Mokapo 13 — Bilembo ya Bokambi ya Nzambe

GSAM 198.1“Boni, Nzambe amekaki kokende kozwa ekolo moko mpo na ye moko na kati ya ekolo mosusu, na komekama, na bilembo, na makambo ya kokamwa, na etumba, na loboko ya makasi, na loboko esembolami, mpe na nsomo ya monene, na kolanda makambo nyonso oyo Nkolo Nzambe na bino asalaki liboso ya miso na bino na Ezipito? Emonisamaki na yo, mpo oyeba ete Nkolo azali Nzambe; mpe mosusu azali te longola ye.”¹

GSAM 198.2Ndenge wana nde Nkolo asalaki mpo na kozwa bato kati na ekolo ya bapaganu, mpo na komema bango na esika oyo akokaki koloba mobeko na ye na bango, mpe esika oyo akokaki kopesa bango yango ekomami na mabanga. Bilembo wana esalemaki te mpo na kosepelisa bango na koyeba makambo ya sika; kasi mpo báyeba na bosolo nyonso ete Ye oyo “asalaki makambo ya minene na Ezipito; misala ya kokamwa na mboka ya Ham, mpe makambo ya nsomo pembeni ya Mbu ya Motane,”² mpe alobaki na bango kouta na kati ya mɔ́tɔ mpe milinga ya nsɔngɛ ya Ngomba Sinai oyo ezalaki kozika, azalaki moto mosusu te longola kaka Nzambe ya bomoi mpe ya solo, Mokeli ya biloko nyonso.

GSAM 198Libiangi ya Moize na kati ya nzete oyo ezalaki kozika

GSAM 198.3Moize ye moko akokaki te kotinda bana ya Yisraele bátika Ezipito kaka na kolobáká na bango ete, “Ntango nazalaki kobokola bibwele na esobe, nayokaki mawa mpo na bino na boombo na bino, mpe sikoyo nakiti mpo na kobimisa bino na Ezipito, ndenge namekaki kosala ntango nabomaki Moezipito liboso nakima na mboka ya Madiyane.”

GSAM 199.1Esengelaki nzete oyo ezalaki kozika kasi ezalaki kosila te, mpe mongongo oyo eyokamaki kouta na katikati ya mɔ́tɔ, mpo na kondimisa ata Moize moko ete azalaki ye nde asengelaki “kokende mpe kobimisa bato na Ezipito.” Na lolenge oyo ya kokamwa nde azwaki mokumba na ye, libiangi na ye ya lokumu mpe ya bule, emoniseli oyo ekokaki mbala moko kobenda likebi ya bandeko na ye, mpe kobongisa makanisi na bango mpo na makambo oyo elandaki, mpe bongo komema bango na kondima Moize, na nse ya Nzambe, lokola mokambi na bango.

GSAM 199.2Soki ntango ezalaki banda lisekwa ya Mobikisi oyo balandi na ye ya mawa mpe oyo elikya na bango ekokisamaki te bazalaki na mposa ya kobɔndisama na kozala na ye mpe na maloba na ye ya kolendisa, ezalaki na tango wana nde bandimi mosusu ya mawa mpe ya bonyokoli bazalaki kokanga motema na kondima ya makasi nsima ya “koganga na katikati ya butu” ya 1844; mpe soki na ngolu Nzambe asololaki mbala moko na milimo ya mawa, emonani ete elingaki mpenza kozala na tango ya boye, mpe epai ya bato ya boye.

GSAM 199Bozalí ya Nkolo Elakami

GSAM 199.3Ye oyo azali na ndelo te na lolenge to na bisaleli ya kosala, mpe oyo atiaki makabo ya Molimo na eklezia na ye “ntango amataki likolo,”³ alakaki kozala elongo na balandi na ye na kosakola nsango malamu, “kino na suka ya mokili.”

