Mokapo 9 — Eleko ya Kozela

GSAM 148.1“Bongo bokonzi ya likolo ekokanisama na basi zomi oyo basangisi naino nzoto na mibali te, oyo bazwaki miinda na bango mpe babimaki kokende kokutana na mobali ya libala. Mpe mitano kati na bango bazalaki na mayele, mpe mitano bazalaki bazoba. Bango oyo bazalaki bazoba bazwaki miinda na bango, kasi bazwaki mafuta te elongo na yango: kasi bato ya mayele bazwaki mafuta na kati ya milangi na bango elongo na miinda na bango. Ntango mobali ya libala azalaki naino koya te, bango nyonso bayokaki mpɔngi mpe balalaki mpɔngi.”¹

GSAM 148.2Kristo azali mobali ya libala ya lisolo oyo.² Na yango, kokende kokutana na mobali ya libala esengeli komonisa lingomba ya bato ya Nkolo mpo na kokutana na Kristo na boyei na ye, mpamba te likambo ya motó ya likambo ya masolo ya Matai mokapo ntuku mibale na minei mpe ntuku mibale na mitano ezali boyei ya Nkolo. Liloba ya Nkolo ezali mwinda.³ Bango nyonso bazwaki bamwinda na bango. Bozoba ya ndambo ya bangɔndɔ ezalaki na ndenge bazwaki kaka mateya ya solo, kasi te komipesa na motema moko epai ya Nkolo, oyo elingaki kokolisa ngolu ya Molimo na motema ya mondimi. Mosala oyo emonisami na lisapo na nzela ya “mafuta na kati ya milangi na bango.” Kozela molayi ya mobali ya libala esengeli komonisa mwa kozanga kokokisama ya elikya epai ya baoyo bazali kokende na elikya ya kokutana na Nkolo na bango.

GSAM 148Ntango oyo Lisapo elobeli

GSAM 148.3Liloba “bongo,” oyo ebandisi lisolo ya ndakisa, epesi biso elembo ya ntango oyo esengeli kosalelama. Elandi mbala moko makambo oyo elobamaki na mokapo eleki, kasi te sima ya bozongi ya mibale ya Nkolo, kasi sima ya ndakisa ya nzete ya figi etangamaki, koyebisa ete boyei ya Kristo ezali “na ekuke,” mpe ete libota ekómi oyo ekoleka te kino Kristo ye moko amonana na mapata ya likolo. Esalelamaka mpe na tango oyo basali mosusu oyo bazalaki kopesa nsango balobaka na mitema na bango, “Nkolo na ngai azali kosala nsima na boyei na ye; mpe babandi kobeta baninga na bango ya mosala, mpe kolia mpe komela elongo na balangwe.”

GSAM 149Kobeta bandeko na bango ya mosala

GSAM 149.1Bango bazalaki “bandeko na mosala,” bazalaki kosakola nsango moko na bomoko; kasi sikoyo ndambo na bango babaluki na mateya na bango moko, mpe “babɛti” bandeko na bango na mosala oyo bazali kopesa “bilei na ntango ebongi”—elingi koloba, kolakisa bomibongisi ya ntina mpo na kokutana na Nkolo oyo azali koya noki. “Babɛtaka” bango na lolenge moko lokola balingaki kobɛta Yelemi. Bato balobaki, “Yaka, tóbɛta ye na lolemo, mpe tótika koyokela maloba na ye ata moko.”⁴ Bongo mpe basali wana babandaki koteya na lolenge ya kopekisa mosala ya basali “ya sembo”. Bato ya lolenge wana nde balobelami boye, “Kanisá lisusu ndenge ozwi mpe oyoki, simbá makasi, mpe zongá na motema. Soki okɛngɛli te, nakoya epai na yo lokola moyibi, mpe okoyeba te na ngonga nini nakokwela yo.”⁵

