Mokapo 27 — Matatoli Mosusu Endimami
GSAM 442.1“YOSAFÁ ATELEMAKI mpe alobaki, Bóyoka ngai, bino bato ya Yuda, mpe bino bafandi ya Yeruzalemi; bóndima na Nkolo Nzambe na bino, mpe bino bokotikala makasi; bóndima baprofeta na ye, mpe bino bokolonga.”1
GSAM 442.2Eleki mibu mingi, litatoli moko epesamaki na nzela ya likabo ya esakweli ete liboso nsuka ekoma, nkasa ya solo oyo ekomama ekopalangana “lokola nkasa ya nzete na eleko ya nsasa.” Ndenge nini likambo oyo ekokaki kosalema soki bato oyo bandimaki solo bazalaki te kosangana to kotyama na molɔngɔ na lolenge moko mpo na kosala mosala, ezalaki motuna oyo emataki na makanisi ya bato ebele. Na bokambi ya Nzambe, mbala mingi biloko ya minene ebimaka na ebandeli ya bolembu; bongo mpe ezalaki na bokoli ya lolenge ya kosala mosala oyo ebimaki na kati na biso.
GSAM 442Lisanga ya Mikanda mpe ya Bamisioni
GSAM 442.3Pene na mobu 1870, likanisi ya lisanga ya bokaboli mikanda mpe ya bamisioni elobamaki mpo na mbala ya liboso na nzela ya misala ya bandeko basi mwa moke ya komipesa na South Lancaster, na Massachusetts. Bandeko basi yango bamekaki, na boumeli ya mwa ntango, lolenge ya kotinda mikanda mpe trakte ya lingomba na biso na bato ndenge na ndenge oyo bazali na kondima na biso te, mpe na sima kokomelaka bango mikanda. Yango esalaki ete bato ebele bandima bosolo, mpe yango etindaki Pastɛrɛ S. N. Haskell amituna motuna oyo: “Mpo na nini bato na biso nyonso bakoki te kosala mosala oyo bamama moke basalaki?” Na mobu 1871, mingi mpenza, likambo oyo elobelamaki mingi na kati ya zulunalo Review. Na likita ya ntina monene ya Conférence Générale oyo esalemaki na mokolo ya 29 sanza ya zomi na mibale 1871, ntango Pastɛrɛ Haskell azalaki wana mpe azalaki kolimbola ntina ya lingomba yango, ekateli moko endimamaki mpo na kolendisa bokelami ya masanga ya bokaboli mikanda mike. Bapastɛrɛ S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, mpe I. D. Van Horn baponamaki lokola komite mpo na kobongisa malamu miango mpo na kosala masanga ya boye.
GSAM 443.1Lingomba oyo efungolaki eleko ya sika na bokobi ya mosala ya nsango. Kino na ntango wana, mateya ya solo ezalaki pene na pene kaka na milende ya mosakoli oyo azalaki na bomoi. Mpo na mibu ebele, Pastɛrɛ Haskell asalaki mosala makasi mpenza na koyekola mpe na kolakisa miango mpo na kosala ete lisanga ya bapamfletɛ mpe ya bamisionele elonga. Mpo na kopesa ye lokumu oyo ebongi, esengeli koloba ete ye nde azalaki mpenza mobandisi na likambo wana. Yango ezali solo kaka te na likambo etali masanga ya etuka ya bapamfletɛ mpe ya bamisionele, kasi ezali mpe ye nde, na mobu 1878, alakisaki na Conférence Générale oyo eyanganaki na Battle Creek mwango mpo na Lisanga ya Mikanda ya Linene (oyo na sima ebengamaki ya Bikolo Nionso), oyo esika na yango ya mosala ezali na bituka oyo ezali libanda ya ba Conférence na biso, kaka na Amerika te, kasi mpe na bikolo ya bapaya.
GSAM 443Bakomi-bakambi ya mayele—Maria Huntley
GSAM 443.2Nkolo, na bobongisi na Ye, atombolaki bakomeli ya mayele, oyo bazalaki lisungi monene mpo na Pastɛrɛ Haskell na lingomba oyo. Ndeko mwasi Maria Huntley azalaki moko oyo asalaki mosala makasi kozanga koboya, ata na (na bambula oyo elandaki) mpasi makasi ya nzoto, mpe akufaki na esika na ye ya mosala eleki sikoyo mbula soki zomi na minei. Na nzela ya milende na ye, bamonaki mpo na mbala ya liboso ebele ya mabaku oyo ezali lelo na mikili ya bapaya. Bakomeli mosusu basanganaki na mosala yango moko, mpe lokola esika ya mosala ekomaki monene, mposa ebimaki ya kozala na bakomeli oyo bayebi minoko ekeseni.
GSAM 444Bopusi na ba Eglize ya Bisika
GSAM 444.1Kasi litomba ya motuya koleka ya botiami ya mosala ya lingomba ya bokaboli mikanda epai na biso ezali bopusi oyo ememi mpo na kokela mpe kobakisa molimo ya bomisionele na kati ya bibongiseli ya ba eglize ya mboka. Epesi moto na moto libaku ya kosala eloko na nzela ya mikanda mpe bokaboli ya biloko ya kotanga, mpe ya koyoka elendiseli ya mosala oyo azali kosala ye moko mpo na lobiko ya milimo.
GSAM 444Litatoli etali Mosala ya Mikanda ya Bolakisi
GSAM 444.2Mpo na komonisa lolenge ya mateya oyo epesamaki, na nzela ya molimo ya esakweli, na likambo etali mosala ya mikanda ya litangisi mpe ya bomisionele, tozwi maloba uta na Testimonies Nos. 29 and 30:—
GSAM 444.3“Soki mosala moko eleki mosusu na ntina, ezali oyo ya kotia mikanda na biso na maboko ya bato, mpe na ndenge wana kotinda bango baluka na Makomi Mosantu. Mosala ya bamisionele—kokotisa mikanda na biso na mabota, kosolola, mpe kobondela elongo na bango mpe mpo na bango—ezali mosala malamu, mpe moko oyo ekoteya mibali na basi kosala mosala ya bobateli.
