Mokapo 14 — Ekuke Ekangami

GSAM 214.1“Ntango bango bakendeki kosomba, mobali ya libala ayaki; mpe baoyo babongisamaki bakotaki na ye na libala: mpe ekuke ekangamaki.”¹

GSAM 214.2Boyei ya Mobali ya libala oyo balobeli na lisolo oyo ya ndakisa ezali te boyei ya Kristo na mokili, kasi na libala. Libala ezali likambo oyo ekosalema liboso ya boyei ya Nkolo. Elobami na nsango malamu oyo Luka akomaki boye: “Bókanga bilamba na bino na loketo, mpe miinda na bino epelaka; mpe bózala lokola bato oyo bazali kozela nkolo na bango, ntango akozonga uta na libala; mpo ete ntango akoya mpe abeta, báfungolela ye mbala moko.”²

GSAM 214Kozwa Bokonzi oyo Ebengami Libala

GSAM 214.3Koya ya Mobali ya libala na libala emonisami na Daniele 7:13, 14, esika Kristo ayei epai ya Tata mpo na kozwa bokonzi na ye. Na ntango ya kala, boyei ya mokonzi na mboka-mokonzi na ye mpo na kozwa kiti na ye ya bokonzi mpe bokonzi na ye ebengamaki libala. Likambo oyo—kozwa mboka-mokonzi lokola mwasi ya libala—esalemaki na feti mpe na lokumu lokola libala ya solo. Yango wana, ntango Kristo akozwa epai ya Tata na likolo bokonzi na ye, balobaka ete abali mwasi na ye ya libala—Yeruzalemi ya Sika (Emoniseli 21:9); mpe likambo oyo ebengami na lisolo ya ndakisa “libala.”

GSAM 214.4Nsima ya kosila ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, na mokolo ya 22 sanza ya zomi 1844, bato ya Advente, oyo bakokanisaki makambo ya na bomoi na bango na makambo ya libala ya bato ya Est, balobaki ete, “Kristo akoti na libala.” Ntango bazwaki pole ya polele koleka na ntina ya likambo oyo esengelaki kosalema na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, kondima na bango elandaki Kristo na mosala oyo akotaki kosala; bongo na nzela ya kondima, “bakotaki elongo na ye na libala.”

GSAM 215“Nakozonga”

GSAM 215.1Na emoniseli oyo epesamaki na Miss Harmon, na mobu 1845, ya Kristo azali koleka longwa na ndako ya liboso kino na ndako ya mibale ya esika ya bule ya likolo, tokuti maloba oyo: “‘Zela awa; nakokende epai ya Tata na ngai mpo na kozwa bokonzi; batela bilamba na yo ete ezala pɛto, mpe na mwa ntango nakozonga uta na libala mpe nakoya kozwa yo epai na ngai.’ Bongo, likalo moko ya mapata, na bapene lokola mɔ́tɔ ya kopela, ezingami na baanzelo, eyaki esika Yesu azalaki. Akɔtaki na likalo, mpe bamemaki ye na esika esantu koleka, esika Tata afandaki.”³

GSAM 215Ngolu Sima ya Kokangama ya Ekuke

GSAM 215.2Ekuke oyo ekangami na lisolo oyo emonani lokola elobeli likambo moko oyo ekosalema liboso ya boyei ya solo ya Mwana ya moto na mapata ya likolo; mpo nsima ekuke ekangami, bangɔndɔ mosusu bayei mpe babɛti, mpe bayebisami ete “békɛngɛla” mpo bayebi te mokolo to ngonga ya boyei na ye. Lisusu, ekuke oyo ekangami nsima bangɔndɔ ya mayele bakɔti na Mobali ya libala na libala.

GSAM 215.3Emonani na maloba oyo esalelami na lisolo oyo ya bangɔndɔ ete sima ya kokota na libala, nzela ezali naino mpo ata bangɔndɔ “ya zoba” mpe bámibongisa malamu mpo na kokutana na Mobali ya libala. Bapesami mitindo ya “kokeba.” Kokeba mpe kozela ezali bizaleli oyo etali bomibongisi ya solo mpo na kokutana na Nkolo. Yango wana, emonani ete mawa ya Nzambe elongolamaka te ntango ekuke na lisolo oyo ekangami.

GSAM 215Ezali Te Ekuke ya Luka 13:25-28

GSAM 215.4Na kala, mabunga esalemaki na kosangisa ekuke oyo elobelami na lisolo oyo na ekuke oyo elobelami na Luka 13:25-28, oyo etángami boye, “Ntango nkolo ndako asili kotelema mpe akangi ekuke, bino bokobanda kotelema na libanda mpe kobɛta na ekuke, kolobaka, Nkolo, Nkolo, fungolela biso; mpe akoyanola mpe akoloba na bino, Nayebi bino te wapi bozali kowuta.... Bótika ngai, bino banso basali ya mabe. Kolela mpe koswa mino ekozala, ntango bokomona Abrahama, mpe Yisaka, mpe Yakobo, mpe baprofeta banso, na bokonzi ya Nzambe, mpe bino moko bobalukisami libanda.” Emonani polele na maloba oyo ete tango ekuke oyo ekangami, likambo ya baoyo bakangami libanda esili kozwa ekateli. Bokonzi ya Nzambe ekómi na tango wana; mpo bakomona babikisami na kati ya bokonzi. Kasi, na lisolo ya ndakisa ya bangɔndɔ, Nkolo ayaki naino te na bokonzi na ye, kasi akendeki epai ya Tata na ye mpo na kozwa bokonzi na ye.

GSAM 216Ekuke Ekangami na Mosala ya Elilingi

GSAM 216.1Bango oyo balandaki Kristo na mosala na ye na kondima, nsima ya suka ya eleko ya mikolo nkoto mibale na nkama misato — mokolo ya 22 sanza ya zomi 1844 — bamonaki ete tango mokolo ya bolimbisi ekomaki na losambo ya elilingi, nganga-nzambe monene akangaki ekuke ya esika ya libanda mpe afungolaki ekuke ya esika esantu koleka, mpo na kosala kuna mosala na ye ya kolongola masumu oyo endimamaki na esika esantu; mpe ete ndenge moko mpe Kristo, nganga-nzambe monene na biso, akangaki ekuke ya esika ya libanda ya tempelo ya likolo, mpe afungolaki esika oyo ezalaki komonana “sanduku ya kondimana na Ye.”⁴

GSAM 216Nani azalaki na libunga?

GSAM 216.2Na tango wana, ezalaki na bandimi ya Adventiste oyo bazwaki naino pole ya polele te na ntina na mosala ya esika ya bule ya Kristo, mpo makanisi na bango etalaki naino te na nsango ya anzelu ya misato. Bango basali libunga ya kosangisa ekuke oyo ya libanda ya esika ya bule na ekuke oyo ekangami na Luka 13:25-28. Kasi, bato wana bazalaki Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo te. Kasi, tokoluka kolakisa nani bazalaki, ndenge nini liteya wana ebandaki, mpe makambo nini ememaki na makanisi wana.

