Mokapo 5 — Nsango ya Bozongi ya Mibale

GSAM 93.1“SIKAWA boyekola lisese ya figi: Ntango etape na yango elɛmbɛ naino mpe ebimisi nkasa, boyebaka ete eleko ya molunge ekómi pene; bongo mpe bino, ntango bokomona makambo oyo nyonso, boyeba ete yango [na marges, ye] ekómi pene, ata na ekuke. Ya solo, nazali koloba na bino, Libota oyo ekoleka te kino makambo oyo nyonso ekokokisama. Likolo na mabele bikoleka, kasi maloba na ngai ekoleka te.”¹

GSAM 93.2Na mokanda oyo, likebi na biso etindami na ntango oyo ekoki mpo na koyekola ete boyei ya Kristo ezali “na ekuke” na kondima moko lokola ndenge toyebi ete eleko ya molunge ezali pene ntango tomoni nkasa ya yambo ya bilenge mpe ya mobesu ebimi. Ekoki mpe koyebana ete tokómi na libota oyo ekoleka te kino Kristo ye moko akoya. Ntango ekokoma mpo na koyekola lisapo, ezali solo mpenza ete ezali ntango ya Nkolo mpo na kotombola balakisi mpo na koteya lisapo yango. Motuna ya ntoma na likambo mosusu ekokani mpe awa: “Bakoyoka ndenge nini soki mosakoli azali te? mpe bakosakola ndenge nini soki batindami te?”²

GSAM 93Ntango ya Bilembo

GSAM 93.3Na mokapo eleki, tomonaki ndenge nini boyebi ezwamaki na ntina na suka ya eleko ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, mpe ete eleko yango ekómaki kino na “ngonga ya bosambisi na ye.” Na lisapo oyo ebandi awa, tomemami na ntango ya Nkolo mpo na lisapo oyo mpe nsango ya “bosambisi” esengeli kosakolama na mokili mobimba. Nsima ya kolobela “mpasi” monene oyo ekoya likolo ya bato na Ye mpe oyo “ekokomisama mokuse”, Mobikisi alobaki, “Kaka nsima ya mpasi ya mikolo wana, moi ekokoma molili, na sanza ekopesa pole na yango te, mpe minzoto ekokwea uta na likolo, mpe nguya ya likolo ekoyinika: mpe bongo elembo ya Mwana ya moto ekomonana na likolo.”³

GSAM 94.1Bóyeba ete, elobami te mpo na elembo ya suka oyo etangami ete ezali elembo ya boyei na ye; kasi elembo ete Mwana ya moto azali kuna, amonani azali koya. Makambo oyo etangami na mokanda oyo lokola bilembo mpo na kotia elikya na boyei na ye ya pene, ezali bilembo na moi, na sanza, mpe na minzoto. Makambo mosusu oyo elandi esalemaka na boyokani na boyei na ye ya solo na mapata ya likolo. Yango wana, mbala moko sima ya elembo ya misato kati na bilembo oyo—oyo ya minzoto—ntango ya Nkolo ekokoma mpo na kotombola bateyi na ye mpo na koteya ete boyei ya Kristo ezali na ekuke.

GSAM 94.2Sikawa, mpo na ntango ya komonana ya bilembo oyo: esengelaki ete moi ekoma molili mbala moko sima ya mpasi monene.⁴ Ndenge Marko akomi, esengelaki kozala “na mikolo wana, sima ya mpasi wana.”⁵ Mobikisi na biso alobaki ete mikolo yango ekokoma mokuse. Na nzela ya mobeko ya Maria Theresa, mpe Mibeko ya Ndingisa ya kobanda 1773 kino 1776, nkanda ya bonyokoli na likolo ya eklezia ekusamaki. Ata soki bokonzi ya banyokoli ebatelaki bokonzi ya leta kino 1798, bonyokoli na bango esukaki pene na mobu 1773. Soki tokokanisi maloba ya Mobikisi, ekomonana ete elembo ya liboso kati na oyo esalemaki kati na bambula 1773 na 1798.

GSAM 94Mokolo mpe Butu ya Molili

GSAM 94.3Na mokolo ya 19 sanza ya mitano, 1780, moi ekomaki molili na lolenge ya kokamwa. Ezalaki te eklipse ya moi, lokola sanza etondaki na mokolo eleka. Atako bongo, molili ezalaki likolo ya eteni mobimba ya nord-est ya Etats-Unis banda ngonga ya zomi na moko ya ntongo kino ngonga ya zomi na moko ya butu. Na likambo wana, ezalaki kaka moi te nde ekomaki molili, kasi sanza mpe eboyaki kongengisa pole ya moi. Ezalaki molili oyo epekisaki moi kongenga likolo ya diske ya sanza. Mpe lokola Noah Webster alobaki, bambula ebele na sima, “Ntina ya solosolo moko te eyebani mpo na molili oyo.”