GSAM 444.4“Moto nyonso te nde abongi mpo na mosala oyo. Bato ya mayele mpe ya makoki koleka, oyo bakozwa mosala na boyebi mpe na molongo, mpe bakomema yango liboso na molende ya kozanga kolɛmba, bango nde basengeli koponama. Esengeli kozala na mwango oyo ebongisami malamu mpenza; mpe esengeli kosalema na bosembo. Baklisia na bisika nyonso basengeli komonisa mposa makasi mpo na mosala ya bokaboli mikanda mpe ya bomisiɔnɛ.”
GSAM 444.5“Mosala ya bokaboli mikanda mpe ya bamisionele ezali mosala malamu. Ezali mosala ya Nzambe. Esengeli te kokitisa yango motuya na lolenge moko; kasi likama ezali ntango nyonso ya kobebisa yango mpe kolongola yango na mokano na yango ya solo. Bazali na mposa ya bateki mikanda mpo na mosala ya bamisionele. Bato oyo bazangi bizaleli malamu bakoki te mpo na mosala oyo. Mibali na basi oyo bazali na mayele ya kosolola na bato, lolenge ya malamu ya koloba, bomoni mosika, mpe mayele ya kokesenisa makambo, mpe baye bayokaka motuya ya milimo, bango nde bakoki kolonga.”
GSAM 445.1Koteka babuku, babukuleti, mpe mikanda ya litangisi ya motuya koleka dolare milio mwambe ($8,000,000), na boumeli ya mibu zomi na mibale, na nzela ya ba eglize mpe bateki mikanda na biso, ezali elembeteli monene ya litomba ya mosala ya Lisanga ya Mikanda mpe ya Bamisioni.
GSAM 445Esakweli na Mayele ya Mokili
GSAM 445.2Liloba moko ya esakweli epesamaki na ntina na mosala na Eropa, oyo ezali kokokisama na ndenge ya solo mpenza, na boye ete esengeli kolobela yango awa. Basali mpe bato balobaki ete mosala ekokaki te kosalema kuna, mingi mingi na Scandinavie, lokola ezali kosalema na Amerika. Mama White, na kokamwa na bango, alobaki ete mosala yango ekokaki kosalema malamu mpenza kaka te, kasi ekokaki mpe kokoba na lolenge moko lokola ezalaki na Amerika, mpe ete Nkolo amonisaki ye ete soki bandimi kobanda kofuta ndambo ya zomi na bango, ata na mwa mbongo moke oyo bazwaki, Nzambe akobakisa bango makambo koleka ndenge bazalaki kokanisa. Alobaki mpe na bango ete bateki mikanda bakokaki koteka babuku na nzela ya abonnement na Scandinavie, mpe yango ekozala elonga. Bakambi ya ba ndako ya kobimisa babuku na mikili wana balobaki, “Ekoki kosalema te;” bango “batekaka babuku na lolenge wana te.” Makambo oyo elandaki emonisaki ete mayele oyo anzelu ya Nkolo apesaki ye na likambo oyo elekaki mosika mayele ya bateki-buku mpe babimisi-buku ya mokili. Elonga elandaki mosala ya kotekisa na ndenge wana banda na ebandeli na yango. Bamosusu kati na baoyo babandaki kofuta eteni ya zomi ya mosolo na bango moke mpo na mosala oyo bakomaki bateki mikanda, mpe bazali komibokola kaka te, kasi bazali mpe kozwa mosolo mingi koleka liboso, mpe na yango, bakoki kofuta eteni ya zomi ya monene koleka.
GSAM 445.3Na mobu 1895, bateki mikanda batɛkisaki babuku ya motuya koleka dolare 40 000, oyo ebimaki na ndako na biso ya kobimisa mikanda na Christiana, na Norvège. Bómonisa yango lokola esakweli mosusu oyo ekokisami, mpe lisusu, na kati ya botɛmɛli ya bato nyonso, ezala na kati ya lingomba to na libanda na yango, oyo ezalaki koloba ete yango ekokaki kosalema te.
GSAM 445.4Na oyo etali mosala ya mangomba ya bokaboli mikanda oyo ebandaki na 1871 mpe na sima, tokoki koloba na bondimi nyonso ete pene na bato ebele bakomaki na solo na nzela ya milende ya basali wana lokola na nzela ya milende ya bapastɛrɛ bango moko. Na nzela ya ebongiseli oyo, nsango ezali kopalanganisama na bikolo mpe na minoko nyonso ya mokili.
GSAM 446Bijou mpe Mosala ya Batrakte
GSAM 446.1Likambo moko ya kosepelisa epesamaki lapolo na Lisanga ya Mikanda mpe ya Bamisioni na Californie na sanza ya minei, 1873. Lapolo elobaki ete biloko ya motuya oyo bapesaki na lisanga na likabo na bato oyo bandimaki solo na etuka wana, kino na mokolo wana, enyangwisamaki, emekamaki motuya, mpe etekamaki na motuya na yango ya solo ya wolo mpe palata mpo na mbongo $200; mpe ete mbongo wana nyonso esalelamaki mpo na kosomba mikanda ya mike, babroshure, mpe bazulunalo, oyo ekabolamaki, mpe ete lingomba ezalaki na nkombo ya bato ntuku mibale (20) oyo bandimaki solo na nzela ya mikanda oyo esombamaki na mbongo ya bijou yango. Kati na bato oyo bayebaki solo na nzela ya kotanga, ezalaki John I. Tay, wa Oakland, na Californie.
GSAM 446San Francisco esika ya bamisionele
GSAM 446.2Na mobu 1875, litatoli moko ya ntina mingi epesamaki na eklezia ya San Francisco, oyo sikoyo tolingi kotya likebi na yango mpo ekokisamaki na lolenge moko ya kokamwa. Banda na ebandeli, eklezia oyo ezalaki na mposa ya kofutela ba ndako minene mpo na losambo, mpe lisusu na mosolo mingi mpe na mikakatano, mpo ete molongo ya makita ekokaki kosalema te na kati na yango, mpo ete mbala mingi bazalaki na mposa na yango mpo na makambo mosusu.