GSAM 199.4Na nzela mobimba, Nkolo azalaki prêt mpo na komonisa nguya na ye mpe makabo na ye epai ya baoyo balukaki ye na motema mobimba. Boye alobaki te ntango apesaki mokumba ya liyebisi ya malamu, “Bilembo oyo ekolanda bandimi: Na nkombo na ngai bakobengana bilimo mabe; bakoloba na minoko ya sika; bakozwa banyoka; mpe soki bameli eloko ya liwa, ekosala bango mabe te; bakotia maboko likolo ya bato ya maladi, mpe bakobika”?⁴

GSAM 199Makabo ya Molimo na Eleko ya Mbongwana

GSAM 199.5Ezalaki na bilakiseli ya kokamwa ya nguya ya Nkolo mpe bilakiseli ya likabo ya esakweli na ntango ya Mbongwana ya Lingomba na ekeke ya zomi na motoba, mpe na bileko oyo elandaki. D'Aubigné alobeli masakoli ya John Huss. Charles Buck, na buku na ye Religious Anecdotes, alobeli ndenge George Wishart asakolaki na mobu 1546. John Wesley, na mikanda na ye, alobeli baprofesí ya Jonathan Pyrah, mpe ndenge ekokisamaki. Pastɛrɛ J. B. Finley, na lisolo ya bomoi na ye moko, alobeli emonaneli moko ya kokamwa mpe libiki na nzoto na ye moko, na eleko ya molunge ya mobu 1842. Zulunalo The Christian Advocate (ya Lingomba ya Methodist) ebimisaki lisolo moko ya kosepelisa etali emonaneli moko ya kokamwa mpe matomba na yango, ndenge epesamaki na Monganga Bond, ya lingomba wana, na eleko ya mosala na ye ya bonzambe. Yango ezalaki bilembo mpo na baoyo bazalaki koluka Nkolo na komikitisa, ete abongwanaki te, mpe ete azalaki naino koloba na bato na ye na nzela ya likabo ya boprofeta.

GSAM 200Eklezia ya Eteni Etikali Ekozala na Molimo ya Boprofeta

GSAM 200.1Maloba ya polele mpe ya sikisiki ezali na Makomi Mosantu oyo elobi ete Nkolo akolakisa na lolenge ya ntina makabo ya Molimo na ye, mpe mingi mpenza likabo ya boprofeta, na kati ya bato oyo bakozala kozela boyei na ye. Maloba ya liboso oyo tolingi kolakisa ezali na mokanda oyo ekomamaki epai ya Bakorinti, mpe elobi boye: “Natɔ́ndaka Nzambe na ngai ntango nyonso mpo na bino, mpo na ngolu ya Nzambe oyo epesameli bino na nzela ya Yesu Kristo; ete na makambo nyonso bokómá na bozwi na nzela na ye, na maloba nyonso mpe na boyebi nyonso; lokola litatoli ya Kristo endimamaki na kati na bino: na boye ete bozangi likabo moko te; bozali kozela boyei ya Nkolo na biso Yesu Kristo; oyo akokómisa bino makasi kino na suka, mpo ete bozala na likambo te na mokolo ya Nkolo na biso Yesu Kristo.”⁵

GSAM 200.2Na emoniseli, totángi likambo etali “eteni etikali”—eklezia ya nsuka ya nsango malamu: “Nyoka monene asilikaki na mwasi [eklezia], mpe akendeki kobunda na bakitani na ye oyo batikali, oyo babatelaka mibeko ya Nzambe, mpe bazali na litatoli ya Yesu Kristo.”⁶ Totuni, “Litatoli ya Yesu” ezali nini, oyo eklezia ya suka esengeli kozala na yango, mpe oyo na ndenge ya kokómisa yango makasi, ebongisaka nzela mpo na komonana ya makabo nyonso ya Molimo? Mpo na motuna oyo, tozwi eyano na kati ya litatoli ya anzelu epai ya Yoane na esanga ya Patmo: “Nakweaki na makolo na ye mpo na kosambela ye. Mpe alobaki na ngai, Keba, kosala yango te: nazali mosali-moninga na yo, mpe ya bandeko na yo oyo bazali na litatoli ya Yesu: sambela Nzambe: mpo litatoli ya Yesu ezali molimo ya esakweli.”⁷

GSAM 201.1Ndimbola oyo anzelu apesaki emonisi ete ezali “molimo ya esakweli” oyo emonanaka na kati ya lingomba oyo ezali kozela Kristo nde ebongisaka nzela mpo na makabo nyonso, mpe ete etumba esalemaka na lingomba ya “eteni etikali” mpo na kozala na likabo wana na kati na bango.