GSAM 95.1Mpo na mokolo wana ya molili, Herschel, moto ya mayele na makambo ya likolo, alobaki: “Mokolo ya Molili na Amerika ya Nɔ́rdi ezalaki moko ya biloko wana ya kokamwa ya mokili oyo bakotángaka ntango nyonso na mposa, kasi filozofi ekoki kolimbola yango te.”

GSAM 95.2Bato oyo balobelaki molili ya butu ya mokolo ya 19 Mai 1780, balobaki ete, atako sanza ezalaki mobimba, “soki biloko nyonso ya pole na molongo mobimba ebomamaki, molili elingaki kokoma makasi koleka boye te.”

GSAM 95Minzoto oyo ezalaki kokwea

GSAM 95.3Elembo ya misato kati na oyo, kokwea ya minzoto, ekokisamaki na mokolo ya 13 sanza ya zomi na moko, mobu 1833. Na butu wana, to mpe kobanda ngonga mitano liboso ntongo engenga, mbula ya minzoto ekweaki, oyo bamosusu bakokanisaki na milongo ya mɔ́tɔ oyo ezalaki kokita uta na likolo; bamosusu, na bapɔlɔpɔlɔ ya mɔ́tɔ oyo ezalaki kopumbwa uta na eloko moko monene ya masano ya mɔ́tɔ. Likambo oyo ezipaki Amerika ya Nɔ́rdi mobimba, kobanda na Golfe ya Mexique na sudi kino na Baie ya Hudson na nɔ́rdi, mpe kobanda na Bisanga ya Sandwich na wɛ́sti kino pene na bamile nkama mwa moke ya Liverpool na ɛ́sti. Esika nyonso emonanaki, ezalaki mbula moko ya minzoto oyo ezalaki kokita kozanga kokata, kokwea ebele lokola mbula ya neige na kati ya mopɛpɛ ya makasi ya neige.

GSAM 95.4Mpo na mbula oyo ya minzoto ya 1833, tozali lisusu kotanga maloba uta na zulunalo Connecticut Observer ya mokolo ya 25 sanza ya zomi na moko, 1833:—

GSAM 95.5“Mokambi ya zulunalo Old Countryman amonisi likambo ya ‘minzoto oyo ezali kokwea’ lokola likambo ya monene mpenza. Alobi ete, ‘Tolobi ete mbula ya mɔ́tɔ, oyo tomonaki na ntɔ́ngɔ́ ya mokolo ya misato eleki, ezali elembo ya nsɔmɔ, elembo ya solo oyo ezali kokamba liboso, mpe elembo ya ngolu, ya mokolo wana monene mpe ya nsɔmɔ oyo bafandi ya mabele bakomona ntango elembo ya motoba ekofungwama. Ntango yango ekómi pene, ndenge elobelami kaka na Kondimana ya Sika te, kasi mpe na Kondimana ya Kala; mpe ezalaki likoki te ya komona elilingi ya solosolo koleka oyo ya figi kobwaka mbuma na yango ntango mopepe ya makasi epɛpi na yango.’”

GSAM 96Esakweli ya Thomas Burnett

GSAM 96.1Bato bayekolisamaki na bato ya kala ete bazela kokokisama ya solo ya elembo oyo. Thomas Burnett, na buku na ye Theory of the Earth, oyo ebimaki na Londres na mobu 1697, alobaki boye mpo na Matai 24:29:—

GSAM 96.2“Na ntembe te, na ntango wana ekozala na mitindo nyonso ya minzoto ya mɔ́tɔ; mpe kati na yango, oyo babengaka minzoto ya kokwea, oyo, atako soki ekwea moko moko ezalaka na ntina te, kasi soki ebele na yango ekweaki, lokola mosakoli alobi, lokola nkasa ya vinyo to mbuma ya figi na nzete ya figi, elingaki kozala eloko ya kokamwa mpo na komona.... Esengeli te tótala makambo oyo lokola masapo ya koleka ndelo mpe ya poezi, kasi lokola masakoli ya polele, mpe makambo oyo ekosalema mpenza ndenge elobami.”

GSAM 96Litatoli ya Professeur Olmstead

GSAM 96.3Professeur Olmstead, ya Eteyelo ya likolo ya Yale, na Massachusetts, oyo babengaka “moto ya mayele koleka na Amerika na makambo ya ntango mpe mopɛpɛ,” alobaki boye mpo na minzoto oyo ekweaki na mokolo ya 13 sanza ya zomi na moko, 1833:—

GSAM 96.4“Bonene ya mbula ya minzoto ya 1833 ezalaki boye ete ezipaki eteni monene ya mabele, kobanda na katikati ya Mbu ya Atlantique na este kino na Mbu ya Pacifique na weste; mpe kobanda na libongo ya nordi ya Amerika ya Sudi kino na bisika oyo eyebani te na kati ya bikolo ya Grande-Bretagne na nordi. Emoniseli ya minzoto oyo ezalaki kokwea emonanaki kaka te, kasi esika nyonso ezalaki komonana ndenge moko.”