GSAM 446.3Na mpokwa ya mokolo ya 14 mpe 20 sanza ya minei, 1875, bandimi bakambi ya lingomba ya San Francisco babengisamaki na ndako ya Mama J. L. James, na balabala ya Fifth, pene na balabala ya Market, mpe Mama White ayebisaki biso kuna makambo oyo amonisamaki na emonaneli etali esika yango, ete San Francisco ekozala libela esika ya misio, esika mosala ekokoba kosalema; mpe ete milimo ekokoba kondima solo, soki likambo yango etambwisami na mayele. Soki ndako ya losambo etongami esika bato bakoki kobengisama, mpe esika mosala ekoki kosalema, bakozwaka na motango na bango milimo, oyo bango moko, na ngala na bango, bakosunga mpo na kofuta misolo mpe kolongola nyongo oyo esengeli kozwa mpo na kobongisa ndako ya makita.
GSAM 447.1Mama White akobaki koloba ete amonaki ete tango akosindika likanisi na lingomba ya San Francisco na ntina ya kotonga ndako ya losambo, ekomonana na miso ya lingomba wana ya babola lokola likambo ya kokende na molili; kasi atindamaki koloba ete ntango bakobanda kosala yango, bakomona ndenge Nzambe, na ngolu na ye, akofungolela bango nzela liboso, eteni na eteni, mpe ete baninga bakotelema mpo na kosunga bango na nzela mobimba, kino na suka nyongo ekosila mobimba.
GSAM 447.2Lokola nazalaki moko ya bato moke oyo bazalaki kokutana na makita oyo tolobeli liboso, nakoki koloba ete likanisi ya etuluku wana, oyo pene na bango nyonso bazalaki babola ya mokili, ya kobanda kotonga ndako ya losambo ya 35 na 80 pieds, mpe lisusu na engumba oyo ata mpo na kosomba etando ya moke esengelaki kobimisa ata dolare 6 000, emonanaki mpenza lokola “kotambola na molili.” Bango balendisamaki mpo na kosala likambo yango kaka na kondima na bango ya mobimba ete litatoli oyo Mama White apesaki bango ezalaki kowuta na Nkolo, mpe ete ekokokisama na bosolo nyonso.
GSAM 447.3Lokola nazalaki na kati ya mosala oyo banda ebandeli kino lelo, nalingi koloba awa ete litatoli oyo epesamaki na Mama White ekokisami na makambo nyonso. Tango tobandaki koluka bisika, tolongaki kozwa esika ya dolare 6,000 na dolare 4,000. Ndeko mwasi moko alobaki akopesa dolare nkoto moko soki akoki koteka esika na ye. Kaka wana, atikaki eloko na ye na maboko ya agent immobilier, oyo ayebisaki ye ete talo ezalaki moke mingi. Na kati ya pɔsɔ mibale, esika na ye etekamaki na dolare nkoto moko koleka ndenge ye moko atalelaki yango na ebandeli, mpe elaka na ye efutamaki. Mosusu, ndeko mobali moko ya mobola oyo amonaki te ndenge nini eklezia ekokaki kotongama, kasi alobaki, “Soki Nkolo alobi esengeli esalema, akofungola nzela na lolenge moko boye,” amonaki, na kokamwa na ye, ete biloko ya libula ya moko ya bandeko na ye esilisamaki, mpe ete akomaki nkolo ya dolare 20 000. Apesaki dolare 1 000 mpo na kotonga ndako ya Nzambe, mpe asombaki eteni moko kati na misato ya lopango ya ndako ya Nzambe mpo na kotonga ndako na ye moko, bongo na banzela mibale amemelaki lisanga lisungi.
GSAM 448Lisungi ya monene mpo na San Francisco
GSAM 448.1Na boye, tokoki kolobela makabo mpe misala ya malamu ebele oyo komite ezalaki kokutana na yango ntango bazalaki kokoba kotonga ndako. Ekoki kaka koloba ete ndako ya lingomba etongamaki na mosolo, elongo na etando, ya pene na dolare 14 000, oyo koleka ndambo na yango ezwamaki na makabo liboso ndako esila kotongama. Balabala Laguna, esika oyo ndako etongamaki, ezalaki eteni ya engumba oyo ezangaki bandako mpo na biteyelo, bongo bakonzi ya biteyelo bayaki kofutela bashambre ya nse mpo na kofungola kelasi liboso ata nsamba ya ndako etongama. Mbongo ya kofutela, dolare ntuku nsambo na mitano ($75) na sanza, oyo bazwaki na boumeli ya pene na mibu mibale, ekokisaki litomba ya nyongo mpe misolo ya mosala ya mokolo na mokolo, mpe etikaki lingomba na likoki ya kosalela mbongo nyonso oyo ekokaki kozwa mpo na kokitisa nyongo oyo etikali.
GSAM 448Dispensaire ya Hydriatic
GSAM 448.2Na ntango oyo, eteni moke ya nyongo oyo ezalaki na yango etikali, mpe na nse ya ndako ya lingomba, ezali na dispensaire ya hydriatic oyo ezali na biloko nyonso, oyo ezali na mokakatano ya mbongo te, mpe motuya na yango eleki mosika mosolo ya nyongo oyo etikali, oyo mosika te ekozala likambo ya kala.
GSAM 448.3Eteni ya litatoli oyo etali milimo kondima solo ekokisami na lolenge ya kokamwa mpenza. Kaka bato ebele te, kasi bankama nde bayambaki pole ya solo na engumba wana, mpe sikoyo bapalangani na bisika bikeseni ya mokili. Mbala na mbala ntango nakendeke kotala San Francisco, namonaka bato banda mibale kino zomi oyo bandimaki solo banda mbala ya suka nakutanaki na bango; mpe suka esili naino te.
GSAM 449Liwa ya Pastɛrɛ White
GSAM 449.1Pene na mobu 1880, Mama White azwaki litambwisi na nzela ya molimo ya esakweli mpo na koyebisa mobali na ye, Pastɛrɛ James White, ete atika mikumba mingi ya mitungisi oyo azalaki komema, mpe atikela yango maboko ya basusu ya bilenge, nzokande ye “amibongisa mpo na mbongwana na ye ya suka”—elingi koloba ete bomoi na ye na mokili elingaki kosila mosika te. Abandaki kotosa malako wana, mpe esalemaki na ntango ebongi, mpamba te na mobu 1881 misala na ye esukaki, mpe alalaki na kati ya Yesu. Na mokolo ya 31 sanza ya nsambo, azwaki fɛfɛlɛ ya malaria. Na mokolo ya 3 sanza ya mwambe, bamemaki ye uta na ndako na ye na Sanitarium ya Battle Creek, esika wapi bapesaki ye lisalisi mpe bokebi nyonso oyo ekokaki kopesama, kasi ezalaki na litomba te. Bokolongono na ye ezalaki se kobeba. Banda na ebandeli ya bokono na ye, ayebaki na motema ete “mbongwana na ye ya suka” ekómaki.