GSAM 201Litatoli ya Paulo na ntina na Makabo

GSAM 201.2Mokanda ya Paulo epai ya Batesaloniki emonisi ete mokolo ya Nkolo—mokolo ya suka ya kokokisa etumbu oyo ekatami—ekokita likolo ya ebele ya bato “lokola moyibi na butu;” kasi ekozwa te na lolenge wana bana ya sembo ya Nkolo mpo ete bazali “bana ya pole, mpe bana ya mokolo.” Na kati ya mateya na ye epai ya bato wana ya kokeba, alobi, “Bózimisa Molimo te. Bótyola bisakweli te. Bómeka makambo nyonso; bósimba makasi oyo ezali malamu.”⁸

GSAM 201.3Mpo na liloba ya Greke propheteias, oyo ebongolami awa lokola masakoli, Greenfield, na kati ya Diksionere na ye ya Greke, alobi ete, “Kosalela likabo ya masakoli, na ndimbola oyo, 1 Batesaloniki 5:20.” Maloba ya Parkhurst, Robinson, mpe Liddell na Scott mpe endimi likambo oyo. Yango wana, ezali litatoli ya polele ete likabo ya solo ya esakweli ekozala na eklezia oyo ezali kozela bozongi ya Kristo ya mibale. Likebisi ezali te ya kotiola likabo, kasi ya komeka yango; soki bamoni elakiseli ya malamu, “kosimba yango makasi.”⁹

GSAM 201Kokokisama ya Elaka

GSAM 201.4Tolobelaki liboso ndenge Nkolo abandaki komonisa likabo ya boprofeta na ntango ya kosakola bansango ya anzelu ya yambo mpe ya mibale. Likabo oyo ekolá makasi koleka banda nsuka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato. Nkolo aponaki esaleli na ye moko mpo na ntina oyo, aponaki lokola mosaleli na ye moto oyo alongolaki kaka biloko nyonso te mpo na ye, kasi bomoi na ye mpe ezalaki na likama, “moto ya bolembu koleka bato nyonso ya bolembu.”¹⁰ Na kati ya sanza mibale sima ya koleka ya ntango yango, Miss Ellen G. Harmon, wa Portland, na Maine, oyo azalaki kaka na mibu soki zomi na nsambo, abandaki kozwa bimoniseli kouta na Nkolo.

GSAM 202.1Lokola nazalaki na libaku ya kosolola na bato oyo bazalaki na Portland na tango ya emonaneli ya liboso, mpe lokola nayebaki mpe Mama Haines, na ndako na ye nde Miss Harmon amonaki emonaneli na ye ya liboso, nakoyebisa makambo ndenge bato wana bayebisaki ngai.

GSAM 202.2Na tango wana, Miss Harmon azalaki na bokono ya makasi mpenza. Pona baposo ebele, azalaki pene na koloba te, akokaki koloba kaka na mongongo ya nse mpenza. Monganga moko amonaki ete bokono na ye ezalaki ya kosila nzoto na mayi. Alobaki ete lipapu na ye ya mobali ebebaki, ya mwasi ezalaki na bokono makasi, mpe motema na ye mpe ezalaki na bokono. Alobaki ete akanisaki te ete akoki kobika koleka ntango mokuse, mpe akokaki kokufa na tango nyonso. Azalaki na mpasi mingi mpo na kopema ntango alalaki. Na butu, azalaki kopema malamu kaka soki batomboli ye na mbeto na lolenge ya moto oyo afandi. Kokosola makasi mbala na mbala mpe kobima ya makila na mapapu ekitisaki makasi na ye ya nzoto mingi.

GSAM 202Emonaneli ya Yambo ya Miss Harmon

GSAM 202.3Na tango amonaki emonaneli na ye ya liboso, azalaki na ndako ya Mama Haines. Ezalaki na ntongo, mpe bazalaki kosala losambo ya libota. Bato mitano bazalaki wana, bango nyonso basi bandeko na kondima. Bamosusu babondelaki, mpe Miss Harmon azalaki kobondela na nse-nse, tango nguya ya Nzambe ekitaki na lolenge moko ya kokamwa mingi, emonanaki polele ete esimbaki bato nyonso oyo bazalaki wana, mpe na mbala moko, abungisaki makanisi na makambo nyonso oyo ezalaki koleka zingazinga na ye—azalaki na emonaneli.

