Mokapo 18 — Bokambi ya Nzambe na Mosala ya Kobimisa

GSAM 281.1“BONGO nde tokoyeba, soki tolandeli mpo na koyeba Nkolo; boyei na ye ebongisami lokola ntongo.”¹

GSAM 281.2Kino na sanza ya motoba, 1849, misala ya Pastɛrɛ White ná mwasi na ye mpe Pastɛrɛ Bates ezalaki kaka na kati ya ba Etats ya New England. Na tango wana, Miss Clarissa Bonfoey, ya Middletown, na Connecticut, akɔtaki na libota ya Pastɛrɛ White. Mwa moke liboso na yango, mama na ye akufaki, atikaki ye biloko nyonso esengelaki mpo na kobongisa ndako na lolenge ya moke. Na nzela oyo, Pastɛrɛ White akokaki lisusu kobongisa ndako; mpe asalaki yango na eteni moko ya ndako ya Tata Belden na Rocky Hill, Conn.

GSAM 281Ebandeli ya Spiritualisme ya mikolo na biso

GSAM 281.3Na mokolo ya 24 sanza ya misato 1849, likita monene esalemaki na Topsham, na Maine. Na mokolo wana ya Sabala, Mama White azwaki emonaneli; likambo oyo ezalaki na kati na yango ezalaki ya ntina mingi mpenza. Mbala mosusu, mpo na koyeba malamu emonaneli wana, esengeli tóyeba naino ndenge makambo ezalaki na ntango wana.

GSAM 281.4Na suka ya sanza ya misato, 1848, na Hydesville, na etuka ya Wayne, N.Y., “makelele ya sekele” ebandaki, to oyo sima ekomaki “kotuta ya bilimo.” Likambo oyo ya liboso esalemaki na ndako ya libota ya Fox. Na suka ya eleko ya molunge, libota yango ekendeki kofanda na Rochester, na N.Y., epai wapi, na Corinthian Hall, bilakiseli ya polele esalemaki, mpe bana basi bazwaki botuni ya mozindo na biteni ya bato oyo esangisaki basi na mibali, baponami kati na bato ya malamu koleka mpo na ntina wana. Ata bato mingi bazalaki komona makelele wana lokola lokuta to mayele ya maboko, bato oyo bandimaka makambo noki koleka bazalaki kokanisa te ete likambo yango ekokoma monene boye.

GSAM 282Masakoli etali Spiritualisme

GSAM 282.1Na emonaneli oyo elobelami likolo, Mama White amonaki ete kobeta na nkuku na Rochester mpe na bisika mosusu ezalaki nguya ya Satana, mpe ete makambo ya boye ekokoma komonana mingi koleka; mpe ete bakolata yango bilamba ya losambo, mpo na kolalisa bato oyo bakosama na kimia ya lokuta, mpe mpo na kobenda makanisi ya bato ya Nzambe, soki likoki ezali, na makambo wana, mpe kosala ete bákanga ntembe na mateya ya Molimo Mosantu.

GSAM 282.2Kasi bato moke, soki ata moko te, na ntango wana bazalaki na likanisi ata moke ete Spiritualisme ekopanzana na mokili mobimba ndenge balobaki na esakweli, to ete ekokoma ata lingomba, na ba ndakonzambe mpe bapastɛrɛ na yango oyo ebongisami malamu.

GSAM 282Esakweli Ekokisami

GSAM 282.3Kokokisama ya esakweli yango, kasi, emonani polele soki totali motango ya bandimi na bango, oyo balobi ezali milio zomi (10.000.000) kaka na Etats-Unis. Mpo na elamba na bango ya losambo ya sikoyo, tozwi maloba oyo elandi uta na zulunalo Review and Herald, ya Washington, D.C., ya mokolo ya 12 sanza ya zomi na moko 1903:—

GSAM 282.4“Na likita ya sika ya National Association of Spiritualists, oyo esalemaki na engumba oyo, mibeko ya sika ya losambo endimamaki. Esalelamaki mibeko mpo na ‘botiyami na mosala’ ya bapastɛrɛ, mpe lisanga ya bandimi na Spiritualisme endimamaki lokola ‘eklezia.’ Yango ekomonana na kotanga eteni oyo elandi uta na mibeko ya sika ya losambo:—

GSAM 282.5“‘Pastɛrɛ moko te akokoma mokambi ya lingomba to lisanga soki liboso te akɔtisami na ndenge ya ofisiele na mosala na nzela ya oyo eyebani banda kala na lisapo ya mangomba lokola losambo ya kotya mabɔkɔ. Moto moko te akoki kokoma candidat mpo na ordination soki naino azwi libiangi te mpo na kokoma pastɛrɛ ya lingomba to lisanga moko, to aponami te lokola misionele na State Spiritualist Association moko, oyo endimami lokola lingomba na Etat epai ezali, to na National Spiritualist Association of the United States of America. Bato nyonso oyo bazali bakandidá mpo na mosala ya pastɛrɛ to ya misioni basengeli kozala na boyokani ya solo na lingomba to lisanga moko ya Spiritualist ata mbula misato, mpe mpo na ata mbula mibale kozala na ndingisa ya koloba, oyo epesami na Lingomba ya Leta to ya Ekolo lokola molobi ya komekama. Bapastɛrɛ oyo batyami na esika na ntango ya moke koleka mbula moko mobimba bakozala na lotomo te ya kozwa ordinasio.’”

GSAM 283Pastɛrɛ White na Oswego, N.Y.