GSAM 149.2Lisolo ya parabole ya bangɔndɔ etali ntango oyo “bandeko basali” bazali kotika nsango ya boyei ya Nkolo oyo ezali pene, mpe “babandi kobɛta.” Bango mpe babandi kosala eloko mosusu—“kolya mpe komela elongo na bato ya masanga.” Basangani na feti elongo na baoyo balingaka kosepelisa mposa na bango ya nzoto. Salomone alobaki mpo na bato ya boye, “Kozala te na kati ya bato ya masanga; na kati ya balia-nyama ya mobulu; zambi molangwi mpe molia-mingi bakokoma babola.”⁶

GSAM 149Kozanga Kokokisama ya Elikya mpo na Mbala ya Liboso

GSAM 149.3Sikawa motuna ekotuna, “Nini ezalaki na kati ya likambo ya boyei ya Nkolo oyo ekokani na maloba oyo?” Ezalaki na bituluku oyo ekokanaki mpenza na esakweli. Bato oyo bazalaki kopesa nsango kino na sanza ya minei 1844 basalaki mosala na kati ya ba eklezia, mpe bapastɛrɛ ya ba eklezia ndenge na ndenge basanganaki na milende na bango. Na boye bazalaki “bandeko na mosala.”

GSAM 150.1Bato oyo bazalaki kopesa nsango yango bateyaki ete mikolo nkoto mibale na nkama misato (2300) ya Daniele 8:14 ekosila na mobu ya Bayuda 1843, oyo ekokaki na mobu na biso 1844. Bango balobaki ete ngonga ya bosambisi ya Nzambe ekoya na suka ya eleko wana. Lingomba nyonso na mboka na tango wana ezalaki kondima ete mokolo ya bosambisi ekobanda na boyei ya mibale ya Nkolo na biso. Na boye, ekomonani polele ete Ba-Adventiste bakanisaki ete Nkolo akoya na suka ya eleko wana ya esakweli. Balobaki, “Eleko oyo ekoki kosila na sanza ya misato, mokolo ya 21, 1844, mokolo ya suka ya mobu ya Bayuda ya 1843.” Yango wana, bazalaki kozela na suka ya sanza ya misato to na ebandeli ya sanza ya minei, 1844, lokola ntango oyo Mobikisi akokaki koya.

GSAM 150Baombo Mabe Ebimaki

GSAM 150.2Ntango suka ya sanza ya misato ekokaki mpe eleki, mpe Nkolo ayaki te, bato oyo liboso basalaki mosala elongo na batindami ya Nkolo, kasi bapesaki bomoi na bango mobimba na motema moko te mpo na nsango yango, babalukaki, babandaki kotɛmɛla mosala, mpe kosala nyonso na makasi na bango mpo na kokanga nzela ya baoyo bazalaki kokoba koteya liteya ya boyei ya Nkolo ya pene mpe nsango ya ngonga ya bosambisi. “Na mitema na bango” balobaki, “Nkolo na ngai azali kosala ete boyei na ye eumela.” Na minoko na bango, sikoyo bateyaki ete mokili mobimba esengeli kobongwana liboso ete Nkolo ayaka; ete Bayuda nyonso basengeli kozonga na Palestine, mpe kotonga lisusu losambo na bango na Tempelo na Yeruzalemi, liboso ete Masiya ayaka. Bamosusu kutu bateyaki ete boyei ya Kristo ezalaki “boyei ya molimo,” ete esalemaki na ntango ya kobongwana, mpe lisusu na liwa ya bato na ye.

GSAM 151Kopesa “Bilei na ntango ebongi”

GSAM 151.1Wana bango bongo babalukaki na bandeko na bango ya mosala, baoyo bakangaki kondima makasi bazalaki kobengisa bandimi esika moko na bandako ya minene mpe na kati ya bazamba ya mike, kopesa bango “bilei na tango na yango”—kolakisaka bango ete bilembo ya ntango mpe maloba ya esakweli oyo ekokisamaki ezalaki koloba, kaka lokola liboso ya kozanga kokokisama ya elikya na bango, ete boyei ya Kristo ezalaki “pene, ata na bikuke.”