GSAM 202.4Na likita elandaki, ayebisaki bandimi na Portland makambo oyo emonisamaki ye. Bango bandimaki na motema moko ete ezalaki kowuta na Nkolo. Na tango wana, ezalaki na bato soki ntuku motoba na Portland oyo bandimaki yango lokola mosala ya Nkolo. Nguya moko ezalaki elongo na emonaneli yango, mpe na ntango azalaki koyebisa yango, oyo ekokaki kowuta kaka na Nzambe. Likanisi ya bozito mpo na makambo ya seko ezalaki ntango nyonso likolo na ye, mpe amonanaki atondi na nsɔmɔ moko oyo ekoki kolobama te ete elenge moko mpe ya bolembu lokola ye aponami lokola esaleli oyo Nkolo akolakisa pole na bato na Ye na nzela na ye. Alobaki ete ntango azalaki na emonaneli wana, amonaki lokola nde baanzelu ya kongɛnga bazingaki ye na bitando ya nkembo ya likolo, esika nyonso ezali esengo mpe kimya, mpe ete ezalaki mbongwana ya mawa kolamuka mpe komona bomoi ya solo ya mawa ya bomoi oyo ya mabelé.

GSAM 203Lisolo ya mokuse ya Emonaneli ya liboso

GSAM 203.1Ndimbola ya mokuse oyo elandi ya emonaneli na ye ya liboso, ndenge alobelaki yango na bandimi na Portland, ekopesa likanisi moke na ntina ya bizaleli ya nyonso na yango:—

GSAM 203.2“Ntango nazalaki kosambela, nguya ya Nzambe ekweyaki likolo na ngai ndenge namonaki yango naino te. Nzingamaki na pole, mpe nazalaki komata likolo mpe likolo longwa na mabele. Nabalukaki mpo na koluka bato ya Advente na mokili, kasi namonaki bango te, ntango mongongo moko elobaki na ngai, ‘Tala lisusu, mpe tala mwa likolo moke.’ Na yango, natombolaki miso na ngai, mpe namonaki nzela moko ya semba mpe ya moke, etongami likolo mpenza na mokili. Na nzela wana, bato ya Advente bazalaki kokende na engumba, oyo ezalaki na suka ya nzela. Bazalaki na mwinda moko ya kongɛnga oyo etɛlɛmisamaki na nsima na bango, na ebandeli ya nzela, oyo anzelu moko ayebisaki ngai ezalaki ‘koganga na katikati ya butu.’ Mwinda yango ezalaki kongɛnga na nzela mobimba, mpe kopesa pole mpo na makolo na bango, mpo bákweya te. Mpe soki bazalaki kotya miso na bango kaka na Yesu, oyo azalaki liboso na bango mpo na komema bango na engumba, bazalaki na libateli. Kasi noki, basusu balembaki; balobaki ete engumba ezalaki mosika mingi, mpe bazalaki kokanisa ete basengelaki kokota kuna liboso. Bongo Yesu azalaki kolendisa bango na kotombola loboko na ye ya mobali ya nkembo, mpe pole ya ngɛngɛ ebimaki na loboko na ye, epalangani likolo ya bato ya Advente, mpe bango bagangaki, Haleluya! Bamosusu na bozoba baboyaki pole oyo ezalaki na sima na bango, mpe balobaki ete ezalaki Nzambe te nde amemaki bango mosika boye. Pole na sima na bango ezimaki, etiki makolo na bango na molili makasi, mpe bakweyaki, miso na bango elongwaki na esika esengelaki kotala, mpe babungisaki komona Yesu, mpe bakweyaki longwa na nzela, bakitaki na mokili ya molili mpe ya mabe na nse. Noki toyokaki mongongo ya Nzambe lokola mayi ebele, oyo epesaki biso mokolo mpe ngonga ya boyei ya Yesu. Basantu oyo bazali na bomoi bayebaki mpe bayokaki mongongo yango, kasi bato mabe bakanisaki ezalaki nkake mpe koningana ya mabele. Tango Nzambe alobaki ntango yango, asopelaki biso Molimo Mosantu, mpe bilongi na biso ebandaki kongenga na nkembo ya Nzambe, lokola ya Moize tango akitaki longwa na Ngomba ya Sinai.”¹¹