GSAM 96.5Mpo na elakiseli oyo, oyo ebandaki pene na ngonga ya 11 ya butu, na mokolo ya 12 sanza ya zomi na moko, mpe ekobaki kino pene na ngonga ya 4 ya ntongo ya mokolo ya 13, profesere alobi boye:—

GSAM 96.6“Bato oyo bazalaki na libaku ya komona elakiseli ya minzoto ya kokima na ntongo ya mokolo ya 13 Novɛ́mbɛ 1833, mbala mosusu bamonaki elakiseli ya monene koleka ya bafetidartifisi ya likolo oyo emonaná naino te banda mokili esalemaki, to ata mpe na kati ya masolo oyo babuku ya istware ebomba.”

GSAM 97Mbula ya minzoto emonanaki mpe na Eropa

GSAM 97.1Na buku moko oyo ebimisamaki na Leonard Heinrich Kelber, na Stuttgart, na Allemagne, na mobu 1835, toyekoli ete elembo oyo ezongelamaki na ngambo mosusu ya Atlantique, na sanza yango moko, kasi mikolo moke na sima. Alobi boye:—

GSAM 97.2“Na mokolo ya 25 sanza ya zomi na moko 1833, elakiseli moko ya kitoko ya minzoto ya kokwea emonanaki na kontina ya Eropa,” mpe “na Minsterburg, na Silesia, minzoto ekweaki lokola mbula ya mɔ́tɔ. Elongo na yango, babolo ya mɔ́tɔ ekweaki, mpe esalaki ete butu engɛnga makasi na boye ete bato bakanisaki ete bandako ya pembeni na bango ezalaki kozika.

GSAM 97.3“Na tango yango moko na Prin, na Autriche, kokwea ya minzoto esalemaki oyo ezipaki esika ya koleka ba miles carrées nkama mitano. Bamosusu balimbolaki yango lokola milongo ya mɔ́tɔ oyo ezalaki kokita uta na likoló. Bamosusu babengaki yango mbula ya mɔ́tɔ. Bampunda ebangaki yango, mpe ekweyaki na mabele. Bato ebele babɛlaki na nsɔmɔ.”

GSAM 97Ndenge ya kosalela Lisapo

GSAM 97.4Na kokita na molongo oyo ya esakweli, sima ya kokokisama ya elembo ya misato,—kokwea ya minzoto,—Mobikisi na biso alobi, “Sikawa boyekola lisese ya figi.” Maloba oyo etali te libota oyo ezalaki na bomoi ntango Nkolo na biso apesaki liteya oyo, kasi etali nde libota oyo ekomona makambo oyo ekokisami—oyo ezali kokokisama te, kasi oyo esili kokokisama. Makambo oyo esengeli kokokisama lokola bilembo ete Kristo azali na ekuke ezali te koningana ya likolo ntango akomonana mpenza ete azali koya. Bilembo oyo ya boyei na ye ya pene ezali na elembo oyo ya misato, oyo ya minzoto. Ntango oyo Nkolo aponaki mpo bato bayekola lisese ya figi ebandi nsima ya mobu 1833. Oyo nde ntango ya Nkolo mpo mokili elamuka na solo monene ete boyei na ye ezali na ekuke, mpe ete boyei na ye ekozala liboso ete libota oyo eyokaki lisese wana eleka. Na boye, tomoni ndenge ntango elakisami na esakweli oyo, ntango liyebisi monene ya boyei na ye esengelaki kopesama na mokili.

GSAM 98Liyebisi na Mokili Mobimba

GSAM 98.1Mpo na kokokisa esakweli oyo, tomoni ete kaka na ntango wana na 1833, Nkolo azalaki kotombola bantoma to basali na ye na bisika ndenge na ndenge na mokili mobimba, bango oyo banda 1833 kino 1844 bazalaki kobimisa mongongo ya boyei ya Kristo oyo ezali pene, “ata na bikuke;” mpe balakisaki lisolo ya nzete ya figi, kolakisaka bilembo oyo ya boyei na ye, kaka ndenge ye atindaki bango básala. Nsango oyo, ezala na nzela ya molakisi ya bomoi to na nzela ya mikanda oyo enyatamaki, ekendeki na esika nyonso ya misioni na mokili mobimba, mpe na libongo nyonso ya masuwa na mokili.