GSAM 283.1Lokola mosala ya kobimisa mikanda ezalaki na Oswego, N.Y., Pastɛrɛ White alongwaki na Connecticut mpo na kofanda awa na eleko ya automne ya mobu 1849, mpe kuna, na mobu yango moko, na mokolo ya 3 Novɛ́mbɛ, likita ya bandimi esalemaki. Mpo na misala na bango oyo elandaki, Mama White alobi boye:—

GSAM 283.2“Na ntango wana, tozwaki mokano ete ezalaki mokumba na biso ya kosala mosala na etuka ya New York. Mobali na ngai ayokaki mokumba likolo na ye ya kokoma mpe kobimisa mikanda. Tofutaki ndako na Oswego, tozwaki biloko ya ndako na kodefa epai ya bandeko na biso, mpe tobandaki bomoi ya libota. Kuna, mobali na ngai akomaki, abimisaki mikanda, mpe ateyaki. Esengelaki ye atikala na bilamba ya etumba ntango nyonso, mpo mbala mingi azalaki na kowelana na Ba-Adventiste oyo balobamaki bango moko bazali, oyo bazalaki kosunga mabunga, koloba ete ntango esili etyama, mpe bazalaki koluka kotia makanisi mabe na moto nyonso oyo bakokaki mpo na kondima na biso.”²

GSAM 283Second Advent Review Ebimisami

GSAM 283.3Na automne ya 1850, emonanaki malamu kosala mbongwana mosusu; na yango, Pastɛrɛ White akendeki kofanda na Paris, na Maine, esika volume ya liboso ya Second Advent Review and Sabbath Herald ebimaki lokola zulunalo oyo ebimaka mbala mibale na sanza, ezalaki na ba nimero zomi na misato, mpe moko na moko ezalaki na nkasa mwambe ya bakolɔ́ni mibale, bonene ya lokasa ya konyata ezalaki ya pouce nsambo na moko ya mwambe na molai ya pouce zomi na eteni moko ya minei. Numelo ya liboso ebimaki na sanza ya zomi na moko oyo elandaki, mpe numelo ya suka, na mokolo ya 9 sanza ya motoba 1851.

GSAM 284.1Bonene ya zulunalo oyo ekomaki monene koleka oyo ya Present Truth ezalaki elembo ya malamu mpenza ya ndenge solo ezalaki kopanzana, ya kobakisama ya basali na mosala, mpe ya basungi ya mosala. Lokola zulunalo ezalaki ya ofele, ezalaki na elikya ete baninga ya mosala bakosunga mpo na kobimisa yango, mpe basalaki bongo. Ata soki bandimi bazalaki mingi mpenza bato ya bomoi ya katikati, basungaki kolanda ndenge Nkolo apesaki bango makoki, mpe basalaki engebene na makoki na bango mpo na kotinda likalo ya solo liboso.

GSAM 284J. N. Andrews Abandi Kosakola

GSAM 284.2Na eleko wana, J. N. Andrews, oyo afandaki na Paris, na Maine, abandaki misala na ye ya polele lokola pastɛrɛ ya nsango malamu mpe mokomi na makambo ya losambo. Na zulunalo Review ya sanza ya mitano, 1851, azalaki na lisolo moko oyo ezalaki na nkasa koleka mitano na likambo etali bansango misato. Na kati na yango, asalelaki esakweli ya nyama ya maseke mibale ya Emoniseli 13 mpo na Etats-Unis, na kondimaka, na kolanda kaka makasi ya esakweli, ete kotia makasi ete bato bábátela mokolo ya lomingo lokola Sabala ekozala likambo oyo ekosala ete na suka lingomba mpe leta basangana na mboka oyo. Likanisi na ye etongamaki kaka na esakweli, mpamba te na ntango wana etamboli moko te ezalaki komonisa polele ete makambo ezalaki kokende na nzela wana, maloba ya makasi koleka oyo bakokaki komona mpo na kondima yango ezalaki maloba ya Monganga Durbin, oyo ezwamaki na zulunalo Christian Advocate and Journal, oyo elobaki ete:—

GSAM 284.3“Tango bokristo ekomi bomoi ya bizaleli malamu mpe ya molimo ya leta, leta, na nzela ya bakonzi na yango, asengeli kopekisa kobuka polele Sabala ya bule, lokola lolenge ya komibatela ye moko.”

GSAM 285Koteka bilanga mpo na kosunga mosala

GSAM 285.1Na eleko wana nde bato lokola Hiram Edson, ya New York, mpe Cyrenius Smith, ya Jackson, na Michigan, bazwaki makanisi ya koteka bilanga na bango, oyo moko na moko ezalaki na motuya ya dolare 3 500, mpe kofutela bilanga mosusu mpo na kosalela yango bango moko, mpo bázwa makoki ya kosunga na misala ndenge na ndenge oyo ekobimaka na bokobi ya mosala ya nsango.

GSAM 285Komema Mosala ya Kobimisa Buku na Saratoga

GSAM 285.2Na mobu 1851, Pastɛrɛ White alongwaki na Paris, na Maine, akendeki na Saratoga Springs, na N.Y., mpe kuna lisusu, na biloko ya ndako ya kodefa, afungolaki ndako ya kofanda, mpe abimisaki buku ya mibale ya Advent Review, nimero ya liboso ebimaki na mokolo ya 5 sanza ya mwambe ya mobu yango moko. Buku oyo ezalaki na ba nimero zomi na minei, mpe ezalaki kobima mbala mibale na sanza. Nimero ya suka ebimaki na mokolo ya 23 sanza ya misato, 1852. Nkombo ya zulunalo ebongwanaki moke, longwa na Second Advent Review, lokola na Vol. 1, ekomaki Advent Review and Sabbath Herald, nkombo oyo etikali na yango kino na volumu na yango ya ntuku mwambe na mibale. Bonene ya zulunalo emataki na kolɔnɛ misato mpe nkasa mwambe, mpe lokasa moko ya konyata ezalaki na bonene ya pouce mwambe na moko ya minei na molai ya pouce zomi na moko na misato ya minei.

GSAM 285.3Tokoki komona, na ndenge bonene ya zulunalo oyo ezalaki mpe ezali kaka ya lingomba emataki, ete mbongwana nyonso ezalaki mpo na malamu, ezalaki komonisa bokoli ya malamu, mpe kopesa elembo ya polele ete mosala ya anzelu ya misato “eyaki mpo na kotikala.”