GSAM 204Ndimbola ya ezalela ya Mama White ntango azalaki na emonaneli

GSAM 204.1Liboso tókoba kolanda lisolo oyo ya kokamwa ya emoniseli ya Molimo ya Nzambe, nakoloba mwa makambo etali bimonaneli. Mbala ya liboso namonaki Mama E. G. White (kala Miss Harmon) ezalaki na sanza ya zomi, mobu 1852. Na mokolo wana namonaki ye na emonaneli oyo eumelaki koleka ngonga moko. Banda na ntango wana, nazwaki libaku ya komona ye na emonaneli mbala pene na ntuku mitano. Nazalaki wana ntango minganga bazalaki kotalela ye ntango azalaki na ezalela wana, mpe ezali esengo mpo na ngai kopesa litatoli na makambo namonaki mpe nayebi. Natieli motema ete lisolo ya makambo ya solo ekobwakama te na pɛpɛlɛ mpo na makanisi mpamba ya bato oyo bamoná ye ata mokolo moko te na ezalela wana.

GSAM 204.2Ntango azali kokota na emonaneli, agangaka mbala misato na esengo makasi “Nkembo!” oyo ezongaka mpe ezongaka lisusu, ya mibale, mpe mingi mpenza ya misato, na mongongo ya nse, kasi ya kosepelisa koleka ya liboso, mongongo yango ezalaka lokola ya moto oyo azali mosika na yo, mpe azali kaka kolimwa na matoi. Na boumeli ya segɔnde pene na minei to mitano, amonanaka lokola azali kokwea na nse lokola moto oyo azali na liyali, to oyo abungisi makasi; na sima, amonanaka lokola nde na mbala moko etondi na makasi oyo eleki ya bomoto, mbala mosusu atelamaka na mbala moko mpe atambolaka na kati ya shambre. Misala ya maboko mpe mabɔkɔ ezalaka ebele, kolakisaka na lobɔkɔ ya mobali to ya mwasi ndenge motó na ye ebalukaka. Mibembo wana nyonso esalemaka na lolenge ya kitoko mingi. Ata na esika nini loboko to lobɔkɔ mobimba etɛlɛmi, moto moko te akoki koningisa yango. Miso na ye efungwamaka ntango nyonso, kasi akangaka yango te; motó na ye etombolami, mpe azali kotala likoló, kasi na kotala mpamba te, kasi na elongi ya esengo, ekeseni kaka na ndenge ya mbala na mbala na ndenge emonanaka lokola azali kotala makasi eloko moko mosika. Azali kopema te, kasi motema na ye ezali kobeta malamu. Elongi na ye ezali ya kosepelisa, mpe langi ya elongi na ye ezali motane lokola ezalaka na bomoi na ye ya mbala na mbala.

GSAM 205Soki tokokanisi na oyo ya Daniele

GSAM 205.1Lolenge azali na kopema te, kobungisa makasi, mpe kozwa makasi ntango anzelu ya Nzambe asimbi ye, nyonso wana eyokani malamu mpenza na ndimbola oyo mosakoli Daniele apesaki mpo na likambo oyo ye moko akutanaki na yango na emonaneli ntango alobaki: “Yango wana natikali ngai moko, mpe namonaki emonaneli oyo ya monene, mpe makasi nyonso esilaki ngai; mpo ete kitoko na ngai ebebaki na kati na ngai, mpe natikalaki na makasi te.” “Mpo ndenge nini mosali ya nkolo na ngai oyo akoki koloba na nkolo na ngai oyo? Mpo ete epai na ngai, na mbala moko makasi esilaki, mpe mpema etikali lisusu te na kati na ngai. Bongo moto moko oyo azalaki na elongi lokola ya moto ayaki lisusu mpe asimbaki ngai, mpe akómisaki ngai makasi, mpe alobaki, Ee, moto oyo nalingaka mingi, kobanga te: kimya ezala na yo; zala makasi, ee, zala makasi. Mpe ntango asilaki koloba na ngai, nazalaki na makasi, mpe nalobaki, Nkolo na ngai aloba; po yo nde okómisi ngai makasi.”¹²