GSAM 217.1Bato oyo bakabwanaki na mangomba ya nkombo na nse ya liyebisi ya nsango ya boyei, mpe lisusu baoyo bango bakabwanaki na bango, balobelami na litatoli epai ya eglize ya mitano mpe ya motoba kati na ba eglize nsambo ya Emoniseli. Likebisi epai ya eglize ya mitano, ya Sardis, elobi boye, “Kanisa lisusu ndenge ozwaki mpe oyokaki, mpe simbá makasi, mpe zongá na Nzambe. Yango wana, soki okɛngɛli te, nakoya epai na yo lokola moyibi, mpe okoyeba te na ngonga nini nakokwela yo.”⁵ Na maloba oyo, emonani polele ete bato oyo bazalaki kolobelama bayokaki liyebisi ya boyei ya Nkolo. Balobaki ete bandimaki yango, kasi sikoyo bazalaki pene ya kobwaka yango.

GSAM 217Eklezia ya Filadelfia

GSAM 217.2Eklezia ya Filadelfia, ezalela ya motoba ya Eklezia ya nsango malamu, elobelami sima. Eklezia oyo emonisaka bato oyo babimisamaki na nse ya liyebisi ya bansango ya yambo mpe ya mibale ya Emoniseli 14. Na Eklezia oyo, Nkolo alobi, “Talá, nazali koya noki: simbá makasi oyo ozali na yango, mpo moto moko azwa motole na yo te.”⁶ Balobelami lisusu na maloba oyo elandi: “Makambo oyo elobami na ye oyo azali mosantu, ye oyo azali ya solo, ye oyo azali na fungola ya Davidi, ye oyo afungolaka mpe moto moko akoki kokanga te; mpe akangaka mpe moto moko afungolaka te: Nayebi misala na yo: tala, natieli yo liboso ekuke ya kofungwama, mpe moto moko akoki kokanga yango te; mpo ozali na makasi moke, mpe obateli liloba na ngai, mpe oboyi nkombo na ngai te.”⁷

GSAM 217Ekuke oyo ekangami ya lisolo oyo ezali nini?

GSAM 217.3Nini esengeli koyeba na nzela ya ekuke oyo efungwami mpe ekangami na mokanda ya Nzambe oyo etangami awa? Tokanisi ete eyano ya malamu na motuna oyo ekoki kozwama na kati ya ndimbola oyo elandi: Ata soki ezalaki na bato na kati ya Ba-Adventiste oyo bazwaki pole ya sika, mpe bazalaki koteya ete Mobikisi abongolaki mosala na ye uta na esika ya liboso kino na esika ya mibale ya esika ya bule ya likolo, mpe bazalaki kolimbola malamu motuna ya ekuke efungwami mpe ekangami epai ya baoyo balingaki koyoka, etuluku mosusu etelemelaki bosolo oyo, mpe bazalaki komeka kotia kondima na liteya ete ekuke efungwami ekangamaki, mpe ekuke ekangami efungwamaki. Na kosaláká bongo, bazalaki kokanga nzela, to kopekisa mosala, ya basali ya Nkolo awa na mabele. Bikuke ya esika ya bule ya likolo efungwamaka mpe ekangamaka na nguya ya Kristo—“Ye oyo afungolaka, mpe moto moko te akoki kokanga.” Na maloba oyo etali eklezia ya Filadelfia, bato oyo bakangami makasi, babateli liloba, mpe bawangani nkombo na ye te, bazwi elonga oyo efungoli ekuke oyo moto moko te akoki kokanga. Yango, na ntembe te, elobeli ekuke ya kokota epai ya bato, ekuke oyo bato, emonani (ndenge tokomonaka), bakangaki mpenza; kasi lokola elembo ya bokangami na bango makasi, Nkolo atié liboso ya bato ya kondima “ekuke efungwami” oyo moto moko te akoki kokanga.

GSAM 218Ekuke ya Liloba

GSAM 218.1Bandakisa ebele ezali na Makomi Mosantu epai wapi ekuke esalelami na ndimbola oyo. Paulo, ntango azalaki kokomela Bakorinti, alobi ete, “Ekuke monene mpe ya nguya efungwami mpo na ngai, mpe batɛmɛli bazali ebele.”⁸ Lisusu, na mokanda na ye ya mibale epai ya Bakorinti, alobi ete, “Ntango nakomaki na Troa mpo na kosakola nsango malamu ya Kristo, mpe ekuke efungwamaki mpo na ngai na Nkolo, nazalaki na kimia te na molimo na ngai, mpo nakutanaki na Tito, ndeko na ngai, te.”⁹ Asɛngaki mpe na bato ya Colosse boye: “Bólanda kosambela, bólamuka na losambeli yango moko na botondi; na ntango moko, bósambelela mpe biso, ete Nzambe afungolela biso ekuke ya maloba, mpo na koloba sekele ya Kristo, oyo mpo na yango nazali mpe na boloko.”¹⁰

GSAM 218.2Na kotalela makomi oyo, emonani ete mabaku ya kosakola solo ebengamaka bikuke bifungwami; mpe na maloba oyo elobamaki na lisanga ya Filadelfia, emonani ete na tango oyo bato oyo babengamaki, bato bazalaki kosala makasi mpenza mpo na kokanga bikuke ya maloba liboso na bango. Lokola eklezia ya Filadelfia elekaki na kati ya komekama, na kokangama makasi na “liloba” mpe “nkombo” na ye, liloba ya Nkolo epai na bango ezalaki ete, akotia liboso na bango ekuke moko efungwami oyo moto moko te akoki kokanga.

GSAM 219Lolenge makambo ezalaki sima ya mokolo ya 22 sanza ya zomi 1844

GSAM 219.1Lokola likambo yango ezali liboso na biso ndenge elobami na maloba ya esakweli, tótala lisusu ndenge makambo elekaki. Ndenge elimbolamaki liboso, kino na sanza ya minei, 1844, bandako-nzambe efungwamaki mpo na kosakola nsango ya boyei, mpe babengisaki basali ebele koleka ndenge bateyi oyo bazalaki na bomoi bakokaki. Nsima ya kozanga kokokisama ya elikya, na eleko ya milona ya 1844, baoyo bayambaki liteya yango na motema moko te, babalukaki mpo na kotɛmɛla yango. Tango, na eleko ya molunge ya 1844, nsango ya anzelu ya mibale ya Emoniseli 14 mpe “koganga ya katikati ya butu” (Matai 25) epesamaki, bonyokoli ya makasi koleka ebandaki likolo ya baoyo bazalaki naino na mpiko ya koyambola kondima na bango na boyei ya Nkolo pene pene. Batɛmɛli yango balukaki na banzela ndenge na ndenge kobomba likambo yango, mpe na lolenge nyonso oyo ekokaki, kopekisa mosala ya baoyo bazalaki naino kosakola ete “ngonga ya bosambisi na ye ekómi.” William Miller alobaki mpo na botɛmɛli wana ete, “Ezali likambo oyo eleki kokamwa mpe oyo ntina na yango eyebani te.” Botɛmɛli ezalaki makasi mpenza pene na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, na boye ete Geo. Storrs alobaki mpo na yango, “Tosilisi na mangomba ya nkombo mpamba mpe na bato nyonso mabe, longola sé ndenge koganga oyo ekoki kozala na bopusi likolo na bango.”