GSAM 98.2Bonene ya nsango yango elimbolamaki polele na mobongisi ya zulunalo Voice of Truth, ya Rochester, N.Y., na nimero ya sanza ya yambo, 1845:—

GSAM 98.3“Nsango malamu ya seko, ndenge elobami na Emoniseli 14:6, 7, esakolamaki na ekolo nyonso, mabota nyonso, nkota nyonso, mpe bato nyonso; kolobaka na mongongo makasi ete, ‘Bóbanga Nzambe, mpe bópesa ye nkembo; zambi ngonga ya kosambisa na ye ekómi: mpe bósambela ye oyo akelaki likoló, mpe mabele, mpe mbu, mpe maziba ya mayi.’ Likambo moko te ekoki kondimama na bosolo polele koleka oyo ete nsango oyo ememamaki na bikolo mpe na minoko nyonso na nse ya likolo, na kati ya mwa bambula moke eleki, na nzela ya kosakola boyei ya Kristo na 1843 [1843, na tango ya Bayuda—tango na biso, 1844], to pene pene. Na nzela ya mateya mpe mikanda, mongongo yango epalangani na mokili mobimba, mpe maloba kino na nsuka ya mokili.”

GSAM 98.4Bato mosusu, oyo bayebi malamu te makambo, bamonaki ete lingomba ya boyei ya mibale ezalaki kaka na esika moko boye, bakanisaki ezali mosala ya William Miller mpe bapastɛrɛ nkama mwa moke oyo bazalaki elongo na ye na nordi ya Etats-Unis. Mpo na bato ya boye, ekoki kozala likambo ya kokamwa koyeba ete lingomba na Amerika, epai wapi Bapastɛrɛ Miller na Himes bazalaki bakambi ya liboso, ezalaki kaka eteni moke ya lingomba moko monene oyo, ndenge elobamaki likolo, ekendeki “kino na nsuka ya mokili.”

GSAM 99NDENGE LINGOMBA YA BOYEI EBANDAKI NA BIKOLO EKESENI

GSAM 99.1Ntango ya Nkolo ekokaki mpo ete liyebisi oyo etambola na mokili mobimba, mpe na bisika koleka ntuku mibale to ebele na mokili, pene na ntango moko, bato batɛlɛmaki, bango, kozanga ete bayeba mosala ya moninga na bango, bakendeki kosakola nsango oyo na biteni nyonso ya mokili. Bato oyo balobelami na mokapo 4, oyo bazwaki pole na ntina na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, longola kaka moko,—A. Campbell,—batindamaki mpo na kobanda kosakola nsango ya anzelu ya liboso ya Emoniseli 14; yango mpe esalemaki na nzela ya mbala moko ya Molimo ya Nzambe, kasi te na nzela ya kokabolana pole kati na bango moko na moko.

GSAM 99Kokanisami na Mbongwana

GSAM 99.2Soki tosaleli mobeko yango moko na elamukisi oyo, ndenge D'Aubigné asalelaki yango na elamukisi ya monene ya Mbongwana ya ekeke ya zomi na motoba, esengeli mpenza etangama lokola nsango ya Nkolo mpe na ntango ya Nkolo. Mpo na Réforme wana na mobimba na yango, mokomi-lisolo alobaki boye:—

GSAM 99.3“Allemagne epesaki bosolo te na Suisse, Suisse mpe te na France, mpe France mpe te na Angleterre. Bamboka wana nyonso bazwaki yango epai ya Nzambe, kaka ndenge eteni moko ya mokili epesaka pole na eteni mosusu te; kasi globe yango moko ya kongenga epesaka yango mbala moko na mokili mobimba. Kristo, ntongo oyo ebimi na likolo, oyo akumisami na ndenge ezangi ndelo likolo ya bato nyonso, azalaki, na eleko ya Mbongwana, lokola na ntango ya botiami ya bokristo, mɔ́tɔ ya Nzambe oyo epesaki bomoi na mokili. Na ekeke ya zomi na motoba, liteya moko mpenza etiyamaki na mbala moko na bandako mpe na ba ndakonzambe ya bikolo oyo ezalaki mosika mpe ekeseni. Ntina ezali ete, Molimo moko azalaki kosala bisika nyonso mpo na kobimisa kondima moko.

GSAM 99.4“Mbongwana ya Allemagne mpe oyo ya Suisse emonisi bosolo oyo. Zwingle azalaki na boyokani na Luther te. Na ntembe te, boyokani moko ezalaki kati na bato mibale oyo; kasi esengeli toluka yango likolo ya mabele. Ye oyo apesaki bosolo na Luther kowuta na likolo, apesaki yango mpe na Zwingle. Nzambe azalaki nzela ya boyokani kati na bango. Zwingle alobi: ‘Nabandaki kosakola nsango malamu na mobu ya ngolu 1516, na maloba mosusu, na tango oyo nkombo ya Luther eyokamaki ata mokolo moko te na mboka na biso. Nayekolaki liteya ya Kristo epai ya Luther te, kasi na nzela ya liloba ya Nzambe. Soki Luther asakoli Kristo, azali kosala lokola ngai; yango nde nyonso.’”⁶

GSAM 100.1Na kolobela mosala ya Farel na Lefèvre na France, moto ya istware alobi:—

GSAM 100.2“Na yango, Mbongwana na France ezalaki te eloko ya bapaya. Ebotamaki na mabele ya France; ekolaki na Paris; ebandaki misisa na yango ya liboso na universite yango moko, oyo ezalaki nguya ya mibale na kati ya bokristo ya Loma. Nzambe atiaki mitindo ya mosala na mitema ya sembo ya bato ya Picardy mpe Dauphiny liboso ete ebanda na mboka mosusu nyonso.