GSAM 205MATATOLI YA BATO OYO BAMONAKI NA MISO

GSAM 205M. G. Kellogg, Monganga

GSAM 205.2Mpo na ndenge Mama White azalaki ntango azalaki na emonaneli, maloba moke uta na batatoli ya miso ekoki kozala malamu. Ya liboso euti na M. G. Kellogg, Monganga, oyo alobeli emonaneli ya liboso oyo epesamaki na Michigan, na mokolo ya 29 sanza ya mitano 1853, na likita moko esalemaki na Tyrone, na etuka ya Livingston. Alobi boye:—

GSAM 206.1“Ndeko mwasi White azalaki na emonaneli pene ya miniti ntuku mibale to ndambo ya ngonga. Ntango akotaki na emonaneli, moto nyonso oyo azalaki wana amonaki lokola nde azali koyoka nguya mpe bozali ya Nzambe, mpe basusu kati na biso bayokaki mpenza Molimo ya Nzambe ezalaki kokita likolo na biso na nguya. Tozalaki na losambo mpe likita ya bandeko na ntongo ya Sabala pene na ngonga ya libwa. Ndeko mobali White, tata na ngai, mpe Ndeko mwasi White basambaki, mpe ngai nazalaki kosamba na ntango wana. Ezalaki na mobulu te, bilembo te. Kasi, tosɛngaki Nzambe na libondeli makasi ete apambola likita na kozala na ye, mpe ete apambola mosala na Michigan. Ntango Ndeko mwasi White abimisaki koganga wana ya elonga ya ‘Nkembo! n-k-e-m-b-o-! n-k-e-m-b-o-!’ oyo boyokaki ye mbala na mbala ntango akotaka na emonaneli, Ndeko mobali White atɛlɛmaki mpe ayebisaki bayangani ete mwasi na ye azalaki na emonaneli. Nsima ya kolimbola ndenge bimonaneli na ye ezalaka, mpe ete apemaka te ntango azali na emonaneli, abengisaki moto nyonso oyo alingaki ayaka liboso mpo na kotala ye. Dr. Drummond, monganga moko, oyo azalaki mpe mosakoli ya Lingomba ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Yambo, oyo (liboso amona ye na emonaneli) alobaki ete bimonaneli na ye ezalaki ya nguya ya mesmerisme, mpe ete ye moko akokaki kopesa ye emonaneli, ayaki liboso, mpe sima ya kotalela ye malamu mpenza, elongi na ye ekómaki mpɛmbɛ lokola elamba, mpe alobaki, ‘Azali kopema te!’

GSAM 206.2“Nazali na bondimi nyonso ete apemaki te na tango wana ntango azalaki na emonaneli, mpe te na bimonaneli mosusu ebele oyo amonaki ntango nazalaki wana. Ndenge abimaki na emonaneli ezalaki komonana polele lokola ndenge akotaki na kati. Elembo ya liboso oyo tomonaki ete emonaneli esili ezalaki ndenge abandaki lisusu kopema. Apemaki mpema na ye ya liboso ya mozindo, ya molayi, mpe ya kotonda, na lolenge oyo ezalaki komonisa ete mapapu na ye ezalaki mpenza na mopɛpɛ te. Nsima ya kopema ya liboso, miniti ebele elekaki liboso apema ya mibale, oyo etondisaki mapapu kaka ndenge moko na ya liboso; na sima, atelemisaki kopema miniti mibale, mpe apemaki ya misato, mpe na nsima ya yango, kopema na ye ekómaki lokola ezalaka.” Etíyami sinyatire, “M. G. Kellogg, M.D., Battle Creek, Mich., Mokolo ya 28, Sanza ya Zomi na Mibale, 1890.”