GSAM 219.2Nsima ya suka ya eleko yango, lokola botɛmɛli mpe botyoli ya bato mabe ekomaki makasi koleka mbala mibale to misato, William Miller alobaki mpo na likambo yango, “Tosilisi mosala na biso ya kokebisa basumuki, mpe ya komeka kolamusa lingomba oyo esukaka kaka na milulu. Nzambe na bokonzi na ye akangi ekuke.”¹¹

GSAM 219Bokasi ya Mitema ya Basumuki na Bisika Nyonso

GSAM 219.3Bizaleli oyo ya mokili ya batyoli ekómisaki kaka te mitema ya basumuki makasi liboso ya liteya ya boyei ya Kristo, kasi litatoli ya baye bazalaki na kati ya mangomba ya nkombo ezalaki boye: “Tango tokanisi ndenge mbongwana ya solo ezalaka ‘moke mpe ekabolami’, mpe ndenge basumuki bazalaki na bozangi nsoni mpe mitema makasi oyo emonanaka pene na esika moko te, pene na kozanga kokana tolobaka na mongongo likolo ete, ‘Nzambe abosani kozala na ngolu? To ekuke ya mawa ekangami?’”¹²

GSAM 220.1Na mosali mosusu, totangi lisusu makambo etali ndenge ezalaki sima ya suka ya eleko oyo esakweli elobelaki: “Na ntango wana, likoki ezalaki pene na kozala te mpo na kokutana na bato oyo bandimaka te, kozanga kokokisama ya elikya mpo na likambo ya 1844 ebulunganisaki makanisi ya bato ebele, mpe balingaki koyoka ata ndimbola moko te na likambo yango.”¹³

GSAM 220Bikuke Nyonso ya Kokota Epai ya Bato oyo Bandimaka te Ekangami

GSAM 220.2Ezalela ya boye emonanaki, mpo na ntango wana, kokanga ekuke ya nzela epai ya bato mosusu nyonso longola kaka baoyo bakangaki makasi kondima mpe elikya na bango na boyei ya Kristo oyo ezalaki pene. Lokola ekuke ya koloba emonanaki ekangami mpenza, mpe bato ya Adventiste bamonaki ete ezalaki na ekuke ekangami na lisolo ya ndakisa oyo etali makambo na bango, ekoki komonana polele ndenge nini bakomaki na likanisi ete ngolu mpo na basumuki esilaki: to, ndenge basusu balobaki, ete “ekuke ya ngolu ekangamaki,” mingi mpenza soki bakanisaki ete ekuke ekangami na lisolo oyo ya ndakisa mpe ekuke ekangami na Luka 13 ezalaki eloko moko. Soki bato baboyaki mpenza koyoka, na ndenge wana bakómisaki mitema na bango makasi, ndenge nini bakokaki kobongwana?

GSAM 220Nani Ateyaki Liboso Likanisi ya Lokuta ya Ekuke Ekangami?

GSAM 220.3Sikawa motuna etunami: Nani abandaki liteya ya “ngolu ezali lisusu te mpo na basumuki”? nani andimaki yango? mpe nani aboyaki yango? Lokola eyano na motuna ya liboso, tokotala lapolo ya mobembo oyo J. V. Himes asalaki na eleko ya milona ya mobu 1845, na etuka ya Maine. Alobi boye:—

GSAM 220.4“Ndeko Joseph Turner ná basusu bandimaki ete tozalaki na Sabala monene—ete mibu nkóto motoba esilaki—na yango, Moadventiste moko te asengelaki kosala lisusu mosala ya mabɔkɔ. Kosala bongo, na makanisi na bango, elingaki komema bango na libebi na bango ya suka.

GSAM 220.5“Ntango bazalaki kozela na ezaleli wana ya kozanga mosala ya maboko ya mokili, pole ya sika, ndenge bakanisaki, engɛngɛlaki na makanisi ya Ndeko Turner, elingi koloba ete Mobali ya libala AYAKI—ete ayaki na mokolo ya zomi ya sanza ya nsambo ya mobu ya Bayuda oyo eleki—ete libala esalemaki na ntango wana—ete bangɔndɔ nyonso na ntango wana, na ndenge moko, bakɔtaki na ye na libala, mpe ekuke ekangamaki!—moko te na kati na bango akokaki kobunga, mpe moko te oyo azalaki libanda akokaki kobikisama. Na boye, makambo nyonso ya molimo ya mokili oyo ya nguya esilaki.”¹⁴

GSAM 221Nani Atɛlɛmɛlaki na Makasi Likanisi ya Lokuta?

GSAM 221.1Pastɛrɛ Turner abandaki koteya liteya na ye ya “ngolu esili” na Paris, na Maine, mpe mpo na mwa ntango mokuse azalaki na balandi ebele na etuka wana. Lokola ekuke ya kokutana na bato oyo bazalaki libanda ya Ba-Adventiste, ezala baoyo bazalaki koloba ete bazali bakristo to te, ekangamaki mpenza, bato ebele na ndenge ya naturel bakotaki na makanisi ya Turner na likambo yango.

GSAM 221.2Mpo liloba Ba-Adventiste ezwa ndimbola ya mabe te, banda sikoyo tokobenga bato oyo Ba-Adventiste ya Mokolo ya Yambo; mpe ebele ya bato ya etuluku oyo nde bazalaki kondima makanisi ya Mongombo Turner. Na tango wana, bazalaki naino te komona to koyoka solo ya Sabala, mpe lisusu bayokaki naino te nsango ya anzelu ya misato. Ezali mpo na bato oyo nde Mama White alobi boye na moko ya mikanda na ye:—

GSAM 221.3“Nsima ya koleka ya ntango ya kozela na 1844, Ba-Adventiste bazalaki kaka kondima ete boyei ya Mobikisi ezali pene mpenza; bazalaki kokanisa ete bakomaki na esika moko ya ntina mingi, mpe ete mosala ya Kristo lokola mosambeli ya bato liboso ya Nzambe esilaki. Nsima ya kopesa likebisi ya bosambisami oyo ezalaki pene, bamonaki ete mosala na bango mpo na mokili esilaki, mpe babungisaki motungisi na bango ya motema mpo na lobiko ya basumuki, nzokande kosɛka na makasi mpe ya kotuka ya bato ya mabe emonanaki na miso na bango lokola elembo mosusu ete Molimo ya Nzambe elongwaki epai ya bato oyo baboyaki mawa na Ye. Makambo oyo nyonso endimisaki bango na kondima ete eleko ya komekama esilaki, to, ndenge bango moko balobaki, ‘ekuke ya ngolu ekangamaki.’ Ndenge elobamaki liboso, Ba-Adventiste bazalaki na bomoko na kondima, ata mpo na ntango mokuse, ete ekuke ya ngolu ekangamaki.”¹⁵

GSAM 222.1Na maloba oyo, Mama White alimboli likanisi oyo Ba-Adventiste ya Mokolo ya Yambo bazalaki na yango. Alakisi ata moke te ete ye moko andimaki yango. Ndenge emonisami likolo, liteya yango eteyamaki mbala ya liboso na Joseph Turner, na Paris, na etuka ya Maine. Mama White (na tango wana Miss Harmon) akutaki Joseph Turner na esika oyo etangami likolo na ebandeli ya eleko ya milona ya mobu 1845, mpe ayokaki ye aloba liteya na ye ya “mosala ya maboko lisusu te mpo na Ba-Adventiste, mpe mawa lisusu te mpo na basumuki,” mpe ayebisaki ye polele ete azalaki “koteya liteya ya lokuta; ete mawa ezalaki naino mpo na basumuki, mpe mpo na baoyo babwakaki solo na boyebi te.”