GSAM 285Kobimisa na Rochester—Kozala na masini ya konyata ya maboko

GSAM 285.4Na mokolo ya 6 sanza ya mitano 1852, nimero ya liboso ya Volime 3 ya Advent Review and Sabbath Herald ebimaki na Rochester, N.Y., mpe enyatamaki na masini ya konyata mpe na ba letere oyo ezalaki ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo. Hiram Edson apesaki mbongo liboso mpo na kosomba imprimerie ya maboko ya Washington, elongo na ba caractères mpe biloko mosusu mpo na kobongisa biro. Asengelaki kozwa lifuti na ye na ndenge ya makabo oyo baninga ya solo bakozalaki kopesa. Imprimerie wana ya maboko etɛlɛmaki na biro ya Review and Herald na Battle Creek, na Michigan, kino ezikaki na mɔ́tɔ na mokolo ya 30 sanza ya zomi na mibale 1902. Na ntango wana, ezalaki komonana lokola imprimerie ya malamu koleka mpo na kotala mabunga na biro. Na nimero 12, Volumu 3, na mokolo ya 14 sanza ya zomi 1852, liyebisi esalemaki ete mosolo mpo na kobongisa biro na imprimerie oyo mpe biloko mosusu ezalaki dolare 652.93, mpe mbongo oyo esangisamaki mpo na ntina wana kino na mokolo wana ezalaki dolare 655.84. Na kati ya ba nimero zomi na mibale wana ya zulunalo, bakopi 2 000 ya nimero mokomoko ebimisamaki mpe ekabolamaki ofele.

GSAM 286Youth's Instructor ebandaki

GSAM 286.1Na sanza ya mwambe, na biro ya Review, babandaki kobimisa Youth's Instructor, zulunalo ya sanza na sanza. Sikawa ekomi ya pɔsɔ na pɔsɔ, mpe na nimero mokomoko ezalaka na makambo ya kotanga mbala minei koleka oyo ezalaki na yango na ntango wana.

GSAM 286Uriah Smith Akoti na Mosala na Biro

GSAM 286.2Na mobu 1853, Pastɛrɛ Uriah Smith abandaki misala na ye na biro ya Review and Herald, esika asimbaki ebonga ya monene na boumeli ya mibu ntuku mitano. Na mobu wana (1853), elobamaki mpo na mbala ya liboso na kati ya Review and Herald ete baoyo balingaki bakokaki kosomba mikanda na biso na kofutaka ntalo ya bosali na yango. Mpo na basusu nyonso, mikanda ezalaki ya ofele, mpamba te bozangi ya mosolo ezalaki kokangama na makabo ya bato ya motema malamu mpe ya bolingo malamu. Na mobu 1854, bayebisaki ete ntalo ya zulunalo Review oyo ebimaka mbala mibale na sanza ezalaki dolare moko ($1.00) na mobu. Na mobu yango moko, na likita moko na hema oyo esalemaki na etuka ya Macomb, na Michigan, na sanza ya nsambo, bamekaki koteka mikanda na biso. Na boumeli ya likita wana, batekaki mikanda ya motuya ya dolare 50. Pastɛrɛ White, ntango azalaki kolobela milende oyo, alobaki na nzela ya Review ete, “Yango emonisi ete babuku na biso ekoki kotekama.”

GSAM 286Libiangi mpo na Mosolo ya Bapamfleti ya $500

GSAM 286.3Na Review ya mokolo ya 12 sanza ya zomi mpe ya 24 sanza ya zomi na mibale, 1854, basɛngaki lisungi ya mbongo ya $500 mpo na bapamfletɛ mpo na kopesa biro makoki ya kopesa bapastɛrɛ bapamfletɛ yango mpo na kokabola yango ofele elongo na misala na bango, mpe lisusu mpo na “lisungi ya mbongo ya $500 mpo na biro, mpo ete Review ebimaka pɔsɔ na pɔsɔ na ndenge ya malamu, na esika ya kozanga pɔsɔ mbala na mbala mpo na bozangi ya mbongo.”

GSAM 287J. P. Kellogg na Henry Lyon Batekisi Bilanga na bango

GSAM 287.1Na eleko wana nde J. P. Kellogg, ya Tyrone, mpe Henry Lyon, oyo afandaki pene na Plymouth, na Michigan, batekaki bilanga na bango, moko na moko na motuya ya pene ya dolare 3,500, kaka mpo na kozala na makoki ya kosalela mosala; mpe bongo bandeko mosusu mibale ya Michigan batelemaki na ntango ebongi, na makoki ya mosolo mpe na mitema ya bolingo mpo na kosunga esika lisungi ezalaki mingi esengeli. Oyo ya liboso abandaki kosala balayi na Jackson, na Michigan, nzokande oyo ya mibale akendeki kofanda na Battle Creek, mpe asalaki mosala ya menuisier mpo na kobokola libota na ye.

GSAM 287Bazulunalo mpe Babuku na biso nyonso na $3.00

GSAM 287.2Na suka ya Volime 6, na sanza ya motoba 1855, moto akokaki kozwa Review mpe Instructor mpo na mbula moko, bakisa mpe liboke mobimba ya ba pamphlets, ba tracts, mpe buku ya nzembo, ndenge basalelaki na tango wana,—ba pamphlets mpe ba tracts ntuku mibale na motoba, soki otangi nyonso,—mpo na dolare 3.00. Ntalo oyo etyamaki mpo na Instructor ezalaki senti ntuku mibale na mitano mpo na ba nimero zomi na mibale.