GSAM 449Maloba ya Pastɛrɛ Smith
GSAM 449.2Ntango azalaki kolobela likambo oyo, Pastɛrɛ Uriah Smith alobi boye: “Makambo etali liwa na ye elingaki mpenza te kozala malamu koleka ndenge ezalaki. Na boumeli ya mikolo misato ya suka ya bokono na ye, ntango azalaki naino na mayele, atatolaki ete ayokaki mpasi ata moke te. Ebele ya baninga ya solo mpe ya mawa batelemaki na kati mpe zingazinga ya ndako wana na nsima ya midi ya Sabala ya kimya wana, bomoi na ye ezalaki kokita malembe malembe. Lokola nde akweyi na mpongi ya kimya, bongo nde akufaki; mpe ntango nyonso esilaki, kimya moko ya elengi emonanaki lokola nde etikalaki na elongi na ye nyonso. Ezalaki lokola nde libondeli oyo eyanolamaki:
GSAM 449.4Na ntango ya liwa na ye, azalaki na mibu ntuku motoba na mikolo mibale. Lokumu oyo bazalaki kopesa ye na Battle Creek emonanaki na ndenge ete ata bato nkoto mibale na nkama mitano bazalaki wana na matanga na ye, na mokolo ya 13 sanza ya mwambe, mpe balandaki ye kino na esika na ye ya suka ya kopema na lilita ya Oak Hill na molongo ya makalo ntuku libwa na mitano mpe ebele ya bato oyo bazalaki kotambola na makolo.
GSAM 450.1Uta na matatoli ebele oyo bapesaki sima ya liwa na ye, mpe ebimisamaki na zulunalo Review, tozwi maloba oyo elandi uta na stilo ya Pastɛrɛ S. N. Haskell:—
GSAM 450.2“Tango nakanisi mayele na ye ya malamu na pene na likambo nyonso ya mpasi, boboto ya motema mpe bonzenga ya molimo na ye oyo amonisaki epai ya baye bazalaki kosala mabe, mpe ata epai ya baye bapesaki ye mpasi, ntango nyonso amonaki bilembo ya kobongola motema na bango, mpe bolingo na ye mpo na oyo andimaki ezali malamu, nakoki koloba na bosolo nyonso, Tata moko na Yisraele akwei. Mpe ntango azali kopema, mosala, lokola mpe bato ebele, bakoyoka bozangi ya bomoni na ye ya mosika mpe ya bobateli na ye ya tatá.”
GSAM 450.3Ntango akufaki, banguna na biso balobaki ete nsango esengeli sikoyo esila. Kasi ezalaki bongo te; bibongiseli wana oyo, na nse ya loboko ya Nzambe, etongamaki na ye, esengelaki ekola mpo na kokoma monene koleka, mpo ekoma lokola “banzete oyo Nkolo aloni,” oyo bitape na yango ebele mpe ya mbuma elingaki kopanzana.
GSAM 450Mibeko ya Losambo Elobamaki liboso
GSAM 450.4Mibu ntuku mitano na mwambe eleki banda bato oyo bazalaki kopesa nsango ya anzelu ya misato balobaki ete ntango ekokoma, kolanda esakweli ya Emoniseli 13, ntango bato bakonyokwama, na Etats-Unis mpe na bisika mosusu, mpo na kotosa mibeko ya Nzambe. Na buku moko ekomamaki na Mama White, na nkombo Early Writings, totangi makambo oyo elandi etali liteya oyo:—
GSAM 450.5“Anzelu alobaki, ‘Botala!’ Likebi na ngai etalaki bato mabe, to bandimi te. Bango nyonso bazalaki na mobulu. Molende mpe nguya ya bato ya Nzambe elamwisaki bango mpe esilikisaki bango makasi. Mobulu, mobulu ezalaki bipai nyonso. Namonaki ndenge bazalaki kozwa bikateli mpo na kotɛmɛla etuluku oyo ezalaki na pole mpe nguya ya Nzambe. Molili ekomaki makasi zingazinga na bango; kasi batelemaki ngwi, bandimami na Nzambe, mpe batielaki ye motema. Namɔnaki bango bazali na mobulungano; na sima nayokaki bango bazali kolela epai ya Nzambe na motema moko. Kolela na bango etikaki te butu na moi: ‘Mposa na Yo, Nzambe, ekokisama! Soki ekoki kokumisa nkombo na Yo, salela bato na Yo nzela ya kokima! Bikisa biso na maboko ya bikolo oyo ezingi biso. Bango bakatelá biso etumbu ya liwa; kasi lobɔkɔ na Yo ekoki kobikisa.’”2
GSAM 451.1“Na nsima, namonaki bakonzi ya mokili bazali kosolola elongo, mpe Satana na ba anzelu na ye bazali na mosala pembeni na bango. Namonaki mokanda moko, oyo bakopi na yango epalanganaki na biteni ekeseni ya mboka, ezalaki kopesa mitindo ete soki basantu batiki te kondima na bango oyo ekeseni na ya basusu, batiki Sabala te, mpe baboyi kotosa mokolo ya yambo ya pɔsɔ, bato bazalaki na bonsomi, sima ya ntango moko boye, ya koboma bango.”3
GSAM 451Bonyokoli na Amerika
GSAM 451.2Batɛmɛli na biso balobaki ete bonyokoli ekoki kosalema ata mokolo moko te na mboka oyo, mpo ete Mobeko-likonzi ya Etats-Unis elobi ete “Congrès ekosala mobeko moko te mpo na kotia lingomba moko lokola lingomba ya Leta, to mpe kopekisa bonsomi ya kosalela mangomba nyonso.” Mpe, likolo na yango, “Mokanda ya Makoki” ya ba Etats mingi epekisaka mibeko etali makambo ya lingomba. Atako na maloba wana ya botɛmɛli, bato na biso bakobaki kosakola nsango ya likebisi mpe bomibongisi ya ntina mpo na kokutana na etumba wana.
