph kommuniani najugaqarsimasunga, Parkvillemiit 6 milesinik ungasitsigisumi. Adventistiunngilanga. Qaammatip taassuma 12-anni sanilittama ilaat Parkvillemut ataatsimiinnermut peqataajartorlutik ingerlapput. Uteramik oqaluttuuppaannga ataatsimiinnermi arnaq takorruugaqartoq, oqartoq Amerikamut sorsunnerup ajunaarnartup takkuttussaasoq; illuatungeriit tamarmik sakkutuunik amerlasuunik katersissasut, kujataani aamma avannaani, parnaarussivinnilu amerlasuut naalliutissasut; angutinik, ernernik qatanngutinillu sorsunnermi annaasaqarnerup kinguneranik ilaqutariinni amerlasuuni amigaateqarneq sakkortooq misigineqassasoq; aamma illumi tassani angutit ilaat sorsunnermi ernernik annaasaqassasut.” Atsiorneqarpoq: “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno kommuni, California, Jan. 30, 1891.”
GSAM 339.1Sorsunnersuarmik annilaarnartumik siulittuutip tamatuma atatillugu Arnaq White aamma oqaatigaa Ullormi arfineq-aappaani Adventistit “sorsunnerup kinguneranik inissiissutaasunut ajornartunut eqqunneqassasut, tamanullu pisussaassuseqarluni qinnutigissallugu piffissani misilitsiffiusuni siunerminni qanoq iliussallutik ilisimassallugu ilisimasassamik tunineqarnissaat.”
GSAM 339Amerikami nunap iluani sorsunnerup annertussusia
GSAM 339.2Takorruukkap tunniunneqarnerani avannaani innuttaasut amerlanersaat sorsunnerup qanittup annertussusianik annikitsumik ilisimasaqarput, immaqa ilisimasaqanngivillutik. Allaat præsident Lincolnip, qaammatit pingasut tamatuma kingorna (Apriilip 12-anni 1861), naalagaaffiit arlallit South Carolinamut avissaarnermut inatsisaani ilanngutereerlutik, Fort Sumterimilu aallaqqaataasumik aallaaserineqareerluni, inuit 75,000-it kisimik qaaqquppai, taakkulu qaammatini pingasuni sivikitsumik kiffartuussisussatut.
GSAM 339.3Sorsunnerup nalaani Unionip tungaani sakkutuut allattorneqartut katillugit 2,859,132-upput. Encyclopædia Britannica-mi allassimavoq “1863-ip aallartinnerani Confederate-inut sakkutuut 700,000-it missaat” kisianni taakkua katillugit qanoq amerlatigisut allatsissimanerat paasiuminaatsuusoq. Toqungasut amerlassusaat “300,000-it missaat” naatsorsuutigaa. Encyclopædia-t nutaanerusut ilaat Unionip tungaani annaasat (sorsunnermi toqutaasut, imaluunniit ikilernikkut nappaatinilluunniit sorsuffimmi imaluunniit parnaarussivinni toqungasut) 359,528-itut allappaat. Unionip akiitsuinut tunngatillugu Britannica ima allappoq:
GSAM 339.4“Akiitsut annertunerpaaffiat 1865-imi aggustip 31-anni anguneqarpoq, $2,845,907,626.56-inik annertussuseqarluni. Akileraarutinit $800,000,000-it missaat aamma atorneqarsimapput, pingaartumik sorsunnermut; naalagaaffiit, illoqarfiit, kommunit aamma illoqarfiit minnerit namminneq akileraarutaat atorlugit sorsunnermut aningaasartuuteqarsimapput, akiitsunillu katersorsimasunik pilersitsillutik; soraarnerussutisiat pillugit akiliutissat naggataatigut $1,500,000,000-it missaat angussagunarlugit. Kujataani naalagaaffiup aningaasartuutai ilisimaneqarsinnaanngisaannarput, Naalagaaffiup sakkutuutai aamma Kujataani sakkutuut pigisanik aserorterisimanerat naatsorsorneqarsinnaangajanngilaq; kujataani inussiaataasimasut aningaasatigut nalingat ($2,000,000,000) sorsunnerup kinguneranik peeruppoq. Katillugit sorsunnerup aningaasartuutai eqqortumik naatsorsorneqarsinnaanngikkaluartut, $8,000,000,000 naliliineruvoq annikippallaanngitsoq.”4
GSAM 340Takorruukkap uppernarsarneqarnera alla
GSAM 340.1Parkvillemi ataatsimiittarfimmi angutit ernernik sorsunnermi annaasaqarnissaanik siulittuut pillugu taamaallaat oqaatigissavara 1883-imi ukiakkut Parkvillemi ilagiit elderiat naapikkiga, taanna aamma 1861-imi januarimi, takorruukkap tunniunneqarnerani, elderiusimasoq; aperalugu sorsunnermut tunngasumik takorruukkamik Arnaq Whitemit oqaluttuarineqartumik oqaaseq eqqaamaneraa. “Aap,” oqarpoq, “eqqaamavara.” “Illumi tassani ulloq taannaittunit kikkut ernernik sorsunnermi annaasaqarsimanerannik ilisimasaqarfigaagit, qassiuppat?” Erngerluni tallimat atiinik eqqaamasaqarpoq, oqarlunilu: “Taakku tassaniissimasut nalunngilakka, aamma nalunngilara ernernik sorsunnermi annaasaqarsimasut; angerlaruma, innuttakka oqaloqatigalugit, ati amerlanerusut tunniussinnaassavakka. Isumaqarpunga,” nangippoq, “taakkua eqqaaneqartut saniatigut tallimat suli amerlanerusut.”