GSAM 287Biro ya Review ebengisamaki na Michigan

GSAM 287.3Na sanza ya minei, 1855, Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bazongelaki kotala Michigan, mpe basalaki makita na bisika ebele. Na mokolo ya 28 mpe 29 ya sanza yango moko, likita moko esalemaki na Battle Creek, mpe na kati na yango bandeko ya Battle Creek baponaki na voti ete babenga Pastɛrɛ White amema biro ya Review uta Rochester kino Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, mpe Henry Lyon bayokanaki mpo na kopesa moto na moto dolare 300, kozanga matabisi, mpo na kosala mobimba ya dolare 1200, mpo na kosomba etando mpe kotonga ndako ya mosala ya kobimisa mikanda. Na yango, bazwaki etando na litumu ya sudi-esti ya balabala West Main na Washington, mpe batongaki kuna ndako ya mabaya ya etaje mibale ya bonene ya makolo 20 na 30, na banzete ya makolo ntuku mibale.

GSAM 288Ndako ya Liboso ya Makita na Battle Creek

GSAM 288.1Na eleko yango moko, ndako ya liboso ya makita ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo na Battle Creek etongamaki, na bonene ya 18 x 24 pieds. Ndako oyo ya pete, oyo ezipamaki na mabaya oyo etɛlɛmi semba, mpe bakangisaki yango na mabaya ya mike, etɛlɛmaki pene na litumu ya nord-ouest ya balabala Van Buren na Cass.

GSAM 288Na Biro na biso ya liboso ya Konyata

GSAM 288.2Numelo ya liboso ya zulunalo Review ebimisamaki na Battle Creek na biro ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo, na dati ya 4 Desɛmbɛ 1855. Ntalo ya zulunalo yango na ntango wana etyamaki na $1.00 mpo na volimi moko ya banimero ntuku mibale na motoba; kasi basɛngaki makabo mpo na kotindela bazangi oyo babongi zulunalo yango ofele. Banda na ntango wana, Bapastɛrɛ Waggoner na Cottrell bazalaki pene na pene bakomaki makambo mbala na mbala na nkasa ya Advent Review.

GSAM 288.3Na zulunalo Review ya mokolo ya 18 sanza ya zomi na mibale 1855, komite ya bobimisi esalaki liyebisi oyo mpo na basali ya lelo ya biro ekoki komonana lokola likambo ya kokamwa. Maloba yango ezalaki boye: “Tozali komona te mpo na nini baoyo basalaka na biro basengeli te kozwa lifuta ya sembo mpo na mosala na bango. Mokambi-mokomi azwaka kaka ndambo ya lifuta oyo akokaki kozwa na esika mosusu.” Ekozala malamu koloba ete lifuta ya ordinaire na ntango wana ezalaki ata ndambo te ya oyo ya lelo, mpe lifuta ya ndambo na ntango wana elekaki ata na moko ya misato to moko ya minei te oyo biro efutaka mpo na mosala ya ndenge moko lelo. Basali ya biro na ntango wana bapesaki likabo ya ndambo ya motuya ya mosala na bango mpo ete nsango malamu ya solo ya sikoyo ebimisama.

GSAM 288Libiangi mpo na Masini ya Konyata ya Makasi mpe Motɛ́rɛ

GSAM 288.4Na nimero ya Review ya mokolo ya 19 sanza ya misato 1857, likanisi epesamaki mpo na mbala ya liboso ete esengelaki na masini ya konyata ya makasi mpe motɛ́rɛ mpo na konyatisa mikanda, bapamfletɛ, mpe babuku. Ndenge elobamaki na mokolo ya 2 sanza ya minei, ekatelamaki kosomba masini ya konyata ya makasi ya marque Adams, mpe mibali sambo bamipɛsaki mokumba ya kofuta dolare 100 moto na moto mpo na kosomba yango. Na nimero oyo elandaki, balobaki ete imprimerie ná motɛ́rɛ́ ekosɛnga soki dolare 2 500, mpe bamipesa esilaki kokɔta na dolare 1 700.

GSAM 289.1Na éditorial moko ya Pastɛrɛ White na zulunalo Review ya mokolo ya 13 sanza ya mwambe 1857, maloba oyo ya kolendisa ezali: “Biro na biso ezali na nyongo te. Mbongo moko ya monene ya babuku ya dolare 1,426 ezali, oyo sikoyo etiami na kosomba babuku. Masini ya sika ya konyata na makasi ezali kosala mpe esalaka malamu mpenza, mpe elikya ezali monene ete mosika te ekozala kosala na makasi ya mɔ́tɔ ya mai, mpe nyongo nyonso ya yango ekofutama. Misala na biso ya ba hema esimbami malamu koleka liboso.”

GSAM 289Lapolo ya Liboso ya Boteki ya Babuku

GSAM 289.2Na mokolo ya 29 sanza ya zomi, 1857, lapolo ebimaki na Review ete boteki ya babuku mpo na mibu mibale eleki ezalaki ya dolare 1,287.91, oyo ezalaki lapolo ya liboso ya lolenge wana oyo esalemaki tii na mokolo wana. Ezalaki elembo ya bokoli na mosala ya Nzambe, mpe na yango, ntina ya kolendisa, mpamba te emonisaki ete solo ezalaki kozwa makasi, mpe “lokola bibale ya pole oyo ezali kotambola na mokili mobimba.”

GSAM 289Biro ya Review lokola esika ya kobomba mbongo

GSAM 289.3Na Review ya mokolo ya 13 sanza ya mwambe 1858, likanisi ebimaki mpo na mbala ya liboso mpo na bato na biso mpo na kosala biro esika ya kobomba mbongo oyo eleki. Bato oyo bazalaki na mbongo kasi bazalaki na mposa na yango te na mbala moko bakokaki kotia yango na biro lokola esika ya kobomba, mpe kobimisa yango ntango nyonso na bosenga na bango soki bazali na mposa, mpe na lolenge wana kopesa biro litomba ya kosalela yango. Lokola likanisi oyo esalemaki, epesaki mosala makasi mingi koleka na makambo ya mbongo.