GSAM 451.3Na mobu 1863, ebongiseli moko esalemaki na mokano ya kobongola Mibeko-Mokonzi ya Etats-Unis mpe mibeko ya mboka, mpo esalisa na kotinda bato na makasi na losambo. Makanisi oyo mazwaki balandi na lombangu monene, mpe likanisi ya kotinda bato na makasi básala oyo ezali malamu, mingi mingi na likambo etali kobatela mokolo ya lomingo, ekómaki makasi, na boye ete bonyokoli ya solo ebandi déjà na ba Etats ebele, ata mpe na oyo mibeko na yango ya lomingo etikela nzela baoyo basalelaka mokolo mosusu na kolanda makanisi na bango ya mozindo, mpe bato bakɔtisami na boloko mpo na kobatela lomingo te.
GSAM 452Bakangami nkama moko na zomi na motoba
GSAM 452.1Liboso na ngai ezali na liste ya bokangami mbala nkama moko na zomi na motoba ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo na Amerika, kobanda na mobu 1878 kino sanza ya misato 1896. Na kati na bango, nkama moko na libwa bapesamaki etumbu. Bato mingi kati na bango bakɔtisamaki na boloko banda mikolo ntuku mibale kino ntuku motoba, mpe pene na zomi na mibale kati na bango batindamaki na makasi básala mosala na “etuluku ya bato ya minyololo” elongo na babomi bato, miyibi, mpe bato mabe koleka. Na likambo nyonso, bato oyo bazalaki kopesa bango etumbu bandimaki ete bazali bana mboka ya malamu koleka.
GSAM 452Religious Liberty Association
GSAM 452.2Na mokolo ya 21 sanza ya nsambo 1889, lisanga moko ebongisamaki na Battle Creek, na Michigan, na nkombo National Religious Liberty Association, ntina na yango ezalaki ya kotɛmɛla mibeko etali lingomba, kopanza nsango epai ya bato ebele na ntina na boyokani ya solo kati na lingomba mpe boyangeli ya ekolo, mpe kopesa lisalisi na baoyo banyokwamaka mpo na makanisi na bango ya mozindo. Lisanga oyo esalaki mosala monene mpenza na kopanza mikanda, mpe na kofungolela bato miso na ntina na mikumba mpe makama ya ntango na ekolo na biso moko. Ya solo, esalaki mosala monene na kopanza maloba ya likebisi oyo ezali na kati ya nsango ya Emoniseli 14:9-12.
GSAM 452Lisalisi ya bazulunalo ya mokili
GSAM 452.3Bonyokoli oyo ezalaki kosalema na makasi na ntango wana mpo na Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo, bakomaki na yango na ba éditoriaux ya bazulunalo lokola New York Sun, New York World, Chicago Inter Ocean, mpe bongo na bongo. Masolo ebimaki, kolobaka polele likambo ya bosambisami ya sembo te oyo basalaki na mo-citoyen moko ya Etats-Unis mpo alandaki makanisi na ye moko, mpe mpo na kobatela mokolo mpenza oyo etambwisami na mobeko. Na nzela ya masolo ya ndenge wana na bazulunalo, likambo oyo ekomaki na miso ya bamilio ya batangi. Na kati ya sanza moko, solo ya motuya ya nsango ya anzelu ya misato ebendaki likebi ya bato ebele koleka bato oyo tokokaki kokoma epai na bango na boumeli ya koleka mibu ntuku mibale.
GSAM 453Kanda ya Bato Esalemi mpo na Kokumisa Nkolo
GSAM 453.1Na boye, emonani ete milende ya bato mpo na kopekisa mosala ya Nzambe, mpe mpo na kozwa mibeko mpo na kosunga Sabala mosusu oyo ezali kowelana na oyo etiami na mobeko ya minei, esalisi nde mpo na kofungola nzela mpo na bokende liboso ya solo na lombango koleka.
GSAM 453.2Ntango nazali kokanisa makasi na oyo esalemi na basanza moke na nzela ya makambo oyo, maloba mibale ya Nzambe eyeli ngai na makanisi na makasi. Moko elobi, “Tokoki kosala eloko te mpo na kotɛmɛla solo, kasi kaka mpo na solo;”4 mpe mosusu, “Ya solo, nkanda ya bato ekokumisa yo; mpe oyo etikali ya nkanda, okokanga yango.”5
GSAM 453Esakweli na ntina na Mibeko ya Lomingo
GSAM 453.3Na Testimony No. 32, oyo ebimaki na 1885, ezali na liloba moko oyo elobeli ndenge nini mibeko ya mokolo ya lomingo ekokatisama na Etats-Unis. Elobi boye: “Mpo na kozwa lokumu mpe lisungi ya bato, bakonzi ya mibeko bakondima bosengi ya mobeko ya mokolo ya lomingo.”6 Tokotalela mwa moke ndenge nini yango esili kosalema.
GSAM 453Mobeko ya Foire ya Mokili Mobimba
GSAM 453.4Na mobu 1892, basɛngaki na Congrès epekisa bofungwami ya Foire Mondiale oyo esengelaki kosalema na Chicago, na Illinois, kobanda sanza ya mitano kino sanza ya zomi ya mobu wana, ete efungwama te na mokolo ya lomingo. Mobeko ya boye endimamaki na mokolo ya 19 sanza ya nsambo 1892, na nse ya pression ya lolenge moko lokola elobamaki liboso. Mpe esengeli kokanisa ete oyo ezali mbala ya liboso oyo Congrès ya Etats-Unis d'Amérique ebimisaki mobeko na likambo etali mokolo ya Sabala.
GSAM 453.5Ba ndakonzambe batindaki liste ya milayi ya bankombo, mpe mikanda ya bosengi, mpe batɛlɛgrame, kaka te mpo na kosɛnga na Congrès, kasi mpe mpo na koyebisa na boboto (?) bato ya Congrès “ete tomipesi biso moko mpe tomipesi na moninga na moninga, ete banda sikoyo mpe libela, tokoboya kopona to kosunga na ebonga nyonso ya motuya, membre nyonso ya Congrès, ezala sénateur to député, oyo akovota mpo na lisungi mosusu ya lolenge nyonso mpo na Fware ya Mokili Mobimba longola sé na makambo oyo etiami na mikano oyo.” Mibeko ezalaki ete Foire ekangama na mikolo ya lomingo.