GSAM 100.3“Tomoni ete Mbongwana ya Suisse ezalaki na bonsomi na Bongoli ya Allemagne. Bongoli ya France, na ngala na yango, ezalaki na bonsomi na yango na mibale wana. Mosala ebandaki na mbala moko na bikolo wana bikeseni, kozanga boyokani moko kati na bango; lokola, na etumba, mampinga nyonso ya ekeseni oyo ezali na kati ya mampinga ya monene etambolaka na ngonga moko, atako moko ayebisaka mosusu te ete atambola, mpo ete etinda moko, oyo euti na Mokonzi monene moko ya mampinga, eyokamaka na bango nyonso. Ntango ekokisamaki, bato babongisamaki, mpe Nzambe abandaki Bongoli ya Eklezia na Ye na mikili nyonso na mbala moko. Makambo ya boye emonisaka ete Bongoli monene ya ekeke ya zomi na motoba ezalaki mosala ya Nzambe.”⁷

GSAM 100.4Mpo na Mbongwana na Angleterre, na nse ya Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, mpe basusu, D'Aubigné alobi lisusu boye:—

GSAM 100.5“Na yango, Mbongwana na Angleterre ebandaki, na bonsomi na Luther mpe Zwingle, na kotalela kaka Nzambe. Na mikili nyonso wana ya bokristo, liloba ya Nzambe esalaki mosala na mbala moko. Ebandeli ya Mabongisi ya Lingomba na Oxford, Cambridge, mpe Londres ezalaki Kondimana ya Sika na monoko ya Greke oyo Erasmus abimisaki. [Tyndale ná Thomas Bilney batikaki Cambridge na mobu 1519.] Mokolo moko ekómaki oyo Angleterre ezalaki na lolendo mpo na ebandeli oyo ya likolo ya Réforme.”⁸

GSAM 101.1Liyebisi ya boyei na yango ebandaki na lolenge moko lokola oyo elandamaki likolo na ntina ya Mbongwana. Bato batindamaki na mbala moko na bisika koleka minei mbala ebele na mokili mobimba, kozanga koyebana to kosolola makanisi na bango na bango, mpe babandaki kosakola solo moko ya Makomi Mosantu, kaka na bikolo minei ya mokili te, kasi na mokili mobimba ya bato bayekoli.

GSAM 101Misala ya Joseph Wolff

GSAM 101.2Ekozala malamu sikoyo tótia likebi na makambo etali bonene ya liyebisi ya boyei:—

GSAM 101.3“Na mobu 1831 Joseph Wolff, D.D., atindamaki lokola misionele longwa na Grande-Bretagne mpo na kosala mosala na kati ya Bayuda ya Palestine. Ye, kolanda bakaye na ye ya mobembo, kino na mobu 1845, asakolaki boyei ya Nkolo oyo ezalaki pene na Palestine, na Ezipito, na libongo ya Mbu ya Motane, na Mesopotami, na Crimée, Perse, Géorgie, na kati ya Empire Ottoman mobimba, na Grèce, Arabie, Turquie, Boukhara, Afghanistan, Cachemire, Hindistan, Thibet, na Hollande, Ecosse, Irlande, na Constantinople, Jérusalem, Saint-Hélène, mpe na kati ya masuwa na mbu ya Méditerranée, mpe na engumba ya New York, epai ya mangomba nyonso. Alobi ete asakoli na kati ya Bayuda, Baturki, Bamohamed, Baparisi, Bahindu, Bakaldayo, Bayesedi, Basiri, Basaabe, epai ya bapasha, bacheikh, bashah, bakonzi ya Organtsh mpe Boukhara, mwasi mokonzi ya Grèce, mpe bongo na bongo.”⁹

GSAM 101.4Na Yémen, na etuka oyo bana ya Hobab, bokilo ya Moize, bafandaka, Joseph Wolff amonaki buku moko oyo alobeli boye: “Ba-Arabe ya esika oyo bazali na buku moko na nkombo ‘Seera,’ oyo elobeli ‘Bozongi ya Mibale ya Kristo, mpe Bokonzi na Ye na Nkembo!’”¹⁰

GSAM 102.1Na Yemen, alekisaki mikolo motoba elongo na bato ya ndako ya Rekabe, mpo na bango alobi boye: “Bamelaka vinyo te, balonaka bilanga ya vinyo te, balonaka mboto te, bafandaka na ba hema, mpe bakanisaka maloba ya Jonadab mwana ya Rekabe. Elongo na bango ezalaki na bana ya Yisraele, ya libota ya Dan, oyo bafandaka pene ya Terim na Hatramawt, oyo bazali kozela, elongo na bana ya Rekabe, boyei ya noki ya Masiya na mapata ya likolo.”