GSAM 151Bilei na Ndako ya Nzambe

GSAM 151.2Ntango bazalaki kosala boye, ebandaki likambo oyo eyebanaki naino te na ba Eglize ya Baprotesta — kobenga bato esika moko na ndako ya losambo mpo na kofanda mesa mpe “kosala masano.” Bato nyonso oyo balingaki koya babengamaki mpo na kokabola na bango biloko na bango ya elengi.

GSAM 151.3Likambo ya liboso oyo toyokaki ya lolenge oyo na Amerika ezalaki na sanza ya mitano, 1844, kaka sima ya kozanga kokokisama ya elikya. Ezalaki boye: Ntango William Miller, na ndako moko monene na Rochester, N.Y., azalaki koteya mpe kolendisa bankama ya Ba-Adventiste, kolobaka na bango ete, “Tozali na tango ya kozela oyo elobami na Matai ntuku mibale na mitano; bósimba kondima na bino makasi; mosika te tokozwa pole mingi na likambo oyo,” na nse ya ndako ya likita moko ya monene koleka na Rochester, “feti” moko ebongisamaki. Ebele ya bato bayanganaki, ezala bandimi ya lingomba to bato oyo bandimaka te, mpe ntango mokonzi ya eteyelo moko ya teoloji azalaki kosɛkisa ebele ya bato na ndenge azalaki kotyola William Miller, bazalaki kotekela bango ba-huîtres, crème glacée, biloko ya sukali, mpe na ntalo ya centime ntuku mibale na mitano, mwa buku moke oyo moto wana abongisaki. Buku yango ezalaki na nkombo “An Exposé of Millerism.”

GSAM 151.4Eleki ata pɔ́sɔ mibale te banda na ntango wana, lingomba mosusu na engumba yango moko ebongisaki “fɛ́ti” na ndako monene ya bato nyonso, bazalaki kosɛnga sentime ntuku mibale na mitano mpo na kokɔta, mpe babengisaki moto nyonso oyo alingaki aya mpo na kolia elongo na bango ba-huîtres, ba-crèmes glacées, gâteau, mpe biloko ya sukali. Na ntango wana mpe kuna nde bilambo ya sika na kati ya ba ndakonzambe ebandaki, oyo ekomaki “bafeti ya liboma,” “kozwa na sakosi,” “lisano ya kolɔba makabo lokola mbisi,” “bafeti ya kopesana beze,” mpe bongo na bongo. Momeseno oyo ya kosala bilambo na ba ndakonzambe ekoli kino na nivo oyo sikoyo ndako ya ndakonzambe ya mikolo oyo emonanaka lisusu malamu te soki ezangi kuku, esika ya kobomba biloko, mpe esika ya kolia. Ezali lolenge oyo nde ebandaki na “ntango ya kozela,” kaka ndenge elobamaki na lisapo.

GSAM 152.1Wm. Miller ye moko alobeli likambo oyo esalemaki na Rochester na maloba oyo elandi:

GSAM 152.1“Moko ya ba D.D. na Rochester, Mongombo _____, ya lingomba ya _____, akomaki mwa buku moke mpo na kotɛmɛla Milɛrizime, abengaki bakonzi mpe bamama na ndako ya Nkolo, asalaki feti monene ya ba-huîtres mpe ‘ba-picnics’ mosusu, Lokola Belsasar, bamelaki kafe mpe ti na bango, balyaki bilei na bango ya ntalo, mpe batekaki crème glacée mpe biloko ya sukali na bango, mpe pamphlet na ye oyo etɛlɛmɛlaki bozongi ya mibale ya Mobikisi ya bolingo.