GSAM 207F. C. Castle

GSAM 207.1Tozali kopesa liyebisi oyo elandi uta na moto moko oyo amonaki na miso ekzamɛ ya monganga ya Mama White ntango azalaki na emonaneli na Stowe, Vermont, na eleko ya molunge ya mobu 1853. Alobi boye:—

GSAM 207.2“Monganga moko azalaki wana, mpe asalaki na ye botali nyonso ndenge mayele mpe boyebi na ye elakisaki, mpo na koyeba ntina ya elakiseli wana. Batelaki ye buji ya kopela pene na miso na ye, oyo efungwamaki makasi; miso na ye eninganaki ata moke te. Sima, atalelaki motema na ye mpe ndenge azalaki kopema, mpe azalaki kopema ata moke te. Nsukansuka, andimaki ete likambo yango ekokaki te kolimbolama na mayele ya mokili to ya siansi.” Etíyami sinyatire, “F. C. Castle.”

GSAM 207D. H. Lamson

GSAM 207.3Matatoli oyo elandi etali botali moko oyo esalemaki ntango Mama White azalaki na emonaneli, na likita moko oyo esalemaki na ndako ya Pastɛrɛ James White, na balabala Monroe, na Rochester, N.Y., na mokolo ya 26 sanza ya motoba 1854:—

GSAM 207.4“Na tango wana nazalaki na mibu zomi na nsambo. Emonani lokola nakoki pene na koyoka makelele wana ya esengo ya ‘N-k-e-m-b-o!’ oyo abimisaki. Sima, akitaki na mabele, kasi na kokwea te, kasi azindaki malembe, mpe basungi ye na maboko ya mosungi moko. Monganga mibale bakotaki, mobange moko na elenge moko. Ndeko White azalaki na mposa ete bámekisa Ndeko mwasi White malamu, mpe bongo basalaki. Báyaki na talatala, mpe moko na bango asimbaki yango likolo ya monoko na ye ntango azalaki koloba; kasi noki mpenza batikaki yango, mpe balobaki, ‘Azali kopema te.’ Na nsima, batalaki bampembeni na ye malamu, ntango azalaki koloba, mpo na komona soki azali kopema mozindo, kasi bamonaki yango te. Ntango basilisaki eteni wana ya botali, atelemaki na makolo na ye, kaka na emonaneli, asimbi Biblia likolo, azalaki kofungola biteni ndenge na ndenge, kotanga maloba na maloba na bosikisiki, atako miso na ye etalaki likolo mpe mosika na buku.

GSAM 208.1“Amonaki bitumbu sambo ya nsuka. Sima amonaki elonga ya basantu, mpe makelele na ye ya elonga nayokaka ata sikoyo. Na makambo oyo natatoli na bonsomi nyonso.” Etíyami sinyatire, “Pastɛrɛ D. H. Lamson, Hillsdale, Mich., Mokolo ya 8, sanza ya mibale, 1893.”

GSAM 208Mama Drusilla Lamson

GSAM 208.2Litatoli mosusu epesami na ntina na examen wana ya monganga, kowuta na Mama Drusilla Lamson, mwasi ya ndeko ya mobali ya Pastɛrɛ Lamson oyo akufaki, mpe mokonzi ya basi na Sanitarium ya Clifton Springs, N.Y. Ntango azalaki kolobela likita ya mokolo ya 26 sanza ya motoba 1854, alobi boye:—

GSAM 208.3“Nakanisi likita wana oyo bomeki esalemaki, elingi koloba, mpo na komeka likambo oyo Ndeko mobali White azalaki koloba mbala na mbala, ete Ndeko mwasi White azalaki kopema te ntango azalaki na emonaneli, kasi nakanisi nkombo ya monganga oyo azalaki wana te.... Esengeli kozala Monganga Fleming, mpamba te azalaki monganga oyo bazalaki kobenga mbala mosusu mpo na toli. Kasi, sikoyo akufi. Nakoki koloba boye, ete komeka esalemaki, mpe elembo moko te ya mpema emonanaki na talatala.” Etíyami sinyatire, “Drusilla Lamson, Clifton Springs, N.Y., mokolo ya 9 sanza ya misato 1893.”