GSAM 102.2Tomoni, na makambo oyo etangami likolo, ete na mibu wana zomi na minei, Wolff ye moko asakolaki nsango ya boyei ya Kristo oyo ezali na ekuke na bikolo koleka ntuku mibale. Na tango yango moko, liteya yango epanzanaki mingi na Allemagne, mingi mpenza na Sudi epai ya bato ya Moravie.

GSAM 102Nsango na Allemagne mpe na Russie

GSAM 102.3Mokomi moko ya Angleterre, Mourant Brock, ayebisi biso ete “na Württemberg ezalaki na lisanga ya bakristo oyo ezalaki na bato nkama na nkama, oyo bazalaki kozela boyei ya noki ya Kristo.” Liteya yango elobamaki na biteni mosusu ya Allemagne na nzela ya Hengstenberg, oyo na tango wana bazalaki koloba ete azalaki moto ya mayele koleka na makambo ya teoloji na Allemagne.

GSAM 102.4Na zulunalo Review and Herald, ya mokolo ya 13 sanza ya zomi na mibale 1892, Pastɛrɛ L. R. Conradi ya Allemagne alobi boye:—

GSAM 102.5“Bengel, na Allemagne, apelisaki bolingo mpo na boyei ya Nkolo na biso na mitema ya bato ebele, yango ememaki bankoto na koyekola liloba ya esakweli koleka ndenge bazalaki kosala liboso.... Pole engɛngaki na Allemagne, mpe mikanda oyo ezalaki kolakisa ndenge ya kosalela mikolo nkoto mibale na nkama misato epalanganaki kuna. Bolamuki ya losambo elandaki, mingi mpenza na Württemberg, mpe ntango bonyokoli ebandaki, bankama ya mabota bakendeki na Russie ya Sudi, mpe kuna bapalanganisaki yango na kati ya bandeko na bango moko oyo bakendeki kofanda kuna bambula ebele liboso. Lokola bapasitɛrɛ bakangaki bandako na bango ya losambo, na mwa bokeseni moke, bazalaki kosala ‘stunden’ na bango, to ‘ngonga’ ya makita, na bandako ya bato, mpe bankama babongwanaki. Ata na tango wana, likambo ya Sabata esololamaki na kati na bango, kasi lokola moto moko te abandaki, likambo yango ekufaki. Moloni moko ya Russe abalukaki na ‘stunden,’ mpe na nsima abandaki mosala yango moko na kati ya bato ya Russie. Yango nde na suka ememaki na lingomba monene ya ‘Stundist’ ya mikolo oyo, oyo bopusi na yango ekómi ata na bisika ya mosika mpenza ya Sibérie mpe Trans-Caucase.”

GSAM 103.1Na zulunalo Review and Herald, ya mokolo ya 31 sanza ya nsambo 1891, ezali na liyebisi uta na Pastɛrɛ Conradi etali Ndeko Schäche ya Australie, oyo, na tango oyo azali kolobela, azalaki kofanda na Silesia, mpe asalaki mosala na ngonga mosusu mpo na misioni ya kati ya mboka ya Tata Gosner, moyebisi monene ya Nsango Malamu ya Allemagne. Uta na Ndeko Schäche, apesi maloba oyo elandi etali buku ya Kelber:—

GSAM 103.2“Nsima ya 1836, to tango Computation ya Bengel esilaki, liyebisi moko ebimaki na zulunalo ya etuka ya Schweidnitz, kowuta na magazini ya babuku ya Mongombo Sommerfeldt ya kuna, etali buku ya L. Henry Kelber, oyo elobelaki makambo minene mpe ya esengo oyo esengelaki kosalema na bambula 1843 mpe 1844. Titre ya solo ya buku yango nakanisi lisusu te. Tozwaki buku yango, mpe totangaki yango elongo na bato ebele oyo bazalaki na mposa ya koyeba, na bikuke bikangami, na mobu 1839-40. Buku yango elakisaki, kolanda Daniele, Emoniseli, mpe Matai 24, ete suka ezalaki pene, mpe ezalaki mpe na etanda ya mitángo, oyo ezalaki komonisa ndenge nini dati oyo elobelami ekomaki.”