GSAM 289.4Banda na ntango wana kino lelo (1905), moto moko te abungisá ata dolare moko oyo epesamaki na ndenge wana na bandako na biso ya bobimisi mikanda, to mpe azangá kozwa mbongo na ye ntango asengaki yango. Bato ya sembo mpe ya mayele bamonaka sikoyo ete babiro na biso ya bobimisi mikanda ezali esika ya libateli koleka ata babanki mpo na kotia mbongo na bango oyo eleki, mpamba te babanki mbala mingi ekweaka. Babanki ezali na lokumu ya mokili, kasi bandako na biso ya bobimisi mikanda ezali na makasi ya lingomba mobimba mpo na kosunga yango.

GSAM 290Seventh-day Adventist Publishing Association Esalemaki

GSAM 290.1Seventh-day Adventist Publishing Association esalemaki na mokolo ya 3 Mai 1861, mpe batindaki mikanda ya zolongano mpo na kosenga bato bákoma nkoma na capital na dolare 10 mpo na eteni moko. Na kati ya pɔsɔ mibale, bayebisaki ete dolare 4,080 ya nkoma esilaki kokoma.

GSAM 290.2Kobanda na mokolo ya 11 sanza ya motoba ya mobu wana, zulunalo Review ebimaki na nzela ya Seventh-day Adventist Publishing Association. Ndako ya liboso ya biro oyo lingomba etongaki ezalaki na litumu ya sudi-esti ya balabala Main na Washington, na esika oyo ndako ya kala ya mabaya elongolamaki mpo na kokende na balabala Kalamazoo. Ndako yango ezalaki na ba etaje mibale, mpe bifelo na yango ezalaki ya brike ya makasi. Ezalaki na lolenge ya ekulusu ya Greke, mpe elongi na yango ya liboso etalaki na nordi na balabala Main. Bonene na ɛsti mpe na wɛsti ezalaki makolo 44, mpe na nɔ́rdi mpe na súdi, makolo 72.

GSAM 290Mikanda ya liboso na nkota mosusu

GSAM 290.3Mokemoke nsango ekendeki liboso, mpe etamboli nyonso ya makasi ezalaki kolendisa mpe kokómisa mosala makasi. Na tango wana, ndako na biso ya kobimisa mikanda ebimisaki babroshure mitano na minoko ya bapaya, misato na monoko ya Danemark-Norvège mpe mibale na monoko ya Lifalanse; bongo ebandeli esalemaki mpo na konyata mpo na bikolo ya bapaya.

GSAM 290.4Na bokóli ya ntango nyonso ya motángo ya bandimi, bokóli ya mbongo mpe ezalaki ya ntango nyonso. Yango emonisami na lapolo na kati ya zulunalo Review ya mokolo ya 16 Mai 1863, esika mokomi ya lisanga apesaki botángi ya mbongo nyonso oyo ekɔtaki boye:—

GSAM 291.1Secrétaire alobi lisusu:

GSAM 291.1“Na botangi ya malamu ya biloko ya lingomba, motuya na yango emonani ete ezali moke te na $20,000, oyo eleki na pene ya $5,000 mbongo oyo baninga ya mosala oyo bafutaki. Yango emonisi polele bosembo mpe bosikisiki ya Ndeko White mpe ya baoyo basalaki na ye na biro ya Review. ‘E. S. Walker, Mokomi.’

GSAM 291Bopesi ya Review na Lisanga

GSAM 291.2Lokola mosala ya kobimisa mikanda ekomaki na matomba oyo na nzela ya misala ya mpasi mpe bomipesi ya Pastɛrɛ White, matomba oyo euti na yango ezalaki mpenza ya ye; mpo ete elonga yango ezalaki solo mpo na komitika na ye moko, mayele na ye ya mombongo, mpe boyangeli na ye ya likebi. Kasi na esika ya komikangela yango, to ata ndambo na yango, apesaki yango nyonso na esengo na lingomba; mpe koleka wana, tango lisanga, sima ya kosalema na yango, ezwaki mokano ete azwa dolare 6 na pɔsɔ mpo na misala na ye, andimaki kaka dolare 4 na pɔsɔ.

GSAM 291Zulunalo moko na Libóngo ya Pasifiki

GSAM 291.3Na zulunalo Review ya mokolo ya 21 sanza ya minei, 1874, ezalaki na lisolo moko ya Pastɛrɛ White, epai wapi, ntango azalaki kolobela mosala na Libóngo ya Pasifiki, alobaki ete mosika te esengeli kofungwama zulunalo ya pɔsɔ na pɔsɔ mpo na matomba ya mosala na libóngo wana. Mwa moke sima na yango, nzela efungwamaki mpo na kosomba mwa ba letere mpe biloko mosusu ya mosala na Oakland, mpe na yango, na sanza ya motoba, babandaki kobimisa zulunalo oyo ebimaka mbala mibale na sanza, na nkombo Signs of the Times.

GSAM 291Koluka Misolo

GSAM 291.4Sima ya kobimisa ba nimero motoba ya Signs, Pastɛrɛ White azongaki na Est, kosengaka na Conférence ya Californie ete ebongisa makambo mpo na kobimisa zulunalo yango. Na Conférence Générale, na mokolo ya 15 sanza ya mwambe 1874, likanisi moko epesamaki na bandeko ya Esti ete basangisa dolare 6,000 mpo na kosomba masini ya konyata, motɛ́rɛ, mpe ba letere mpo na biro ya Signs, soki bandeko ya Libóngo ya Pacifique bakosangisa dolare 4,000 mpo na kozwa esika mpe kotonga ndako ebongi mpo na biro.

GSAM 292.1Pastɛrɛ Geo. I. Butler, na tango wana membre ya Komite ya Conférence Générale, azalaki na likita ya camp na Yountville, na Californie, mpe alakisaki likanisi yango na bandeko. Na mokolo ya 11 sanza ya zomi 1874, bandimaki libiangi na ndenge ya kolaka mbongo mobimba ya $19,414 na mbongo ya bibende.