GSAM 152.2“Na butu liboso nakende, sango mosusu ya lokumu asalaki feti ya picnic na ndako ya bato nyonso, to na esika ya monene, mpe, lokola oyo elobami likolo, atekaki ba tiké na ye, crème glacée, mpe biloko ya sukali. Nasepelaki koyoka ete ba eglize mosusu ya mangomba ekeseni endimaki te bafeti ya ndenge wana ya Babilone; mpe nazali kolikia na motema na ngai mobimba ete ba eglize mosusu kati na mangomba wana ekokutama te na ‘kolia mpe komela elongo na balangwe’ tango Kristo akoya. Nakamwi komona ndenge ba sango-Nzambe oyo bazali komimona te na talatala ya liloba ya Nzambe; mpe nakolendisa bango bátánga Luka 14:12-14; Matai 24:48-51; Luka 13:25-28; 2 Petelo 2:13; Yuda 10-21. Ya solo, oyo ezali mikolo ya nsuka.”

GSAM 152.3Soki Pastɛrɛ Miller amonaki makambo oyo ba Eglize bakoti na yango banda wana, na bafeti na bango ya kopesa makabo, na “masano ya komeka koyeba esika lopɛtɛ ezali na bagato, bafeti ya kopesana beze mpo na sentime zomi, botalisi ya bampunda, bafeti ya liboma, masano ya tombola ya bule,” mpe bibongiseli mosusu ya masano ya chance, etc., alingaki kozonga nsima na nsomo ya bule.

GSAM 152Ntango ya Kozela

GSAM 152.4Ba-Adventiste bazwaki libondisi na solo ya Makomi ete ntango liyebisi ekosalema mpo na boyei ya Nkolo oyo ezali pene, ekozala na elongo na yango “ntango ya kozela.” Yango bamonaki na maloba ya Mobikisi na biso na Matai 25:5, 6, mpe na Habakuku 2:1-3.

GSAM 153.1Mpo na ezaleli na bango na eleko ya prɛnta ya 1844, tozwi maloba uta na Midnight Cry ya mokolo ya 9 Mai 1844:—

GSAM 153.2“Lokola toleki esika oyo emonanaki lokola suka ya bileko ya boprofeta, totiami na esika oyo Nzambe amonaki liboso bana na ye bakozala na yango na suka ya emonaneli; mpe mpo na yango abongisaki nzela, na nzela ya mosakoli Habakuku, ntango alobi, ‘Nakotelema na etelelo na ngai, mpe nakomitia na likoló ya ndáko ya likoló, mpe nakokɛngɛla mpo na komona nini akoloba na ngai, mpe nini nakoyanola ntango bakosambwisa ngai,’ to ndenge ekomami na pembeni, ‘bakoswana na ngai.’ ‘Mpe Nkolo ayanolaki ngai, mpe alobaki, Koma emonaneli yango, mpe komisa yango polele likoló ya bapapíɛ, mpo ete moto oyo akotánga yango akimaka. Mpo ete emonaneli ezali naino mpo na ntango oyo etiyamaki, kasi na suka [ya bileko ya baprofeta] ekoloba mpe ekokosa te: atako ekokoma na nsima [koleka ndenge emonanaki esili], zela yango; mpo ekoya solo, [na botondi ya bileko ya baprofeta, koleka yango] ekozela te.’⁷

GSAM 153.3“Ete likebisi oyo etali ntango ya sikoyo, emonani polele na ndenge Paulo atángaki yango na buku ya Baebre 10:36-39: ‘Zambi bozali na mposa ya koyika mpiko, mpo ete, nsima ya kosala mokano ya Nzambe, bózwa elaka. Mpo ete mwa ntango moke etikali, mpe ye oyo akoya akoya, mpe akowumela te. Sikawa moto ya sembo akozala na bomoi na kondima; kasi soki moto moko azongi nsima, motema na ngai ekosepela na ye te. Kasi biso tozali te ya baoyo bazongaka nsima mpo na libebi; kasi tozali ya baoyo bandimaka mpo na kobikisa molimo.’