GSAM 340.2Kujataani sakkutuut ukiuni sisamani sinnerlugit akiuunnerat, katersorneqarsimasut affangajaat sorsunnermi toqukkut imaluunniit napparsimanikkut annaaneqarlutik, siulittuutip qulaaniittup eqquunneranik ersarissumik takutitsivoq.
GSAM 340Inussiaateqarneq sorsunnerlu
GSAM 340.3Januarip 4-anni 1862-imi takorruugamik tunniunneqartumik oqaluttuarinermini Arnaq White oqarpoq:
GSAM 340.4“Inuit tusindillit isumaqarlutik allatsipput sorsunnerup inussiaateqarneq nungutissagaa; maannali aalajangerneqareerlutik paasivaat salloqittarneqarsimallutik, sorsunnerullu siunertarinngikkaa inussiaateqarnerup atorunnaarsinneqarnissaa, kisiannili qanoq ittuugaluarnersoq taamaaginnarnissaa.”
GSAM 341.1Qulaani oqaatigineqartoq piffissami tassani tunniunneqarpoq sakkutuut inussiaataasimasut Unionip sakkutuui akornanni qimaasimasut naalakkaminnut utertinneqarnissaannut ikiuuttussanngortinneqarmata, sakkutuut ima oqartutut takutinneqarlutik: “Pikitsitsinermik unitsitsigutta, suna anguneqarsimava?” Akinerat nikallornartumik imaappoq: “Sunnguamilluunniit angusaqarsimanngilaq. Pikitsitsinerup pissutaa peerneqanngilaq. Inussiaateqarnerup aaqqissuussaa, nunatsinnik aseruisimasoq, inuusinnaatinneqarpoq allamillu pikitsitsinermik pilersitsisinnaalluni.” Oqaatsit taakku Nalunaajaataasut normu 7-imit tigulaakkat, tassani qulequttap ‘Inussiaateqarneq sorsunnerlu’ ataani sorsunneq pissanganartumik tamakkiisumillu oqaluttuarineqarluni, oqaatiginngilaat inussiaateqarneq atorunnaarsinneqassanngisaannartoq, kisiannili sakkutuut taamani isiginninnerat takutippaat. Nalunaajaataasuni taakkunani kingusinnerusukkut siulittuut imaappoq:
GSAM 341Avannaanut iluatsitsinissamik siulittuut
GSAM 341.2“Taamaakkaluartoq nunami tamarmi nerinngitsoornissaq nalunaarutigineqarpoq! Naalakkap oqarfigaa: ‘Nerinngitsoorneq toqqagara unaanngila: ajortuliornerup qilerutaasa qilersuiarneqarnerat, nammakkassat oqimaatsut peerneqarnerat, naqisimaneqartut kiffaanngissuseqalersinnerat, nammaatillu tamarmik aserorneqarnerat?’ Naalagaaffitta Guutip toqqagaa malillugu nerinngitsooruni, taava sorsunnerup tungaatigut qinnutaasa tusarneqarnissaat Naalakkap akuerissavaa; maannali tusaamigut iserfiginngilaat.”
GSAM 341.3Sorsunnerup oqaluttuarisaanera ilisimallugu nalunaanngilaat Avannaani sakkutuut Kujataani sakkutuunit ajugaaffiginiarneranni ajorsarnerit, ajunaarnersuit, kinguaattoornerit il.il. inussiaatit aniguisinneqarnissaannik nalunaarutip nalunaarutigineqarnissaata tungaanut—Januarip aallaqqaataani 1863-imi. Taamanimiit sorsunnerup naanerata tungaanut ajugaanerit qanoq sukkatigisumik pisimappat! Sulinerup ingerlanera malinnaaffigalugu siulittuut taanna, Januarip 4-anni 1862-imi tunniunneqartoq, qanoq ersaritsigisumik eqquuppa! Nammakkassat peerneqarmata, inussiaataanerup qilerutai qilersuiarneqarlutik, inussiaatillu nammaataat aserorneqarluni! Qanoq ersaritsigisoq Guutip innuttami qinnutaat tusararsimagai, sorsunnerullu naammassinissaanut suliniut tapersersimagaa, taakkua nerinngitsoorneq taassuma nuannarisaa toqqaramikku!
GSAM 342Guvernøriusimasup John St. Johnip nalunaajaataa
GSAM 342.1Guvernøriusimasoq John P. St. John Kansasimeersoq Ottawami Illinoisimi oqalugiarmat, 1891-imi junip 29-anni ualikkut najuuffigigakku, ima oqarpoq:
GSAM 342.2“Bull Runimi [Confederate-it] ajugaaffigimmatigut taama pakatsitiginngisaannarpunga. Kisianni tamanna Guutip pilersaarutaata ilagaa. [Confederate-it] ajugaaffigisimagaluarutsigit, politikeriit eqqissinermik pilersitsisarsimassagaluarput, Unionilu inussiaateqarluni ingerlaqqissagaluarluni, maannakkullu suli inussiaateqassagaluarpugut. Ukiuni marlunni [Confederate-it] iluaqutigaat; Lincolnilli inussiaatit aniguisinneqarnissaannik nalunaarut tusaamasaq saqqummersikkamiuk Guutip tungaanut saannerput, ajorsinnaajunnaarluta.”