GSAM 292Pacific Press etongamaki

GSAM 292.2Na mokolo ya 2 sanza ya mibale 1875, Pastɛrɛ James White ná mwasi na ye, elongo na Pastɛrɛ J. H. Waggoner ná basali mosusu ya makasi, bakomaki na Oakland. Na mokolo ya 12 ya sanza yango moko, likita moko ya sipesiale ya Conférence ya Californie ebengamaki, mpo na kotalela esika ya kotonga bandako mpo na biro ya Signs of the Times. Nsima ya kosolola malamu, bakataki mokano ya kosomba biteni ya mabele na ngambo ya wɛsti ya balabala Castro, kati na balabala ya zomi na moko mpe ya zomi na mibale. Na mokolo yango moko, Pastɛrɛ White ná John Morrison basombaki biteni wana ya mabele, bakomaki mikanda ya bokonzi na nkombo na bango moko, na boyokani ete ntango Lisanga ekosalema, bakopesaka yango eteni ya mabele oyo ekomonana ete esengeli mpo na mosala ya lisanga.

GSAM 292.3Na mokolo ya yambo, sanza ya minei, 1875, Pacific Seventh-day Adventist Publishing Association esalemaki na Oakland, mpe mbongo na yango ya ebandeli etyamaki na dolare 28,000. Eténi ya katikati ya lopango na balabala Castro, kolanda boyokani, bapesaki yango na lisanga, mpe mbala moko ndako etongamaki na O. B. Jones, moto ya Battle Creek, na Michigan, lolenge mpe bonene na yango ezalaki ndenge moko na oyo ya biro oyo etongamaki na Battle Creek, longola sé ete oyo ya Oakland etongamaki na mabaya na esika ya biriki. Lokola ndako yango esilaki kobongisama mpo na kosalela, Signs of the Times bakɔtaki na biro na bango ya sika na mokolo ya mitano, mokolo ya 27 sanza ya mwambe 1875.

GSAM 293Kokende na Mountain View

GSAM 293.1Na ndako oyo, mosala ya kobimisa bazulunalo mpe babuku ekobaki malamu kino na mobu 1904, tango babongisaki makambo mpo na komema esika ya konyata mikanda na mboka. Ntina ya mbongwana oyo epesamaki na mokambi ya Pacific Press na maloba oyo:

GSAM 293.1“Na boumeli ya bambula, bakambi ya kompani Pacific Press Publishing Company bazalaki komona ete mabele oyo ndako na bango ya kobimisa mikanda ezali likolo ezali na motuya mingi, mpe esika ezali moke, na katikati ya engumba monene na esika ya bato kofanda, mpo na misala ya usine, mpe ete ezali mayele na banzela ebele koluka esika moko na mboka esika mabele ezali na motuya mingi te, esika basali bakoki kozwa bandako na bisika ya kolongono, na esika ekoki mpo na bilanga, banzete ya mbuma, mpe mpo na kopema malamu; mpe esika nzela ya kotinda biloko ekozala malamu. Esika ya boye emonani mpe bakangi yango na mboka moke Mountain View, na etuka ya Santa Clara, na bamile ntuku misato na libwa na sudi ya San Francisco, esika oyo esangisi matomba mingi ya engumba na bolamu ya bomoi ya mboka ya kolongono.”

GSAM 293Bobimisi ya mikanda ebandi na bikolo ya bapaya

GSAM 293.2Kolakisáká bopalanganí ya bosóló, tomoni ete banda 1875 kino 1878 mosálá ya konyata ebandaki na Basel, na Suisse, mpe na Christiana, na Norvège.

GSAM 293.3Na automne ya 1875, lapolo moko ebimisamaki na kati ya Review oyo elakisaki ete boteki ya babuku kaka na biro ya Review and Herald, na boumeli ya mibu nsambo, kobanda 1868 kino 1875, ekokisaki dolare 85,644.54, ekómaki pene na mbala motoba koleka mbula sambo oyo elekaki, mpe boteki mpo na babiro nyonso minei (Michigan, Californie, Suisse, mpe Norvège), na boumeli ya mbula misato, kobanda 1875 kino 1878, ezalaki $98,163.73.

GSAM 293.4Liyebisi moko ebimaki na zulunalo Review ya mokolo ya 17 sanza ya zomi 1878, elobaki ete babuku, bapamflet, mpe mikanda nyonso ya litangisi oyo ebimisamaki na biro ya Review liboso ya mobu 1864 ezalaki na nkasa 50.058.000. Kobanda 1864 kino 1878 motango ya nkasa ezalaki 158,130,951, to mobimba ya 208,188,951 nkasa.

GSAM 294Youth's Instructor ekomaki ya kobima pɔsɔ na pɔsɔ

GSAM 294.1Kino na mokolo ya 1 Yanuali 1879, Youth's Instructor ezalaki kobima sanza na sanza, kasi kobanda na mokolo wana, lokola ekotaki na mobu na yango ya ntuku mibale na nsambo, ebandaki kobima pɔsɔ na pɔsɔ; mpe na boye, litomba na yango emataki mbala minei.

GSAM 294Oyo Pastɛrɛ White akabolaki na Lisanga

GSAM 294.2Na kati ya Review ya mokolo ya 23 Yanuali 1879, ezali na maloba mosusu oyo Pastɛrɛ White alobaki etali boyokani na ye na mosala ya Nzambe, oyo ebongi tótia awa, mpamba te epesi pole mingi na bomipesi oyo esalemaki na mosala ya kobimisa mikanda. Maloba yango elobi boye:—

GSAM 294.3“Na mobu 1861, ntango Publishing Association esalemaki na Battle Creek, na Michigan, topesaki liste ya bato oyo bakomisi nkombo mpo na kozwa zulunalo na biso mpe lotomo ya kobimisa lisusu misala na biso nyonso (oyo na sima emonanaki ete ezalaki na motuya ya dolare 10 000) na lisanga yango, mpe etiki biso kaka na motuya ya dolare 1 000; mpe tokobaki mosala na biso lokola mokomi-mokambi, motambwisi, mpe mosakoli na lifuta ya dolare 6 na pɔsɔ.