GSAM 153.4“Tondimi ete tozali na kati ya eleko oyo Mobikisi alobelaki, tango mobali ya libala azali naino te (Matai 25:5)—oyo bokonzi ya likolo esengeli kokokanisama na yango,—tango ‘mosali wana mabe [lokola libunga emonani na ntango wana] akoloba na motema na ye, Nkolo na ngai azali kosala ete boyei na ye eumela, mpe akobanda kobeta baninga na ye ya mosala, mpe kolia mpe komela elongo na balangwe,’ mpe Nkolo akoya ‘na mokolo oyo azali kokanisa te.’

GSAM 154.1“Tondimi ete sikoyo tozali na eleko wana oyo Petelo alobelaki, tango ‘kosambisama na bango oyo eumeli ezali kozela te, mpe libebi na bango ezali kolala te;’ esika bango basengelaki ‘kokotisa na nkuku malakisi ya libebi.’⁸ Oyo, Petelo alobi, esengelaki kozala, kaka ndenge baprofeta ya lokuta bazalaki tango Makomi Masantu ezalaki kokomama. Lokola bongo bato ya ndako ya Yisraele balobaki, ‘Mikolo eleki molayi, mpe emonaneli nyonso ezali kozanga,’⁹ bongo esengelaki kozala na eleko moko oyo ekomonana lokola ntango ezali koleka, mpo ete batyoli ya 2 Petelo 3:4 bátuna, ‘Elaka na ye ya koya ezali wapi?’ mpe bámikosa ete ‘biloko nyonso ezali kokoba ndenge ezalaki banda na ebandeli ya mokili.’

GSAM 154.2“Tondimi ete ezalaki mpo na kotalela kozela wana ya emonaneli nde ntoma Yakobo alobaki, ‘Bozala na mpiko, bino bandeko, kino na boyei ya Nkolo;’ ‘bino mpe bozala na mpiko; bokómisa mitema na bino makasi: mpo boyei ya Nkolo epusani.’ Mpe, ‘Bótala, Zuzi atɛlɛmi na libándá ya ekuke.’

GSAM 154.3“Mpe tondimaka ete, na kozela ntango oyo elingami eleka, Mobikisi na biso akebisaki biso, na mokapo ya zomi na mibale ya Luka, ‘Bósala ete bansinga ya loketo na bino ezala ekangami, mpe miinda na bino ezala epelisami; mpe bózala lokola bato oyo bazali kozela nkolo na bango, ntango akozonga uta na libala; mpo ete ntango akokoma mpe akobeta, bafungolela ye mbala moko.’¹⁰ Kozela elakisi ete ntango eleki, zambi liboso ya ntango wana tozali kozela te. Yango wana Nkolo na biso abakisi ete, ‘Esengo na baombo oyo Nkolo akokuta bazali kokɛngɛla ntango akoya.’

GSAM 154.4“Tokokoba, soki Nzambe alingi, kosakola ete, ‘Bótala, Mobali ya libala azali koya; bóbima kokende kokutana na ye;’ mpe, ‘Ngonga ya bosambisi na ye ekómi.’ Mpe tolikya ete tokotika te kokoba koganga na mongongo makasi na mokili mpe na eklezia, mpo bámilamwisa na nzembo na bango ya ‘kimia,’ mpe báyoka maloba ya boboto ya Nzambe. Tozali na mokano ya kokoba kozela mpe kokɛngɛla boyei ya Nkolo, na kondima ete yango ezali pene mpenza.”

GSAM 155Kondimisa Mosala na Bango

GSAM 155.1Mpo na koyeba malamu ndenge Ba-Adventiste bazalaki komona mosala na bango liboso ya mokolo ya 21 sanza ya misato 1844, mpe sima mpenza ya mokolo wana, tokoki kozwa likanisi na kotanga maloba oyo elandi, oyo ezwami na kati ya lisolo moko na motó ya likambo “Kondimisa,” na zulunalo Advent Herald ya mokolo ya 13 sanza ya zomi na moko 1844, oyo ebimisamaki na J. V. Himes, S. Bliss, mpe A. Hale:—