GSAM 222Botɛmɛli na Likanisi ya “Ngolu Te”

GSAM 222.2J. N. Andrews, oyo afandaki na Paris, na Maine, na bambula 1844 na 1845, mpe ayebaki malamu bizaleli ya bato ya kuna, lokola mpe ya Joseph Turner, oyo ateyaki ete mawa esilaki mpo na basumuki, alobi boye mpo na ndenge Miss Harmon azalaki kokanisa likambo yango na tango wana, “Na esika ete bimonaneli emema bango na kondima likanisi oyo, ebongisaki nde baoyo bazalaki naino na yango.”¹⁶

GSAM 222.3Miss Harmon asalaki mobembo na ye ya mibale na Paris, na Maine, na eleko ya molunge ya mobu 1845. Mpo na mobembo oyo, nakozwa maloba ya Mama Truesdail, oyo na ntango wana azalaki kofanda na Paris. Alobi boye:—

GSAM 222.4“Na tango ya boyei ya Miss Harmon na Paris, Maine, na eleko ya molunge ya mobu 1845, nayebisaki ye makambo nyonso etali moninga na ngai moko ya motema, oyo tata na ye apekisaki ye kokende na makita na biso, na yango, abwakaki pole te. Ayanolaki na koseka ete, ‘Nzambe amonisaki ngai ata mokolo moko te ete libiki ezali te mpo na bato ya boye. Ezali kaka mpo na baoyo bamonaki pole ya solo mpe babwakaki yango na boyebi na bango.’”¹⁷

GSAM 222.5Alobeli mpe mobembo ya misato ya Miss Harmon na Paris, na mobu 1846, boye:—

GSAM 222Bokebisi mosusu na likanisi ya lokuta

GSAM 222.6“Likambo mosusu ya kolobela ezalaki emonaneli oyo epesamaki na mobu 1846, na Paris, na Maine. Bamoniselaki Miss Harmon ete ntango Satana akokaki te kopekisa bato ya motema pɛtɔ básala mokumba na bango mobimba, azalaki kosalela mayele na ye mpo na kotinda bango baleka ndelo na mosala na bango. Ndeko mwasi moko ya malamu azalaki koyebisa baeklezia ete Nzambe abwakaki bango mpo ete bango moko babwakaki nsango oyo etindamaki uta na likolo mpo na kobikisa bango. Ndeko mwasi Harmon amonisamaki ete solo ezalaki te na nsango na ye, mpamba te ezalaki na bato ebele na kati ya ba eklezia oyo bakozwa naino solo; ete ba anzelu ya malamu bakokende naino kosala mosala mpo na milimo na kati ya ba eklezia wana, mpe tango bakosala bongo, bango [ba anzelu] bakotika ndeko mwasi oyo, na nsango na ye [elingi koloba nsango na ye ya ‘mawa te’], libanda ya ekuke.”¹⁸

GSAM 223Botɛmɛlani ezali te

GSAM 223.1Lokola ezali na bato oyo bazali na mposa makasi ya kolakisa ete Mama White ateyaki liboso likanisi ya “ngolu ezali lisusu te mpo na basumuki,” kasi sikoyo ateyi likambo mosusu, nakolakisa matatoli uta na bato oyo bayebaki mosala na ye banda 1845, na ntina na milende na ye mpo na kobongola basumuki. Oyo elandi ezali liloba ya Ira Abbey, ya Brookfield, na etuka ya Madison, na Leta ya New York:—

GSAM 223.2“Kati na bambula 1846 na 1850, Ndeko mobali na Ndeko mwasi White bayaki na ndako na biso, mpe bazalaki na molende mingi mpo na bana mpe baoyo babwakaki solo te. Basalaki mosala mpo na milimo ya baoyo babongwani naino te, mpe nakanisi te ata mokolo moko nayokaki Ndeko mwasi White aloba ete elikya ezalaki te mpo na baoyo bazongaki sima mpe baoyo babwakaki solo te.”¹⁹

GSAM 223Litatoli ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Yambo

GSAM 223.3Mpo na maye Ba-Adventiste ya Mokolo ya Yambo ya New England bayebi na ntina na liteya ya makasi ya ekuke ekangami, tika ete mokanda oyo elandi emonisa:—

GSAM 223.4“Koleka mokolo ya 5 kino 9 sanza ya mwambe, 1891, nasololaki na ntembe na Pastɛrɛ Miles Grant, na Brookston, engumba moko ya bafandi pene na nkoto ntuku misato (30,000). Ntembe yango esalemaki na hema monene, mpe ekambamaki na Mongombo John Barbour, mokonzi ya kala ya likita ya engumba. Engumba oyo ezali pene na bamile ntuku mibale (20) mosika na Boston. Ntembe ezalaki na likambo ya Sabala, kasi Mongombo Grant amekaki kokɔtisa na ntembe likambo ya makambo oyo Ndeko mwasi White akutanaki na yango na mosala oyo. Afundaki ete ‘bamonisaki ye, banda kala na 1844, ete eleko ya komekama esilaki, mpe mawa mpo na basumuki ezalaki lisusu te.’”

GSAM 224.1“Mpo na koyanola, nayebisaki ye ete Ba-Adventiste ya Mokolo ya Yambo bazalaki na likanisi wana, pene na bango nyonso, na tango moko, liboso ete tokabwana na bango, mpe ete na esika ete Mama White asunga likanisi wana ata moke, moko ya makambo ya liboso oyo bamonisaki ye ezalaki ete likanisi wana ezalaki ‘ya lokuta,’ mpe ete ngolu ezalaki naino mpo na basumuki. Nalobaki, ‘Ezali bongo, mpe Pastɛrɛ Grant ayebi ete ezali bongo.’ Ntango nalobaki bongo, ebele ya bandimi ya Adventiste ya mokolo ya yambo oyo bazalaki liboso na ngai [etuluku wana etondisaki ndambo ya hema monene] baningisaki mitu na bango mpo na kondima na elembo ya kondima makasi mpe ya solo na liloba wana. Ekoki kaka koloba ete Pastɛrɛ Grant azongelaki likambo wana lisusu te na kati ya ntembe.” Etíyami sinyatire “Geo. E. Fifield, South Lancaster, Mass., mokolo ya 6 sanza ya zomi na mibale 1895.”