GSAM 103Nsango na Grande-Bretagne

GSAM 103.3Na buku moko ya Lingelesi na nkombo The Millennium, ekomami ete “bapastɛrɛ nkama nsambo ya Lingomba ya Angleterre bazalaki kotombola mongongo ya bozongi ya Mobikisi.” Na kati ya bapastɛrɛ mosusu ya mayele mingi ya ntango wana, ezalaki baoyo bazalaki kosakola liteya ya boyei ya mibale na Angleterre kobanda 1840 kino 1844. Na kati na bango, tokotanga bankombo ya Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dr. Nisbett, Rev. A. Dallas, M.A. [na buku na ye, Look to Jerusalem, na lokasa 114, asangisi lisese ya Matai 24 na libota oyo], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, mpe bongo na bongo.

GSAM 104Nsango na Hollande

GSAM 104.1Liteya ya bozongi ya mibale ya Kristo elobamaki na Hollande na nzela ya Hentzepeter, oyo balobaka ete azalaki na ntango wana pastɛrɛ ya mayele koleka na mboka wana. Azalaki mokɛngɛli ya Musée Royal na La Haye, na nse ya bokotisi ya mokonzi. Alobi mpo na ye moko, na mokanda oyo akomelaki mobongisi ya zulunalo Midnight Cry na sanza ya motoba 1844, ete likebi na ye ebendamaki mbala ya liboso na likambo yango na nzela ya ndɔtɔ moko ya kokamwa. Ayekolaki Makomi Mosantu na likambo yango, mpe na mobu 1830 abimisaki mwa buku moke oyo ezalaki kolimbola liteya yango. Na 1841 abimisaki mwa buku mosusu moke na ntina na suka ya mokili. Na mokanda yango moko, alobi ete sango ya liboso oyo azwaki na ntina ya William Miller mpe basusu oyo bazalaki kosakola polele liteya ya boyei ya Kristo oyo ezalaki pene, ezalaki na mobu 1842, na nzela ya kosolola na moto moko oyo autaki Amerika mpo na koya na Hollande.

GSAM 104Nsango na Tartarie

GSAM 104.2Kaka banda na mobu 1821, liteya ya boyei ya Nkolo ezalaki kondimama mpe koteyama na Tartarie. Na eleko wana, batindaki misionele moko ya Irlande na mboka wana, mpe sango moko ya Tartar atunaki ye motuna, “Kristo akoya mbala ya mibale ntango nini?” Ayánolákí ete ayébi likambo yangó ata mɔ́kɔ́ tɛ́, na ntína yangó sango-Nzámbe yangó akamwákí makási na yánoli ya boye uta na misioné oyo ayákí koteya bango mateya ya Biblia, mpe alobákí ete akanisi “mɔ́kɔ́ nyɔ́nsɔ oyo azali na Biblia akoki koyéba yangó.” Sango-Nzámbe yangó na nsima apesákí makanisi na yé, kolobáká ete akanisi Kristo akoya pene na mobú 1844. Likambo óyo ezwami na kati ya zulunalo Irish Magazine, ya mobú 1821.

GSAM 104Nsango na Amerika, na Inde, mpe na Continent

GSAM 104.3Na kati ya Advent Tracts, Vol. 2, lokasa 135, 1844, Mourant Brock ya Angleterre alobi boye:—

GSAM 105.1“Ezali kaka na Grande-Bretagne te nde likanisi ya kozela bozongi ya Mosikoli pene pene ezali, mpe mongongo ya likebisi ezali kotombolama, kasi mpe na Amerika, na Inde, mpe na kontina ya Eropa. Na Amerika, pene na bapastɛrɛ nkama misato bazali kosakola boye ‘evangile oyo ya bokonzi;’ nzokande na mboka oyo, pene na nkama nsambo ya Lingomba ya Angleterre bazali kotombola mongongo moko wana.”

GSAM 105Na Libongo Nyonso ya Mabele

GSAM 105.2E. R. Pinney, ya Seneca Falls, N.Y., pastɛrɛ ya Baptist oyo amipesaki mobimba mpe apesaki bomoi na ye mpo na kosakola liteya ya boyei ya Mibale, na buku na ye Exposition of Matthew 24, na nkasa 8, 9, alobaki boye:—

GSAM 105.3“Kaka banda na mobu 1842, mikanda etali boyei ya mibale etindamaki na esika nyonso ya bamisionele na Eropa, Azia, Afrika, mpe Amerika, na ngambo nyonso mibale ya Bangomba ya Rocky.... Bakonzi ya masuwa na biso mpe bato ya masuwa bayebisaka biso ete bakomaka na libongo moko te esika bakuta ete liyebisi oyo eleki bango te, mpe bato batunaka bango mituna mingi na ntina na yango.”