GSAM 155.2Tozalaki na lombango te mpo na kondima makanisi na biso moko. Tondimaka ete tozalaki bato ya bolukiluki ya solo na bosembo mpe na motema moko. Tosálelákí mitindo ya Mobikisi na biso ya kolukaluka na kati ya Makomi. Totiyelákí mayele na biso moko motema te; kasi totalelákí Nzambe mpo na litambwisi mpe bokambi, mpe tomekákí komipesa na etumbelo na ye, na kondima ete akotambwisa matambe na biso na nzela ya sembo. Totalákí makanisi nyonso oyo bapesákí mpo na kotɛmɛla biso na mposa ya solo ya koyeba bosolo mpe ya komibatela na libunga; kasi tosengeli kondima ete makanisi ndenge na ndenge mpe ya mitindo ebele ya batɛmɛli na biso endimisákí biso lisusu na makanisi na biso. Tomonaki ete, ezala tozalaki na raison to te, batɛmɛli na biso bakokaki te kozala na raison; mpe bazalaki na boyokani te kati na bango moko. Makanisi ya moto na moto ezalaki ya pɛtɛɛ mpe ya bomwana boye ete esengelaki na bango kolongola ntango nyonso oyo bango moko basalaki; mpe na makanisi na bango ya bokeseni mpe ya kotɛmɛlana, bamonisaki ete ata ndenge nini bazalaki kotalela makanisi na biso, bazalaki kotyela makanisi ya baninga na bango moko motema te. Mpe lisusu, ezalaki na likambo moko te ya ntina na makanisi na biso mobimba oyo esimbamaki te na moto moko to ebele kati na baoyo bazalaki kosala makasi mpo na kowangana boyei ya Nkolo ya lombango. Ntango biso tozalaki na ndimbola ya maloba na maloba ya Makomi mpo na kosimba biso, batɛmɛli na biso bamekaki mpamba komonisa ete Makomi esengeli te kondimbolama na ndenge ya maloba na maloba, atako esakweli nyonso oyo ekokisamaki esalemaki bongo na makambo na yango nyonso ya mike mpenza, maloba na maloba.

GSAM 156Kolimbola Kozanga Kokokisama ya Elikya

GSAM 156.1“Kasi ntango—mobu 1843, mobu ya Bayuda—elekaki, mpe elikya na biso ya komona Mokonzi na nkembo na ye ekokisamaki te. Mpe bango nyonso oyo bazalaki kotɛmɛla biso bakanisaki na bosembo ete bilembo nyonso ya sikisiki ya kondima na biso emonanaki lokola ya lokuta; mpe ete biso, lokola bato ya sembo, tosengeli kotika makanisi na biso nyonso. Mpe na yango, bakamwaki komona biso tozali kaka kokangama na elikya na biso, mpe tozali kaka kozela Mokonzi na biso.

GSAM 156.2“Biso, kasi, ntango elikya na biso ekokisamaki te, tomonaki ntina moko te ya kolɛmba nzoto. Tomonaki ete Makomi elakisaki ete esengelaki kozala na ntango ya kozela, mpe ete ntango emonaneli ezalaki naino te, tosengelaki kozela yango. Tomonaki lisusu ete na suka ya mobu, eleko yango ekokaki kosila mobimba te, ata soki tokanisi ete ndenge na biso ya kotanga ntango ezalaki ya solo; mpe ete ekokaki kokokisama kaka na eleko moko na kati ya mobu oyo; kasi atako bongo, toyambolaki na mokili mobimba mpe na polele ete tosalaki libunga na ntango ya sikisiki oyo tozalaki kotala na kondima monene; kasi atako tosalaki libunga wana, tomoni loboko ya Nzambe na likambo yango. Tokoki komona ete asalelaki liyebisi wana lokola likebisi mpo na mokili, mpe lokola komekama mpo na eklezia. Etie bato na ye na ezaleli ya kozela. Ebimisaki polele baoyo bazalaki na bolingo ya konyokwama mpo na nkombo na ye. Emonisaki nani azwaki sango ya boyei ya Nkolo lokola nsango ya esengo monene, mpe nani azwaki yango lokola makelele ya mabe na matoi na ye. Emonisi na molɔ́ngɔ́ mobimba nani akoyamba bozongi ya Nkolo, mpe nani akoboya ye na mbala na ye ya mibale, lokola Bayuda baboyaki ye na boyei na ye ya liboso. Mpe tomonaka yango lokola eteni moko na kokokisama ya mokano ya Nzambe, na ‘mokolo oyo ya bolengeli’ na ye, mpo amema liboso ekólo moko oyo elukaka kaka mokano ya Nkolo, mpo bámilengela mpo na boyei na ye.”