GSAM 454Masolo na Congrès, 1892
GSAM 454.1Lokola ndakisa ya masolo na kati ya Congrès, ntango mobeko yango endimamaki, tanga oyo elandi:
GSAM 454.1“Nalingi komona ete Congrès ya Etats-Unis etia liloba ya koboya yango polele, na makomi ya mpembe na moindo. Bokoma yango. Bolingaki kokoma yango ndenge nini? ... Bokanisa maloba na yango, soki bozali na mpiko; bosunga yango, soki bozali na mpiko; bato boni kati na baoyo baponaki yango bakozonga lisusu awa? Ata moko te, nazali kolikia. Bozali komitia na likama na kotɛmɛla yango.”
GSAM 454Lolendo ya Eklezia
GSAM 454.2Ete baoyo basɛngaki mpe basalisaki Congrès mpo mobeko oyo eleka, bamonaki yango elonga monene na mwango na bango ya mibeko ya losambo, emonani polele na likambo oyo: moko ya bapastɛrɛ wana ya lokumu, na kati ya liteya na engumba Pittsburg, na Pennsylvanie, kaka sima na yango, alobaki boye:—
GSAM 454.3“Ete lingomba ezali na kilo epai ya bibongiseli ya minene ya politiki to ya boyangeli emonanaki polele mpenza na likambo ya Fware ya Mokili mobimba oyo euti koleka, ntango Sénat ya Etats-Unis, ebongiseli ya likolo koleka na mboka, eyokaki mongongo ya losambo, mpe endimaki mobeko ya kopesa 5.000.000 ya badolare mpo na Fware ya Mokili mobimba na likanisi oyo lingomba etiyaki ete bikuke ya fware wana ya monene efungwama te na mokolo ya lomingo. Likambo wana ya monene mpe ya malamu elakisi na makanisi ya mokristo ete soki oyo esalemi, bongo mpe makambo mosusu ya ntina ndenge moko ekoki kosalema. Eklezia ezali kozwa bokonzi mokolo na mokolo, mpe mongongo na yango ekoyokana mingi na mikolo mizali koya koleka na mikolo mileki.”
GSAM 454.3Na boye tomoni ndenge litatoli oyo epesamaki na 1885 ekokisamaki mpe ezali kokokisama.
GSAM 455Bomoko ya ba Katolike na ba Protestan
GSAM 455.1Na likambo oyo, tokotalela lisusu esakweli mosusu oyo esalemaki na 1885, mpe ezwami mpe na Testimony No. 32:—
GSAM 455.2“Ntango Protestantisme akosembola loboko na ye na ngambo ya libulu mpo na kokanga loboko ya bokonzi ya Loma; ntango akosembola na ngambo ya libulu mpo na kosimba maboko na Spiritualisme; ntango, na nse ya bopusi ya bomoko oyo ya mitindo misato, mboka na biso ekoboya mobeko nyonso ya Mobeko-Mokonzi na yango lokola boyangeli ya baprotesta mpe ya repibliki, mpe ekobongisa nzela mpo na kopanza lokuta mpe bokosi ya papa, wana nde tokoyeba ete ntango ekoki mpo na misala ya kokamwa ya Satana, mpe ete suka ezali pene.”7
GSAM 455.3Mpo na komonisa ndenge eteni ya liboso ya esakweli oyo ezali kokokisama sikoyo, esengeli kaka totala makambo oyo ezali koleka na zingazinga na biso. Bótala Baprotesta, bapastɛrɛ mpe bato, bazali koluka bolingo ya Ba-Katolike, bazali kobenga bango na makita na bango, mpe bongo na bongo. Bókanisa ete ata elembo moke ya makambo oyo ezali komonana sikoyo na likambo oyo emonanaki te na 1885, tango litatoli oyo ya likolo epesamaki.
GSAM 455.4Mpo na komonisa ndenge nini ba-Protestants bazali koluka kosimba loboko mpe kozwa lisungi ya ba-papistes, nakotanga maloba oyo ewuti na zulunalo Kansas City (Mo.) Star ya mokolo ya 18 sanza ya misato 1896.
GSAM 455Ba-Méthodiste mpe Mokolo ya Saint Patrick
GSAM 455.5Maloba mapesamaki na Coates Opera House, na Kansas City, Mo., na mokolo ya feti ya Saint Patrick, le 17 Marsi 1896, na Dr. Mitchell, pastɛrɛ ya eglise ya liboso ya ba Methodistes ya Kansas City. Zulunalo Star elobeli eteni moko ya discours yango lokola “scène moke ya théâtre.” Bato bakumisaki Dr. Mitchell makasi na maboko ntango alobaki boye:—
GSAM 455.6“Kotala basusu na liso ya mabe euti na kozanga boyebi. Tozali na liso ya mabe mpo toyebi baninga na biso ya pembeni malamu te. Biso Ba-Protestant, bateyaki biso tóndima makambo oyo ekoki kolobama te mpo na Ba-Catholique. Ba-Catholique, bateyaki bango bándima makambo oyo ekoki kolobama te mpo na Ba-Protestant. Sikawa, tomoni makanisi na biso ya libunga moko na moko ntango topenani pene mpo na kotala miso na miso mpe kosimba maboko; soki kaka toyebanaki malamu koleka, tolinganaki mingi koleka. Tofandaki mosika mpe topamelaki. Nsoni na balandi ya Kristo oyo apambolami. Bakristo nyonso basikolamaki na makila moko ya motuya; tozali kosimbama na ngolu moko ya Nzambe, mpe tozali kozela kokoma na lola moko. Bandeko, tóloba ete, ekozala malamu tóbandi koyebana malamu awa na nse.”
GSAM 456.1Zulunalo The Star ekobi boye:—
GSAM 456.2“Na nsima, Dokotolo Mitchell abalukaki epai ya Père Dalton [sango ya Katolike] oyo afandaki kaka na sima na ye, mpe, ntango asembolaki loboko na ye, alobaki, ‘Tala, Ndeko Dalton, loboko na ngai.’ Père Dalton atelemaki mpe akangaki loboko oyo esembolamaki, mpe ntango Dokotolo Mitchell azalaki kosimba yango, alobaki, ‘Ekozala mawa mingi soki, nsima ya kofanda ntango molai na engumba moko awa na mabele, esengeli nde anzelu ayebanisa biso moko na mosusu na likolo. Tóyebana awa na mabele.’ Bato oyo bazalaki koyoka babetaki maboko, mpe nsima Tata Dalton afandaki, Dr. Mitchell akobaki na maloba na ye.”