GSAM 224Mama White Azalaki Ntango Nyonso Koluka Lobiko ya Basumuki

GSAM 224.3Ete Mama White asalaki mosala mpo na kobongola basumuki banda 1844 kino lelo, emonani lisusu polele na makambo oyo: Ye na Pastɛrɛ White basalaki likita na ndako ya Albert Belden, na Rocky Hill, Conn., oyo ebandaki na mokolo ya 20 sanza ya minei, 1848. Na likita wana, mosala esalemaki mpo na bato mosusu ya mokili. Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bamonisaki bolingo ya motema mpo na milimo wana. Na likambo oyo, tokopesa litatoli ya moko ya bato ya etuluku wana oyo azwaki batisimo na maboko ya Pastɛrɛ White. John Y. Wilcox, na mokanda na ye uta na Kensington, Conn., na mokolo ya 22 sanza ya mibale 1891, alobi boye:—

GSAM 224.4“Nakɔtaki na solo na tango makita ezalaki kosalema na shambre oyo esilaki kotongama te ya ndako ya Ndeko A. Belden, na Rocky Hill, Conn. Kozwa na ngai pole ya solo ya ntango oyo esalemaki na nzela ya misala ya Ndeko mobali mpe Ndeko mwasi White. Nabatizamaki mwa moke na sima na Ndeko White. Kasi soki te mpo na bolendisi mpe makasi oyo nazwaki epai na bango, nayebi te soki nalingaki ata mokolo moko komeka kokanisa to koyoka ete Nkolo andimaki ngai. Bazalaki komibanzabanza mingi mpo na ngai, mpe basalaki makasi mpo na kosunga ngai.”

GSAM 225.1Pastɛrɛ White alobaki mpo na likita wana na mokanda moko epai ya Stockbridge Howland, na Topsham, Maine, “Ndeko Bates alakisaki mibeko na pole ya polele mpenza, mpe ntina na yango emonisamaki makasi na nzela ya matatoli ya nguya. Liloba esimbisaki baoyo bazalaki déjà na solo, mpe elamwisaki baoyo bazalaki naino na makanisi mibale.”

GSAM 225Mosala mpo na Basumuki na Oswego, N.Y.

GSAM 225.2Na mobu 1849, Pastɛrɛ James White ná mwasi na ye basalaki mosala na Oswego, na N.Y. Na makita wana, Hiram Patch ná Miss Benson, oyo balobanaki mpo na kobala, babongwanaki na Nzambe mpe bandimaki solo ya ntango oyo.

GSAM 225.3Na sanza ya misato, 1850, makita esalemaki lisusu na Oswego. Na zulunalo Present Truth ya sanza ya minei, Pastɛrɛ White, ntango azalaki kolobela makita wana, alobaki boye:

GSAM 225.3“Mosala moko ya kosepelisa mingi ezali kosalema sikoyo na kati ya bana ya eteni etikali na engumba oyo. Lobiko na bango ezalaki likambo ya liboso na makita na biso na ba Sabala mibale oyo eleki, mpe Nzambe apambolaki biso na lolenge ya kokamwa. Solo esali mosala malamu epai na biso mpe epai ya bana na biso. Na mpokwa ya mokolo ya yambo ya pɔsɔ oyo eleki, tosalaki likita mpo na litomba na bango mpenza, mpe Molimo ya Nkolo etangamaki na kati na biso. Bana nyonso bagumbamaki liboso ya Nkolo, mpe emonanaki lokola bayokaki ntina ya kobatela mibeko, mingi mpenza ya mitano, mpe koluka lobiko na nzela ya Yesu Kristo. Oyo ezalaki moko ya makita ya kosepelisa koleka oyo namoná.”

GSAM 225.4Na zulunalo Present Truth ya sanza ya zomi na moko, 1849, Pastɛrɛ White abimisaki lapolo ya bato ebele oyo babongwanaki mpe batisamaki; mpe na nimero ya suka ya zulunalo yango na 1850, ezali na lapolo ya likita moko oyo esalemaki na Waitsfield, Vt., mpe ya boyei ya Heman Churchill, oyo autaki kobongwana longwa na mokili. Balobeli ye na lisolo yango lokola “ndeko.” Ndenge nini yango ekokaki kosalema soki ngolu mpo na basumuki esilaki?

GSAM 226Litatoli ya Batatoli Ntuku Mibale na Moko

GSAM 226.1Na likambo oyo, tozali kopesa litatoli oyo esignamaki na 1888 na bato ntuku mibale na moko, moko na moko na bango azalaki na kati ya lingomba ya boyei na mobu 1844, mpe ayebaki malamu ebandeli ya nsango ya anzelu ya misato. Bango nyonso bazalaki na kati ya nsango yango liboso ya mobu 1851, mpe mingi na bango bazalaki na boyokani na Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo banda pene na ebandeli ya nsango yango:—

GSAM 226.2“Biso, baye tokomi nkombo na nse, lokola toyebaki malamu lingomba ya boyei na 1844 na tango eleko yango elekaki, mpe lokola mpe tondimaki solo ya nsango ya anzelu ya misato banda na mobu 1850, na esengo nyonso tokomi nkombo na biso na nse ya maloba maye matali liteya ya ekuke ekangami, oyo bandimi ya nsango ya anzelu ya misato bandimelaki banda na ebandeli na yango kino na mokolo oyo elobami na nsuka, mpe na sima na yango.

GSAM 226.3“Bandimaki, na boyokani na Emoniseli 3:7, 8 mpe makomi mosusu, ete na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato ya Daniele 8:14, Kristo akangaki mosala na ye na esika ya liboso ya esika ya bule na likolo, mpe abongolaki mosala na ye na esika eleki bule, mpe abandaki mosala ya kosambisa, kobongola boyokani na ye na likambo oyo na mwango ya lobiko. Awa ekuke moko efungwamaki mpe ekuke mosusu ekangamaki.

GSAM 226.4“Bandimaki ete baoyo bazalaki na pole ya polele likolo ya nsango ya anzelu ya liboso, mpe babalukaki kotɛmɛla yango na nkanda, bazalaki kobwakama na Nzambe. Kasi bandimaki te ete baoyo bazalaki na pole te to baoyo bakokisaki mibu ya kozwa mokumba te liboso ya mobu 1844, soki balukaki Nzambe na mitema ya sembo, bakobwakama.

GSAM 226.5“Ata soki bandimaki elongo na William Miller mpe ebele ya Ba-Adventiste sima mpenza ya ntango oyo elekaki, ete mosala na bango mpo na mokili esilaki, mpe ete Nkolo akoya kala te, kasi sima ya pole likolo ya esika ya bule mpe nsango ya misato elimbolaki kozanga kokokisama ya elikya na bango, bandimaki te ete mawa ya Nzambe esilaki, longola kaka baoyo baboyaki pole.”