GSAM 157LISOLO YA LINGOMBA YA BOYEI SIMA YA SANZA YA MISATO, 1844

GSAM 157.1Lisolo ya mokuse ya lingomba ya boyei ya Nkolo sima ya mokolo ya 21 sanza ya misato 1844, elakisami awa na nse, ezwami na zulunalo Signs of the Times, mokolo ya 31 sanza ya zomi 1844:—

GSAM 157.2“Nsima ya koleka ya mobu 1843,—Mobu ya Bayuda,—ebele ya Ba-Adventiste bandimaki ete banda wana tokokaki te kotyela motema na ntango ya sikisiki na lolenge ya solo mpenza. Bandimaki ete tozalaki na esika oyo chronologie na biso ezalaki kolakisa, na suka ya bileko nyonso ya baprofeta, esika oyo boyei ya Kristo ezalaki kozelama; mpe ete atako esengelaki kozela kaka mwa ntango moke oyo chronologie na biso ekokaki kokesana na ntango ya Nzambe, bandimaki ete tokokaki kozala lisusu na elembo moko te mpo na koyeba ntango ya sikisiki. Bango nyonso bazwaki miinda na bango mpe babimaki kokende kokutana na Mobali ya libala; kasi Mobali ya libala aumelaki koleka ntango (1843) oyo bazalaki kozela ye. Na eleko wana ya kozela ya emonaneli, emonanaki ete ezalaki mokano ya bango nyonso ya kozela yango, na kondima ete ekokaki te kozongisama sima, mpe ete bakokaki kozela yango na ngonga nyonso. Kasi, emonanaki noki polele ete ebele ya bato bazalaki kosala mabongisi mpo na mikolo mizali koya, oyo balingaki kosala te soki bandimaki ete Nkolo akoya na mobu oyo; mpe ete balalaki mpongi na likambo etali kondima na bosolo ete Nkolo akoya noki. Na maloba mosusu, bakanisaki ete akokaki koya mokolo nyonso, to ete ekokaki kozongisama mwa moke, na eleko wana bakokaki kosepela na bopemi ya malamu. Kasi, ezalaki kaka ndenge Mobikisi na biso alobaki ete ekozala, ‘Ntango mobali ya libala azalaki kozongisa, bango nyonso bayokaki mpɔngi mpe balalaki mpɔngi.’

GSAM 157Likebi etindami na Eleko ya Automne ya 1844

GSAM 157.3“Kaka banda na sanza ya mitano, 1843, Ndeko Miller abendaki likebi na biso na sanza ya nsambo ya mobu ya bule ya Bayuda, lokola ntango ya kokokisa bilembo wana oyo elakisaka boyei ya mibale; mpe na eleko ya automne eleki, tozalaki kotalela ntango wana na mposa makasi. Nsima na yango koleka, Ndeko S. S. Snow andimaki na bososoli nyonso likanisi ete, kolanda bilembo, boyei ya Nkolo, ntango ekosalema, esengeli kosalema na mokolo ya zomi ya sanza ya nsambo; kasi azalaki na bondimi ya solosolo te mpo na mobu. Sima na yango amonaki ete bileko ya boprofeta bikokisama mpenza te kino na mobu oyo, 1844; Na nsima, atɛlɛmaki ngwi na likanisi ete pene na mokolo ya 22 ya sanza ya zomi—mokolo ya zomi ya sanza ya nsambo ya mobu oyo—tokokuta boyei ya Nkolo ya nkembo. Yango alobelaki na New York, Philadelphia, mpe na bisika mosusu na eleko ya milona mpe ya molunge oyo eleki; mpe atako bato ebele bandimaki makanisi na ye, kasi elembo moko ya sikisiki ya makambo yango emonanaki te kino pene na sanza ya nsambo.