GSAM 456Eloko Moko Monene mpe ya Kokata
GSAM 456.3Tozwi maloba uta na mokanda mosusu, oyo ekomamaki na Melbourne, Australie, na mokolo ya 18 sanza ya mibale 1892:
GSAM 456.3“Likolo mobimba emonisami na ngai lokola ezali kotala ndenge makambo ezali kofungwama. Likambo moko ya makasi ekomonana na kati ya ntembe monene mpe ya ntango molai na boyangeli ya Nzambe awa na mabele. Likambo moko monene mpe ya kosilisa makambo ekosalema, mpe yango mosika te.”
GSAM 456“Ekólo ya Bakristo” ya Zuzi Brewer
GSAM 456.4Mikolo zomi na moko sima mokanda oyo ekomamaki, mpe liboso ekoma na Etats-Unis, likambo moko esalemaki oyo ba Protestan na ba Katolike bango nyonso balobelaka lokola likambo ya ekateli monene na avenire ya ekolo oyo. Nalingi kolobela ekateli ya Cour Suprême ya Etats-Unis, oyo elobaki ete “Oyo ezali ekolo ya bokristo,” oyo ezwamaki na mokolo ya 29 sanza ya mibale, na Mosambisi Brewer. Ndenge emonisamaki liboso, na mokolo ya 19 sanza ya nsambo ya mobu yango moko, mobeko ya kokanga misala na mokolo ya lomingo mpo na Fware ya Mokili mobimba endimamaki. Bapastɛrɛ oyo basengaki na makasi mpenza ete endimama, basengaki na motema moko na ntina ete lokola Cour Suprême elobaki ete oyo ezali ekolo ya bokristo, na ndenge ya kokamwa te, Sabala ya bokristo esengelaki kobatelama mpo bábebisa yango te. Mpe bongo nde lingomba ya National Reform ekanisaki. Lokola oyo ezali ekolo ya bokristo, esengeli endima Nzambe mpe mibeko na ye lokola moboko ya boyangeli, mpe bongo na bongo. Ya solo, likambo moko monene mpe ya kosilisa likambo esalemaki na ntembe oyo ya suka, “mpe yango esalemaki noki mpenza.”
GSAM 457Basakoli ya kala
GSAM 457.1Na kati ya bimonaneli oyo epesamaki na basali ya Nzambe, basakoli, emonanaki lokola ezalaki na mitindo mibale—moko babengaki “bimonaneli ya polele,” elingi koloba oyo epesamaki esika moto azalaki komonana ye moko na kati ya emonaneli; mpe mosusu babengaki “bimonaneli ya butu.” Balobeli emonaneli ya liboso na 1 Samwele 3:1, esika tokutani na likambo ya mwana Samwele na maloba oyo: “Liloba ya Nkolo ezalaki ya motuya na mikolo wana; emonaneli ya polele ezalaki te.”
GSAM 457Bimonaneli ya polele
GSAM 457.2Ezalaki emonaneli ya lolenge oyo (emonaneli ya polele) epai wapi loboko ya Nkolo ezalaki likolo ya mosakoli Ezekiele. Ntango bakonzi ya Yuda bafandaki liboso na ye, bamonaki ye na emonaneli ya polele.8 Na mbala mosusu, mosakoli Daniele amemamaki na emonaneli na katikati ya bakonzi ya Kaldea. Soki batikalaki, balingaki komona ye na emonaneli, kasi, na esika na yango, “bobangi monene ekweyelaki bango, na boye ete bakimaki mpo na komibomba.”9
GSAM 457Bimonaneli ya Butu ya Mama White
GSAM 457.3Bimonaneli ya liboso ya Mama White ezalaki nyonso bimonaneli ya polele. Banda 1884, lolenge ya bimonaneli ebongwani na likambo oyo, mpamba te sikoyo ezali oyo babengaka na Makomi “bimonaneli ya butu,” kasi bandoto mpamba te, kasi anzelu wana ya pole amonanaka, kopesaka ye mateya, lokola na bambula ya kala na bimonaneli ya polele. Bandakisa ebele ya “bimonaneli ya butu” ekomami na Biblia, ndenge emonanaka polele soki totángi Genese 46:2; Daniele 2:19; 7:13; Misala 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.
GSAM 458.1Na kati ya bimonaneli wana ya butu ya Mama White, maloba mingi ya ntina ya makambo makoya elobamaki, oyo ekokisamaki na bosikisiki mpenza, lokola elobamaki liboso. Sikawa nakolobela mwa ndambo ya bimonaneli ya nsima.
GSAM 458Kokende na Washington
GSAM 458.2Na mobu 1893, Mama White alobaki:
GSAM 458.2“Misala ebele eleki ndelo esangani sikoyo na Battle Creek. Soki misala wana ekabolamaki mpe etyamaki na bingumba mosusu, esika pole mpe boyebi ekokaki kopambola bisika mosusu, yango elingaki kozala na molɔngɔ́ ya Nzambe. Nkolo alingi te Yeruzalemi ya mibale na Battle Creek. Ekosɛnga mbongwana ya makasi mpe kolongola biloko mpe bibongiseli mpo na kotia yango na bisika mosusu soki mokano ya Nzambe esalemi.”
GSAM 458.3Na Conférence Générale na Oakland, na Californie, na sanza ya misato 1903, alobaki:
GSAM 458.3“Mibu ebele, likebisi epesamaki na bato na biso ete, Bóbima na Battle Creek. Kasi mpo na misala ebele oyo etongamaki kuna, ezalaki pete kotikala, mpe bato bazalaki komona te ntina ya kokende.”
GSAM 458.4“Mpo na koyanola na motuna oyo batunaki na ntina ya kokende kofanda na esika mosusu, nazali koyanola, Iyo. Bákende na babiro ya Conférence Générale mpe mosala ya kobimisa mikanda longwa na Battle Creek. Nayebi te esika yango ekozala, ezala na Libóngo ya Atlantique to na esika mosusu. Kasi oyo nakoloba, Bótia ata libanga moko te to brique moko te na Battle Creek mpo na kotonga lisusu biro ya Review kuna. Nzambe azali na esika ya malamu koleka mpo na yango.”