GSAM 227.1Etíyami sinyatire, “J. B. Sweet, South Saginaw, Mich.; Samuel Martin, West Rindge, N.H.; Ira Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mama R. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mama Diana Abbey, North Brookfield, N.Y.; Mama L. B. Abbey, North Brookfield, N.Y.; Heman S. Gurney, Memphis, Mich.; Ann E. Gurney, Memphis, Mich.; William Gifford, Memphis, Mich.; Mama Mary S. Chase, Battle Creek, Mich.; S. M. Howland, Battle Creek, Mich.; Mama F. H. Lunt, Battle Creek, Mich.; Mama Melora A. Ashley, Battle Creek, Mich.; Mama Caroline A. Dodge, Battle Creek, Mich.; Mama Sarah B. Whipple, Battle Creek, Mich.; Mama Uriah Smith, Battle Creek, Mich.; Mama Paulina R. Heligass, Moline, Kan.; R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Mama R. G. Lockwood, St. Helena, Cal.; Reuben Loveland, North Hyde Park, Vt.; Mama Belinda Loveland, North Hyde Park, Vt.”

GSAM 227Emonaneli oyo ezwami na ndenge ya mabe

GSAM 227.2Bamekaki kolimbola emonaneli oyo epesamaki na Mama White, na Topsham, na Maine, na mokolo ya 24 sanza ya misato 1849, lokola nde ezali koteya liteya ya lokuta oyo—ngolu mpo na basumuki esili. Emonaneli oyo epesamaki kaka na ntango oyo “makelele ya Rochester” (Spiritualisme) ezalaki kobanda koyebana. Mama White amonaki ete bilembo ya kokamwa mpe makambo ya kokamwa ya sekele mpe mbongwana ya lokuta ekokoma ebele mpe ekopanzana. Mbongwana oyo ezalaki te mbongwana longwa na libunga kino na solo (alobaki te ete mbongwana ya boye ekozala ata moke te, kasi ete lolenge oyo amonisamaki epai wapi bazalaki kosalela bopusi ya bato ezalaki ya boye), kasi ezalaki nde longwa na mabe kino na mabe koleka; mpo baoyo bazalaki koloba ete motema na bango ebongwani bazalaki kaka komilata elamba ya losambo oyo ezalaki kozipa mabe ya motema mabe. Bamosusu bazalaki komonana lokola babongwani mpenza, mpe yango epesaki bango nzela ya kokosa bato ya Nzambe; kasi soki mitema na bango emonanaki, elingaki komonana moindo makasi lokola liboso.

GSAM 227.3Na nsima alobaki: “Anzelu oyo azalaki elongo na ngai asengaki ngai natala mpasi ya molimo mpo na basumuki lokola ezalaki liboso. Natali, kasi namonaki yango te; mpo ntango na bango ya lobiko esili koleka.”²⁰

GSAM 228.1Balobaki ete emonaneli oyo eteyaki ete mawa mpo na basumuki esilaki, kasi totuni, Ndenge nini yango ekokaki kozala bongo, nzokande ye atelemelaki liteya wana banda ntango Joseph Turner ateyaki yango mpo na mbala ya liboso na eleko ya milona ya 1845, mpe azalaki ntango nyonso kosala makasi mpo na kobongola mpe kobikisa basumuki?

GSAM 228.2Na buku Supplement to Experience and Views, oyo ebimaki na 1854, Mama White alobi ete, “Ba ‘mbongwana ya lokuta’ oyo balobeli, esengeli naino komonana polele koleka. Emonaneli oyo etali mingi mpenza baoyo bayokaki mpe babwakaki pole ya liteya ya boyei ya Kristo. Bapesami na maboko ya bokosi ya makasi. Bango bakozala na ‘mpasi ya molimo mpo na basumuki’ te lokola na kala.”²¹

GSAM 228.3Batɛmɛli balobaka ete bayebi makambo mingi koleka Mama White na ntina na emonaneli oyo amonaki, koleka ye moko. Tótalela yango mwa moke na boyokani na ndenge bango balobaka yango; elingi koloba, ete azalaki komona ezalela ya basumuki na esika ya komona ezalela ya balamusi. Yango wana, atalaki basumuki mpo na komona “mpasi ya molimo mpo na basumuki, kasi amonaki yango te.” Nani amoná naino mpasi ya molimo mpo na basumuki kaka na kotala bango? Kasi, totuni, bongo mpo na bato oyo balobelami na litatoli wana likolo, oyo bazalaki kosalela kaka nguya ya bato mpe mesmerisme mpo na kozwa balandi, mpe kobenga yango mosala ya Molimo ya Nzambe? Bango wana batɛmɛli, oyo bazalaki na mposa makasi ya komonisa ete Mama White ateyaki likanisi ya “ekuke ekangami” na ndenge ya koleka, bamibongisi mpo na kondima ete balamusi wana bazalaki bato basantu, mpe bazalaki kozwa balandi ya solo?

GSAM 228.4Emonani polele na makanisi ya moto nyonso ya sembo ete etuluku ya bato oyo bazali kolobela awa ezalaki ya baoyo bazalaki komilakisa ete bazali na mpasi wana ya molimo mpo na basumuki, nzokande babwakaki pole mpe solo, mpe bazalaki kosalela mesmerisme mpo na kozwa balandi. Bato ya boye bakokaki te kozala na mpasi ya solo ya molimo mpo na basumuki ntango bango moko bazalaki na nse ya etumbu; mpo ete “ntango ya lobiko na bango [na bango moko] eleki.”

GSAM 229.1Uta na emonaneli ya Mama White ya mokolo ya 24 sanza ya misato 1849, bato mosusu bamekaki koloba ete elakisaki ete mawa esilaki mpo na basumuki; kasi tolakisi déjà ete na 1845, na Paris, Maine, ateyaki ete mawa ezalaki mpo na bato nyonso oyo babwakaki pole mpe solo te na boyebi mpe na mayele. Na emonaneli oyo epesamaki na esika yango moko na 1846, emonanaki ete Nkolo azalaki na “bato na kati ya ba eklezia oyo babwakaki solo te.” Mpo na bato wana oyo bazalaki kokanisa ndenge mosusu, bopameli epesamaki, kolobaka ete ba anzelu ya Nzambe bakosala naino mosala mpo na bato ya boye, mpe tango bakosala mosala, baoyo bazalaki kotonga bango bakotikala na libanda.

GSAM 229.2Lisusu, na sanza ya minei, 1848, Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bazalaki kosala mosala na Rocky Hill, na Connecticut, mpo na kobongola basumuki. Makambo nyonso wana emonisi polele ete emonaneli ya mokolo ya 24 sanza ya misato, 1849, eyokani na oyo epesamaki na Paris, na Maine, na 1846, mpe na nzela oyo basali ya Nzambe balandaki na sanza ya minei, 1848.