GSAM 158Milona etikali na bilanga

GSAM 158.1Na ebandeli ya eleko, bandeko na biso mosusu na nordi ya New Hampshire bandimaki makasi likanisi ete Nkolo akoya liboso ya malili mosusu, na boye ete basalaki bilanga na bango te. Pene na katikati ya sanza ya nsambo,—oyo ezalaki mpokwa ya butu ya katikati ya mokolo-mobu ya Bayuda (mpokwa-ntongo, soki totangi kobanda na sanza ya sika ya sanza ya minei, ebandeli ya mobu oyo ya Bayuda), basusu oyo balonaki mpe balonaki bilanga na bango bayokaki makasi likanisi ete Nkolo akoya noki, na boye ete, mpo na kotosa kondima na bango, bakokaki te kobuka mbuma na bango. Bamosusu, ntango bakotaki na bilanga na bango mpo na kokata matiti na bango, bamonaki ete bakokaki lisusu kokende liboso te, mpe, na kolanda ndenge bazalaki komona mokumba na bango, batikaki milona na bango etelema na elanga, mpo na komonisa kondima na bango na misala na bango, mpe na boye, mpo na kofundisa mokili. Likambo oyo epanzanaki mbangu na nordi ya New England.

GSAM 158Esambiselo Ekoya Liboso ya Boyei

GSAM 158.2“Na tango yango moko bandeko na biso na Maine bandimaki likanisi ete esambiselo esengeli koya liboso ya boyei ya Nkolo; ete ezalaki kokende elongo na eleko ya kobuka mbuma, mpe ezalaki kaka na suka ya mokili te, kasi ezalaki eleko moko oyo ezali liboso mpenza ya suka. Kolanda likanisi oyo, bakanisaki ete tozalaki na esambiselo, ete ndelo ezalaki kotyama, mpe ete basali ya Nzambe bazalaki kotyama elembo na bilongi na bango, likoló ya miso, mpe kokokisama na yango ekozala elembo mpo na ba anzelu minei oyo basimbaki mipepe minei ya mokili (Emoniseli 7:1), ete batika kokanga yango.

GSAM 159Kolamuka ya Katikati ya Butu

GSAM 159.1“Pene na katikati ya sanza ya nsambo, lipamboli ya Nzambe mpo na kozongisa babungi ebandaki kokamba liyebisi ya ntango wana, mpe baoyo bandimaki moko ya makanisi oyo elobelami, bamonisaki mbongwana ya polele na bizaleli na bango, mpe kolamuka na mbalakaka longwa na mpongi, ndenge esakolamaki. ‘Na katikati ya butu, mongongo moko eyokanaki, Tala, Mobali ya libala azali koya; bókende kokutana na ye. Bongo bangɔndɔ nyonso wana batɛlɛmaki mpe babongisaki miinda na bango.’ Banda na sanza ya nsambo, mangomba wana ezalaki na biteni ekeseni ya New England, mpe ekeseni moko na mosusu; kasi nyonso ezalaki na lipamboli ya Nzambe mpo na kozongisa ebele ya bato oyo miinda na bango elingaki kokufa, mpe na bosantu ya basantu na ye. Na likita ya losambo na molako ya Exeter, bopusi wana nyonso ekutanaki, esanganaki na lingomba moko monene, mpe epanzanaki mbangu na bituluku nyonso ya boyei ya Nkolo na mboka mobimba.”