GSAM 458.5Nsima ya koyoka malako oyo, likita ya bandimi eponaki na voti ete “biro ya Conférence Générale elongolama na Battle Creek, na Michigan, mpo na kokende na esika moko na libongo ya Atlantique.”
GSAM 459.1Na likita ya Conseil ya Conférence Générale oyo esalemaki na Battle Creek, nsima ya session ya Conférence Générale, bakataki na voti ete “tondimi kotia biro ya Conférence Générale pene na engumba ya New York.” Na yango, baponaki komite moko monene mpo na koluka esika oyo ebongi. Komite yango eyebisaki Mama White mwango na bango, mpe batunaki ye soki azali na pole mosusu mpo na bango. Na eyano, alobaki boye:—
GSAM 459.2“Tika Nkolo asunga biso tósala na mayele mpe na libondeli. Nazali na bondimi ete alingi tóyeba, mpe yango noki mpenza, esika wapi tósengeli kotia ndako na biso ya kobimisa mikanda. Nandimi ete nzela na biso se moko ya libateli ezali ya kobongama mpo na kokende kaka ntango litii ekokende. Tóbondela ete akamba biso. Amonisaki na bokambi na ye ete alingi tótika Battle Creek....
GSAM 459.3“Esengeli kosala mosala na New York, kasi nakoki koloba te soki esengeli kotia ndako na biso ya kobimisa mikanda kuna. Namona te ete pole oyo nazwaki ezali ya sikisiki na ndenge ekoki mpo na kondima likanisi wana.”
GSAM 459.4Nsima ya koleka pene na pɔsɔ mibale na boluki na engumba ya New York mpe na bamboka ya pembeni, komite elongaki te komona esika ebongi mpo na ndako ya bobimisi mikanda. Na ntango wana, mokanda moko eyaki, ya mokolo ya 30 sanza ya mitano, epai wapi Mama White alobaki:—
GSAM 459.5“Wana bandeko na biso bazali koluka esika mpo na ndako ya bobimisi mikanda ya Review and Herald, basengeli koluka Nkolo na motema moko. Basengeli kosala na likebi mingi, na bokebi, na losambo, mpe na koyeba malamu bolɛmbu na bango moko ntango nyonso. Tosengeli te kotyela makanisi ya bato motema. Tosengeli koluka mayele oyo Nzambe apesaka....
GSAM 459.6“Na oyo etali kotia ebongiseli oyo na New York, nasengeli koloba, Bókeba. Nandimi te ete ezala pene ya New York. Nakoki te kopesa sikoyo bantina na ngai nyonso, kasi nayebi malamu ete esika nyonso na kati ya bamile ntuku misato (30) ya engumba wana ekozala pene mingi. Bósala bolukiluki na zingazinga ya bisika mosusu. Nayebi malamu ete matomba ya Washington, D.C., esengeli kotalelama malamumalamu.
GSAM 460.1“Esengeli te kotia ebongiseli oyo na kati ya engumba to na pembeni na yango. Esengeli nde kotia yango na esika ya mboka, esika oyo ekoki kozala ezingami na mabele.”
GSAM 460Esakweli ya libaku ya malamu ya kosomba
GSAM 460.2Na sango oyo, komite ebandaki koluka na libondeli esika pembeni ya Washington, ntango mokanda ya misato eyaki na malako oyo:
GSAM 460.2“Tozalaki kosambela mpo na kozwa pole na ntina na esika ya mosala na biso na Esti, mpe pole eyeli biso na ndenge ya polele mpenza. Pole ya solo epesameli ngai ete bakolakisa biso bisika mpo na koteka, bisika oyo mbongo ebele ebimisamaki mpo na yango na bato oyo bazalaki na mbongo ya kosalela na bonsomi. Bankolo ya bandako wana ya minene bakufi, to likebi na bango ebendami na likambo mosusu, mpe biloko yango etiyami na zando na ntalo ya se mpenza....
GSAM 460.3“Na pole oyo bapesaki ngai, nayebi ete, mpo na sikoyo, biro monene ya Review and Herald esengeli kozala pene ya Washington.”
GSAM 460Esika oyo elobamaki emonani
GSAM 460.4Na mokanda oyo na maboko, komite ebandaki koluka esika na District ya Columbia, kasi mabele moko te emonanaki na ntalo ya se ya dolare nkoto moko na acre. Na suka, likebi na bango ebendamaki na Takoma Park. Oyo elandi ezali lapolo ya komite:—
GSAM 460.5“Tomonaki etando ya mabele ya pene na ba acres ntuku mitano (50) na libanda moke ya District, kasi na kati ya ndelo ya engumba ya Takoma Park, oyo tokokaki kosomba na badolare nkoto motoba (6000), to na motuya ya badolare nkama moko na ntuku mibale (120) na acre moko. Totalaki esika oyo malamumalamu. Tomonaki ete mibu mwa mingi eleki, monganga moko ya Boston aponaki esika yango mpo na kotonga ndako ya bokolongono. Balobi ete abimisaki soki badolare nkoto ntuku motoba mpo na kosomba yango mpe mpo na kopetola yango na banzete ya mike, makonzi ya banzete, mpe bosoto nyonso. Mikakatano ya mbongo epekisaki ye akokisa makanisi na ye, mpe esika yango ekweaki na maboko ya moto moko oyo azalaki na hipoteke likolo na yango, na motuya ya badolare nkoto zomi na mitano.
GSAM 461.1“Bafandi ya Takoma Park, na nzela ya maire mpe mibali mosusu ya lokumu, bayambaki biso na esengo mingi na esika yango, mpe balakaki biso boyokani mpe lisungi ya malamu mpo na kokokisa mwango na biso.
GSAM 461.2“Na mibembo na biso nyonso mpe na bolukiluki na biso, tomonaki esika mosusu te oyo ekokisaki malamu mpenza makambo oyo matatoli elobaki, lokola oyo. Tondimi ete bokambi ya Nzambe ememaki biso na esika oyo alingaki tófanda.”
GSAM 461.3Na kotalela kokokisama ebele ya matatoli oyo elakisami na mokapo oyo mpe na bakapo eleka, tóndima na Nkolo Nzambe na biso, mpe na ndenge wana tótikala makasi; mpe tóndima mosakoli na ye, mpe na ndenge wana tókende liboso, mpo ete tóbongama mpo na makambo oyo mazali koya, mpe ekanga biso na mbalakaka te.