GSAM 229Molamusi ya Lokuta Alongami

GSAM 229.3Emonaneli oyo ebimaki mbala ya liboso na Connecticut, na mobu 1849. Moteyi moko azalaki kosala mosala makasi mpenza kuna mpo na kozwa bandimi ya sika, kutu azalaki koloba ete azali na likabo ya koloba na minoko. Azalaki koluka kozwa bopusi likolo ya lisanga moke ya babateli ya Sabala na Rocky Hill. Moko kati na bango abengaki “mosantu ya bolingo ya Nkolo.” Na miso na ye, Mama White amonaki na emonaneli ndenge mosala na ye ezalaki ya lokuta, mpe ete “mosantu na ye ya bolingo” azalaki kolanda nzela oyo eyokani te na mobeko ya nsambo. Mama “mosantu” wana aboyaki likambo yango, mpe pastɛrɛ asɛngaki na makasi, kolukaka ete báyokela “mosantu ya mawa ya Nkolo” mawa, ndenge azalaki kobenga ye. Na butu oyo elandaki, elenge mwasi oyo azwaki bokono ya cholera morbus, mpe akanisaki ete azali kokufa. Abengisaki Mama White, mpe andimaki ete makambo oyo emonisamaki mpo na ye ezalaki ya solo; ete asalaki mpenza likambo oyo Mama White alobaki. Bongo mosali ya lokuta oyo alongaki te kokosa lisanga wana, mpe lolenge ya mosala na ye emonanaki polele, yango esukisaki na mbala moko milende na ye na esika wana.

GSAM 230Molamusi mosusu ya lokuta na Oswego, N.Y.

GSAM 230.1Lokola ndakisa mosusu ya likanisi oyo elakisami na litatoli oyo ezali likolo, mpe mpo na komonisa ndenge Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bazalaki naino kosala mosala na 1849-50 mpo na kobongola basumuki, tozali kopesa makambo oyo elandi, oyo Elias Goodwin ná bato mosusu ya bandimi ya liboso ya lingomba na Oswego, na Leta ya New York, bayebisaki ngai:—

GSAM 230.2Na tango wana (1849), elenge mobali moko na kombo ya Hiram Patch azalaki kofanda na esika wana. Azalaki na fiancée moko, oyo abalaki ye sima ya mwa tango moke. Bazalaki bato oyo babongwana naino te na motema, kasi bazalaki kokende na makita oyo Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bazalaki kosala, mpe bazalaki pene ya kondimisama mpo na kokoma bakristo. Na tango wana, elamukisi ya molimo ebandaki na moko ya ba ndakonzambe ya Oswego, kasi na maboko ya basali ya Nzambe te, kasi na maboko ya mondimi moko ya lokumu, mokɛngɛli ya mosolo ya etuka. Moto oyo azalaki komonana na molende mingi, mpe azalaki koloba ete azali na motema mpasi mpo na basumuki. Azalaki kofinafina maboko na ye ntango azalaki kobondela mpo na baoyo bandimaki naino te, lokola nde azalaki na mpasi ya monene mpo na ezalela na bango ya kobunga.

GSAM 230.3Mongombo Patch ná mwasi oyo alingaki kobala azalaki kokende na makita wana ya elamukisi ya molimo, mpe bazalaki na ntembe na ndenge ya kopona. Bazalaki wana mokolo moko ntango Mama White amonaki emonaneli, epai wapi balakisaki ye Oze 5:6, 7, oyo elobi boye, “Bakokende na bitonga na bango mpe na bibwele na bango mpo na koluka Nkolo; kasi bakokuta ye te; alongwe mosika na bango. Basaleli Nkolo makambo ya bokosi; zambi baboti bana ya bapaya. Sikawa sanza ekolia bango elongo na biteni na bango.” Bamonisaki ye ete bato oyo bazalaki kokamba elamukisi wana ya molimo bazalaki sembo te liboso ya Nzambe, mpe bazalaki na motema mpasi ya solo te mpo na basumuki.

GSAM 231Esakweli ya Kokweya

GSAM 231.1Na nsima, alobaki na Mongombo Patch ete, “Bayebisaki ngai naloba na yo ete na likambo oyo, maloba ya mokanda makokokisama mpenza ndenge ekomami. Zela sanza moko, mpe yo moko okoyeba bizaleli ya bato oyo bazali na kati ya elamukisi oyo ya molimo, mpe oyo balobaka ete bazali na motungisi monene mpo na basumuki.” Mongombo Patch alobaki, “Nakozela.”

GSAM 231.2Na kati ya pɔsɔ mibale nsima ya ntango emonaneli oyo epesamaki, mokonzi-mbongo wana, oyo azalaki komilakisa ete azali na mpasi ya motema mpo na basumuki, na mpasi na ye ya lokuta, mosisa ya makila epasukaki na libumu na ye, mpe esengelaki bamema ye na mbeto mpo na kobungisa makila. Makambo ya biro ya mobombi-mbongo esengelaki ekangama na maboko ya shérif ya etuka, ye ná moko ya ba-constable batalaki motango ya mbongo oyo esengelaki kozala na buku ya mobombi-mbongo, mpe na nsima batangaki mbongo mpo na komibongisa mpo na kokamata mosala, wana, likambo! Mbongo ezangaki na motango ya dolare nkóto moko mobimba.

GSAM 231.3Na miso ya shérif mpe constable, ezalaki mpasi kondima ete moto oyo azalaki komipesa makasi na elamukisi ya molimo akokaki kozala na ngambo ya kozwa mbongo. Bakanisaki ete mbala mosusu abimisaki yango mpo na kofuta, mpe abosanaki kokoma yango na buku ndenge esengelaki; to mpe mbala mosusu atiyaki yango na banki, mpe yango emonanaki te na compte oyo ezalaki na kati ya kofolo. Na lolenge nyonso, esengelaki báluka na ye ndimbola ya kokoka, kasi esengelaki kosala yango na bokebi; mpo soki azalaki na mbongo, na ntembe te alingaki komeka kobomba yango. Yango wana, bayokanaki ete moko na bango akende liboso mpe amibomba na ndako moke na sima ya ndako, mpo na kokɛngɛla ekuke ya sima soki eloko moko emonani, nzokande shérif akota na ekuke ya liboso. Ntango shérif akomaki pene ya ndako mpe akotaki na ekuke ya liboso, amonaki elamba ya mwasi moko oyo azalaki kobima na ekuke ya sima. Mobali oyo azalaki na etable amonaki mwasi yango kokende mbangu na liboke ya neige, kotimola libulu na kati ya neige, mpe kotia eloko moko kuna, oyo azipaki na neige, mpe azongaki na ndako.

GSAM 232.1Shérif ayaki pembeni ya mbeto ya trésorier, mpe sima ya kotuna ye ndenge nzoto na ye ezali, alakisaki ye mikakatano oyo bazalaki na yango na biro, kolobaka ete mbala mosusu ye akoki kolimbola mokakatano wana. Mobali yango, na motema likolo, atombolaki loboko na ye likolo na likolo, mpe abengaki Nzambe atatola ete ayebi eloko moko te na ntina na mbongo wana. Kaka na ngonga wana, mwasi na ye akotaki, mpe alingaki koyeba likambo nini ezali, mpe mpo na nini mobali na ye azali na motema likolo boye. Mobali ayanoli, “Bakanisi ete tozwi mbongo na bango.” Na ntango wana mwasi mpe atomboli maboko na ye, mpe alapi ndayi na Nzambe ete bazali na mbongo te, mpe lisusu, bayebi eloko moko te na likambo yango. Kaka ntango asilisaki maloba wana, constable, oyo ayaki mbangu longwa na esika abombamaki tii na liboke ya neige ntango mwasi akotaki na ndako, akotaki na likambo, mpe alobaki boye, “Madame, oyo ezali nini? Namonaki yo obimaki mbangu na ndako, mpe otiki eloko oyo na liboke ya neige, mpe tala, ezali saki ya mbongo oyo ezalaki kobungana, oyo ekomami $1,000 likolo na yango.”