GSAM 294.4“Na 1866, tango tozongaki na biro ya Review, sima ya bokono ya makasi, tokutaki bakambi bazali kofuta zomi likolo ya nkama (10%) na bankoto, mpe mbongo ya moboko ekitaki kino na $32,000;³ kasi na kati ya mibu minei, na mapamboli ya Nzambe, banyongo efutamaki, mbongo ya moboko emataki kino na $75,000, mpe biso [lisanga] tozalaki na $5,000 na banki.”

GSAM 294Esika ya Ndako ya Bobimisi na 1880

GSAM 294.5Na kati ya Review ya mokolo ya 15 sanza ya yambo, 1880, Pastɛrɛ Butler alobi boye:—

GSAM 294.6“Ndako na biso ya kobimisa mikanda (ya Battle Creek) bakomisi yango monene kala te na kotongáká eteni ya katikati kati na bandako mibale ya ɛsti, na boye ebakisi makasi makoki mpe bopete ya esika mobimba. Bisaleli ezali mpo na electrotyping mpe stereotyping, mpe mpo na kosala bokangisi ya mikanda ya kitoko koleka. Ya solo, balobi, baoyo basengeli koyeba, ete ezali ndako ya kobimisa mikanda oyo eleki malamu mpe ezali na bisaleli nyonso na etuka ya Michigan.”

GSAM 295.1Ata nsima ya bokómisi monene wana, esengelaki, liboso eleko ya molunge esila, kotonga ndako ya sika na sudi ya ndako monene, mpo na esika ya ba-presse. Ba-presse mitano ya makasi ya lingomba ememamaki na esika wana. Moko ya ba-presse wana ezalaki monene koleka oyo nyonso basalelaki liboso na biro. Moko mosusu ya bonene mpe lolenge moko boye etiyamaki mpe sika na biro ya Signs of the Times, na Oakland, Californie.

GSAM 295.2Na zulunalo Review ya mokolo ya 17 sanza ya mitano 1881, ntango azalaki kolobela bolongi ya mosala ya kobimisa mikanda na ndako monene ya kobimisa mikanda na Battle Creek, Pastɛrɛ White alobaki boye:—

GSAM 295.3“Bólongola motángo ya banyongo ya Seventh-day Adventist Publishing Association na motuya ya biloko oyo etángami na likebi, mpe etikali na biloko ya mabele mpe ya motuya mosusu, motángo oyo ekokita te na $105,000. Na kati ya motango oyo, bato na biso nyonso bapesaki na nzela ya biteni, makabo, mpe biloko ya libula, dolare 34,432.17, mpe mibali na basi moke ya sembo oyo bamipesaki na mosala, babakisaki [kasi na makabo te, kasi na nzela ya komipesa mpe boyangeli ya malamu] dolare 70,567.83.”

GSAM 295Mosala ya kotekisa ebandisami

GSAM 295.4Kobanda na mobu 1881, bato na biso babandaki mosala ya sika, mpe bakotaki na mosala ya kotambola mpo na koteka mikanda na biso. Lokola bateki mikanda bazalaki te kopesa lapolo ya sikisiki ya boteki na bango kino na mobu 1884, lapolo na biso mpo na eleko wana esalemi na kotalela boteki oyo bandako minei ya bobimisi mikanda balobaki. Engebene na mituya na bango, boteki mpo na mibu mitano ezalaki $221,248.69. Lokola bopusi ya mosala ekómaki monene longwa na bamisioni na biso na Eropa ya Kati mpe na bikolo ya Scandinavie, bosenga ya mikanda na minoko ya bapaya emataki.

GSAM 296Boteki ya Babuku mpo na Mbula Zomi

GSAM 296.1Kobanda 1884 kino 1894, eleko ya mibu zomi, boteki ya babuku na biso ya minene oyo ekangami esalemaki mingi mpenza na bateki mikanda. Boteki na bango mpo na eleko oyo ezalaki $4,031,391.26. Na eleko oyo, mosala na biso ekolisamaki lisusu na nzela ya kofungola bandako ya kobimisa babuku na Australia; Tahiti, Bisanga ya Pacifique; Helsingfors, na Finlande; Hamburg, na Allemagne; mpe na bisika mosusu. Boteki ya bateki mikanda mpo na mobu 1895, atako ntango ezalaki mpasi na mobu wana, ezalaki, ndenge balobaki, mobimba ya $357,467.23, mpe yango esali ete mobimba monene, soki tosangisi na boteki oyo tolobelaki liboso, ekoma $4,816,773.73.

GSAM 296Boteki mpo na mibu ntuku mitano $11,000,000

GSAM 296.2Mpo na koyeba motango mobimba ya boteki banda 1854 kino mokolo ya 1 sanza ya yambo 1896, esengeli lisusu tobakisa mitango ya boteki ya babuku ya mombongo, bapamfleti, mikanda ya litangá, mpe batablo, ndenge balobelaki yango na bandako nyonso ya bobimisi mpo na mibu zomi oyo eleki, oyo motango na yango ezali $3,458,278.23; kopesáká motango mobimba mpo na botekami ya babuku ya lingomba na boumeli ya mibu ntuku mibale na mibale ya $8,275,051.96. Mpo na koloba yango na lolenge mosusu: Boteki mpo na mibu ntuku misato (1854 kino 1884) ezalaki $424,915.24, mpe mpo na mibu zomi na mibale oyo elandaki, kino mokolo ya 1 Yanuali 1896, ezalaki $7,850,136.72. Ata soki motango ya bateki mikanda ekitaki na mibu mwambe oyo euti koleka, tokoki koloba na bosolo nyonso ete banda 1854 kino lelo (1905), mikanda ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo etekamaki na motuya oyo eleki dolare milio zomi na moko ($11,000,000).