GSAM 105Bankoto Misato bazali kosakola Nsango

GSAM 105.4Pastɛrɛ G. W. Mitchel, ya Zanesville, na Ohio, pastɛrɛ mosusu oyo ye moko asakolaki liteya yango, alobaki na mokomi na lisolo moko na Newark, na Ohio, Mokolo ya 8 sanza ya mwambe 1894, ete Pastɛrɛ William Miller ayebisaki ye, na lisolo moko na McConnellsville, Ohio, na sanza ya libwa 1844, ete azalaki na “bankombo mpe ba adresi ya bapastɛrɛ nkoto misato na bisika ndenge na ndenge ya mokili oyo bazalaki kosakola, ‘Bóbanga Nzambe, mpe bópesa ye nkembo; zambi ngonga ya kosambisa na ye ekoki,’ mpe ebele na bango bazalaki na Amerika ya Nɔ́rdi mpe na Grande-Bretagne.”

GSAM 105.5William Miller, ntango azalaki kolobela bopalangani monene ya “mongongo” oyo, alobaki boye:—

GSAM 105.6“Moko to mibale na biteni nyonso ya mokili mobimba basakoli sango yango, mpe bango nyonso bayokani na ntango moko,—Wolff ya Azia; Irving, ya kala ya Angleterre; Mason ya Ecosse; Davis ya Caroline du Sud; mpe bato ebele na etuka oyo, bazali, to bazalaki, kosakola likebisi yango.”¹¹

GSAM 106Voice of Elijah ya Hutchinson Etindamaki na Bopanzi

GSAM 106.1Pastɛrɛ R. Hutchinson, na mobu 1837, atindamaki uta na Angleterre lokola misionele ya Wesleyan na Canada. Na suka, afandaki na Montreal. Ayebanaki na bato ebele na mikili ya bapaya. Na bambula 1843 mpe 1844, abimisaki zulunalo moko na nkombo Voice of Elijah, epai wapi azalaki kolobela liteya ya boyei. Lokola azalaki na nzela ya pɛtɛɛ ya kozwa masuwa mpo na mikili ya bapaya, mpe azalaki na libaku ya kotinda bapaké ya minene ya mikanda na ye kozanga kofuta mbongo ya posta, atindaki yango ebele na bisika nyonso ya mokili. Alobaki mpo na mosala na ye moko ete atindaki yango ofele na Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, Angleterre, Irlande, Écosse, Pays de Galles, France, Allemagne, Constantinople, Rome, mpe na biteni nyonso ya bokonzi ya Grande-Bretagne mpe ba colonies na yango.

GSAM 106Na Bisanga ya Sandwich

GSAM 106.2Na zulunalo Midnight Cry ya mokolo ya 12 sanza ya zomi 1843, ezalaki na mokanda uta na Mama O. S. Burnham, ya Kaloa, na esanga ya Kaui, na Bisanga ya Sandwich. Ye ná mobali na ye bazalaki balakisi na eteyelo na esika wana. Bandimaki, mpe bazalaki kosakola, liteya ya boyei kuna, mpe etuluku ya bandimi bazalaki kosambela elongo na bango na bisanga wana.

GSAM 106Nsango ekokanisami na oyo ya Yoane Mobatisi

GSAM 106.3Na boye tomoni ete liteya ya boyei ya Kristo esakolamaki na ndenge ekokaki mpo na kokokisa masakoli ya Makomi oyo etali yango.

GSAM 106.4Nsango oyo esengelaki koyebisa boyei ya liboso ya Kristo elobamaki na mosakoli Yisaya na maloba oyo: “Mongongo ya moto azali koganga na esobe, Bóbongisa nzela ya Nkolo, bósembola na esobe nzela monene mpo na Nzambe na biso. Libwaku nyonso ekotombolama, mpe ngomba na ngomba nyonso ekokitisama: mpe oyo ekobuki ekokómisama semba, mpe bisika ya mabanga ekokómisama patatalu: mpe nkembo ya Nkolo ekomonana, mpe mosuni nyonso ekomona yango elongo: zambi monoko ya Nkolo elobi yango.”¹² Esakweli oyo ekokisamaki na misala ya “Yoane Mobatisi, azalaki kosakola na esobe ya Yudea, mpe koloba ete, Bóbongola mitema: zambi bokonzi ya likolo ekómi pene.”¹³

GSAM 107.1Moto oyo, ye moko, na boumeli ya sanza motoba ya mosala na mboka moko ya Yudea, akokisaki esakweli oyo ya kokamwa. Ata soki esakweli oyo etyaki ndelo na mosala ya Yoane na kotalela ntango mpe esika, ezali bongo te mpo na masakoli oyo etali kosakola boyei ya mibale, mpo mosala yango esengelaki kozala na “mongongo ya makasi,” mpe na monene na yango, na mokili mobimba.

GSAM 107.2Na boye, na pole ya makambo oyo elakisami, tomoni ndenge esakweli etali nsango ya boyei ekokisamaki na bosikisiki nyonso. Ntango ya Nzambe ekokaki mpo na liteya ya elilingi ya figi epesama, mpo liyebisi ya liboso ya nsango ya anzelu ya liboso epesama, mpe atombolaki batindami na ye mpo na kopanza liyebisi yango epai ya bikolo, bato, mpe minoko nyonso.