GSAM 232.2Ndenge ekokaki kokanisama, elamukisi wana ya molimo ekweaki na mbala moko. Mongombo Patch ná mwasi oyo alingaki kobala, sima ya koyeba bizaleli ya moto oyo azalaki kokamba elamukisi yango ya molimo, batɛlɛmaki mpo na solo, mpe bakotaki na lingomba ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo, oyo batikalaki bandimi ya sembo kino mokolo ya liwa na bango.

GSAM 232.3Emonaneli oyo, ndenge emonani polele, epesamaki na bolingo mpe mpo na litomba ya sikisiki ya bato oyo babongwani naino te, mpe ememaki na kobongwana ya basumuki, nzokande etalaki mpenza baoyo bango moko bazalaki basumuki mpe Nkolo abwakaki bango mpo na bokosi na bango. Basalaki “bokosi epai ya Nkolo;” na komilakisa ete bazali na mitungisi ya monene mpo na basumuki, kasi babotaki kaka “bana ya bapaya.”

GSAM 232Mosali moko ya Lokuta na Camden, N.Y.

GSAM 232.4Na kati ya bisika mosusu oyo Pastɛrɛ na Mama White bakendaki kotala na eleko ya malili ya 1849-50, ezalaki mboka Camden, na N.Y., na ntaka ya pene na bamile ntuku minei longwa na Oswego, esika bazalaki naino kofanda. Mpo na likita wana, Mama White alobi boye:

GSAM 232.4“Liboso ya kokende, balakisaki ngai lisanga moke ya bato oyo bazalaki kondima solo kuna, mpe na kati na bango namonaki mwasi moko oyo azalaki komilakisa lokola moto ya losambo mingi, kasi azalaki mokosi, mpe azalaki kokosa bato ya Nzambe.”²²

GSAM 233.1Na sanza ya yambo, 1884, ntango nazalaki kosala mosala na etuka ya New York, nayekolaki makambo oyo elandi epai ya Mongombo Preston, oyo azalaki mofandi ya Camden na tango ya likita oyo elobelami likolo, mpe epai na ye Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bafandaki na boumeli ya likita yango:—

GSAM 233.2“Mwasi oyo ateyaki makanisi ya koleka ndelo na likambo etali bosantu, kolobaka ete ezalaki na ezalela ya kokoka ya kokoma oyo moto akokaki komata esika akokoma likolo mpenza ya mobeko ya Nzambe; mpe alobaki ete ye akomaki na ezalela wana ya kokoka. Na liteya oyo ya bosantu, azalaki kotungisa makanisi ya bato mosusu ya biso na Camden. Bamonisaki Ndeko mwasi White ete atako mwasi oyo amonisaki ete azali mosantu, motema na ye ezalaki moindo na lisumu, mpe na bomoi azalaki mabe.

GSAM 233.3“Ntango azalaki na esika oyo, Ndeko mwasi White azwaki emonaneli mosusu, na miso ya mwasi wana, oyo amonanaki lokola azali na motungisi monene mpo na bato oyo babongwani naino te; kasi Ndeko mwasi White ayebisaki ye ete ezalaki mpasi ya solo ya motema te mpo na basumuki, mpo ete bomoi na ye moko ezalaki na lolenge oyo ye moko atelemaki sembo te na miso ya Nzambe. ‘Bongo,’ elobi Mongombo Preston, ‘emonaneli oyo babengi ya Camden etalaki mpenza mpe libosoliboso likambo ya mwasi wana, kasi te ezalela ya basumuki nyonso, mpe biso toyebaki yango bongo na ntango wana.’”

GSAM 233.4Nsima Mama White asololaki emonaneli na ye, mwasi yango atɛlɛmaki mpe alobaki, “Nzambe ayebi motema na ngai, mpe soki bokokaki komona yango, bolingaki komona ete ezali pɛto mpe peto.” Na boye, likita esukaki. Kasi, mwa moke na sima, mwasi yango abelaki makasi, mpe akanisaki ete azali kokufa. Alobaki, “Esengeli namona Ndeko mwasi White; nazali na likambo ya koyambola epai na ye. Nayebisaki ye ete nazali mwasi malamu, ete nazali pɛto. Ezali bongo te. Nazali mwasi mabe. Mobali oyo nazali na ye azali mobali na ngai te. Natikaki mobali moko malamu na Angleterre, mpe mwana moko moke, mpe nakimaki na mobali oyo. Tobalanaki ata mokolo moko te. Nazalaki komilakisa lokola monganga, mpe nazalaki koteka nkisi oyo nalapaki na tribinale ete esombamaki na ngai na dolare moko na molangi, kasi esombamaki na ngai kaka na santime zomi na mibale na molangi. Nalapaki mpe ete ngombe oyo totɛkaki na moto moko ya babola esombamaki na biso na dolare 30, nzokande esombamaki na biso kaka na dolare 20.”²³

GSAM 234.1Maloba ya Mama White na ntina ya “mpasi ya molimo mpo na basumuki” etali nde bato ya lokuta ya boye, oyo bazali na bilongi mibale, kasi etali te basumuki nyonso. Soki totali makambo oyo elobami likolo, emonani polele ete liteya ya “ngolu lisusu ezali te” mpo na basumuki etɛlɛmɛlamaki makasi banda ntango babandaki koteya yango na eleko ya milona ya 1845; mpe lokola Mama White asalaki mosala makasi mpo na kobongola basumuki banda na mokolo wana, nani akoki kondima ete na 1851, tango buku na ye “Experience and Views” ebimaki, azalaki na mokano ya koteya ete “libiki ezali lisusu te mpo na basumuki”?

GSAM 234Moto ya liteya ya “ngolu te”

GSAM 234.2Ata kino na mobu 1848, ezalaki naino na bato mosusu-mosusu oyo bazalaki kondima ete ngolu esilaki mpo na basumuki. Kasi, bango bazalaki te Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo. Moko na kati ya bato ya lolenge wana, na kombo ya Sweet, azalaki kofanda na engumba Rochester, na New York. Kaka sima ya ndenge namonisaki polele ete nazali mondimi mpe nabatisamaki na kati ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Yambo, nazalaki kokende na likita na hema na Canandaigua, na New York, oyo ezalaki kokambama na Bapastɛrɛ J. C. Bywater mpe Geo. W. Burnham. Moto wana Sweet azalaki wana, mpe amonisaki ntembe makasi na bosolo ya bomoi na ngai ya losambo, mpo ete “akanisaki ete sikoyo ezalaki lisusu likoki te ete basumuki babongwana.”