GSAM 296Kobimisa na pene ya Nkota ntuku minei

GSAM 296.3Bokoli ya nsango na lolenge ya mikanda emonanaka polele soki tokanisi ete ebandeli esili kosalema na pene ya nkota ntuku minei ya minene, lokola Arabe, Arménien, Basuto, Bohème, Bulgare, Bengali-Inde, Chinois, Danois, Anglais, Estonien, Finnois, Français, Fidjien, Grec, Allemand, Néerlandais, Hongrois, Hawaïen, Italien, Islandais, Japonais, Kaffir, Letton, Lavonian, Maori, Polonais, Portugais, Roumain, Russe, Serbe, Espagnol, Suédois, Tahitien, Tongien, Gallois, etc. Na mikili mpe mabota ya bikolo wana nyonso, ezali na basali ya molende oyo bazali kopanzaka solo ya nsango ya misato.

GSAM 297.1Motango ya babuku, bapamfletɛ, mpe mikanda ya mike oyo enyatami na nkota ekeseni eleki nkoto moko na nkama moko na ntuku mwambe na sambo. Mpo na kozwa kopi ya mokomoko, mpe bazulunalo ntuku mwambe na sambo ya lingomba⁴ na nkota ekeseni mpo na mobu moko, ekosɛnga soki dolare 340.

GSAM 297Esika ya Bandako ya Kobimisa Buku ntuku mibale

GSAM 297.2Bandako ntuku mibale ya kobimisa mikanda ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo ezwami na bisika oyo: Avondale, Australie; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Suisse; Christiana, Norvège; Copenhague, Danemark; Cape Town, Afrique du Sud; Calcutta, Inde; College View, Nebraska; Hamburg, Allemagne; Helsingfors, Finlande; Londres, Angleterre; Melbourne, Australie; Montréal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, Californie; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Suède; Tocubaya, Mexique; Washington, D.C. Longola bandako wana ya kobimisa mikanda, bato na biso bazali konyata bazulunalo mpe batrakte na Hong Kong, Chine; Tokio, Japon; Le Caire, Ezipito; Amérique du Sud; mpe na bisanga ya Fiji.

GSAM 297Kobimisa Buku-moke ya Liboso

GSAM 297.3Mwa moke, tótala nsima mpo na komona bisaleli oyo bapionniers basalelaki. Na automne ya 1853, ntango bazalaki kobongisa buku ya liboso oyo enyatamaki na imprimerie ya Washington—“The Sanctuary,”—sima ya “lisanga” ya bandeko basi kogumba mpe kosangisa biteni ya nkasa mpo na kotonga yango, mokomi atobolaki yango na ntonga monene ya kotobola; mpe sima ya kotya ezipeli, Uriah Smith akataki yango na rɛgɛle ya semba mpe na mbɛli moke oyo ekataka malamu. Yango esalemaki mpo na bozangi ya bamasini ya malamu mpo na kosala eteni wana ya mosala.

GSAM 298.1Kino na mobu 1861, mikanda nyonso ya lingomba yango ezalaki konyatama na masini moko ya konyata ya Adams, oyo ezalaki kotambwisama na moteur ya makasi ya bampunda mibale. Sikawa, na ba biro ekeseni ya kobimisa mikanda, ezali na bamasini ya konyata koleka ntuku minei oyo etambwisamaka na vapɛrɛ oyo etambolaka ntango nyonso, mpe ezali konyata solo ya ntango oyo. Ba biro yango esalelaka bato koleka nkama mitano (500) mpo na kosala mosala, nzokande bankama ya bateki mikanda bazali na libanda kotekela bato mikanda.

GSAM 298.2Na mobu 1862, liboke mobimba ya mikanda nyonso oyo ebimisamaki na Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo ekokaki kosombama na dolare 7.50; na 1904, ndenge emonisami, esengelaki dolare 340 mpo na kozwa yango nyonso. Ya solo, eloko moko koleka mayele ya bato esalaki mpo na kobimisa matomba oyo.

GSAM 298.3Bokoli ya mosala ya kobimisa mikanda na kati ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo, ndenge elobamaki na 1848, ezali mpenza lokola bokoli ya moi, “Ekómaka mɔtɔ—etindaka kongɛnga na yango”—“Ekobaka na nzela na yango lokola moi, kasi elalaka te.”

GSAM 298Kotambola na Kondima—Litatoli ya Pastɛrɛ Stone

GSAM 298.4Mposa makasi mpe bomipesi ya baoyo batambolaki liboso na mosala ya nsango ya anzelu ya misato emonisami malamu na kati ya zulunalo Review ya mokolo ya 5 sanza ya mibale 1884, na nzela ya Pastɛrɛ Albert Stone, moko ya babandisi ya liboso na mosala oyo, oyo abikaki kino na mbula ntuku libwa:—

GSAM 298.5“Lisolo ya liboso ya likambo ezalaki lokola eleko ya biloko ya mike, mpe makoki oyo basalelaki emonanaki ekoki te mpo na mosala. Kasi mibali na basi ya kondima bayebaki banda na ebandeli ete loboko ya makasi ya Nkolo esanganaki na mosala oyo. Bayebaki ete ntango oyo etyamaki mpo na komonisela Sioni boboto ekokaki, mpe ete Nkolo atiaki loboko na ye mpo na kosangisa bato na ye. Bamonaki ete Nkolo azalaki na kotambwisa, mpe ete Masuwa ya Nsango Malamu, etondi na eklezia ya eteni etikali mpe na biloko na yango ya solo oyo ezongisami, ya kondima oyo emekami, mpe ya bolingo ya kokoka, ekokoma na libongo na kimya.”