GSAM 208.4Litatoli mosusu uta na moto oyo azalaki wana na likambo oyo tolobeli likolo:—

GSAM 208David Seeley

GSAM 208.5“Oyo ezali mpo na kondimisa ete natángá matatoli oyo ya likolo ya David Lamson mpe Mama Drusilla Lamson, etali maloba ya monganga ntango azalaki kotala Mama E. G. White ntango azalaki na emonaneli, na mokolo ya 26 sanza ya motoba 1854. Nazalaki wana na likita wana, mpe namonaki na miso ndenge bamekaki ye. Nandimi makambo oyo Ndeko mobali mpe Ndeko mwasi Lamson balobi, mpe nalingi kobakisa ete ezalaki Monganga Fleming mpe monganga mosusu ya elenge nde basalaki examen yango. Sima ya Mama White kotelema na makolo na ye, ndenge balobaki, na kotangaka maloba ya Makomi, Monganga Fleming asengaki buji epelisami. Asimbaki buji yango pene mpenza ya mbɛbu na ye kozanga kotumba ye, mpe na molongo moko na esika mopepe na ye ezalaki kobima soki azalaki kopema. Mɔ́tɔ ya buji eninganaki ata moke te. Bongo monganga alobaki na makasi ete, ‘Yango esili likambo mpo na libela, mpema ezali na nzoto na ye te.’” Etíyami sinyatire, “David Seeley, Fayette, Iowa, Mokolo ya 20, Sanza ya Mwambe, 1897.”

GSAM 209Tata mpe Mama A. F. Fowler

GSAM 209.1Maloba oyo elandi etali botali oyo esalemaki ntango Mama White azalaki na emonaneli na Waldron's Hall, na Hillsdale, Mich., na sanza ya mibale, 1857. Monganga Lord, monganga ya Hillsdale oyo asalaki mosala ya monganga mbula ntuku mitano, asalaki botali ya likebi mingi, mpe mpo na yango napesi matatoli oyo elandi:—

GSAM 209.2“Tozalaki wana ntango (na sanza ya mibale, 1857) Ndeko mwasi E. G. White azalaki na emonaneli na Waldron's Hall, na Hillsdale. Monganga Lord asalaki examen, mpe alobaki, ‘Motema na ye ezali kobeta, kasi mpema ezali te. Bomoi ezali, kasi mapapu ezali kosala te; nayebi te ndenge nini likambo oyo ezali.’” Etíyami sinyatire, “A. F. Fowler, Mama A. F. Fowler, Hillsdale, Mich., Mokolo ya 1 Yanuali 1891.”

GSAM 209C. S. Glover

GSAM 209.3Talá lisusu liyebisi mosusu etali emonaneli yango moko:—

GSAM 209.4“Nazalaki wana ntango Ndeko mwasi White azalaki na emonaneli oyo etangami likolo na Waldron's Hall, na Hillsdale. Longola maloba oyo ezali likolo, nayokaki monganga alobi ete ezalela ya Ndeko mwasi White na ntango ya emonaneli ezalaki ‘koleka boyebi na ye.’ Alobaki lisusu ete, ‘Eloko moko oyo eleki mibeko ya bozalisi ezali na likambo oyo.’” Etíyami sinyatire, “C. S. Glover, Battle Creek, Mich., Mokolo ya 19 Yanuali 1891.”

GSAM 209Tata mpe Mama Carpenter

GSAM 209.5Talá litatoli ya misato na likambo yango:—

GSAM 209.6“Oyo ezali mpo na kotatola ete tozalaki na Waldron's Hall, na Hillsdale, Mich., na sanza ya mibale, 1857, tango Mama E. G. White amonaki emonaneli, mpe ntango azalaki na ezalela wana, Monganga Lord atalaki ye, mpe toyokaki maloba na ye ya polele na ntina na likambo yango, ndenge Ndeko mobali mpe Ndeko mwasi Fowler balobaki yango likolo.” Etíyami sinyatire, “W. R. Carpenter, Eliza Carpenter, Noblesville, Ind., Mokolo ya 30, Sanza ya Mwambe, 1891.”

GSAM 210D. T. Bourdeau

GSAM 210.1Sikawa, tolingi bótia likebi na bino na komekama moko oyo esalemaki ntango Mama White azalaki na emonaneli na Buck's Bridge, na etuka ya St. Lawrence, na N.Y.:—

GSAM 210.2“Na mokolo ya 28 sanza ya motoba 1857, namonaki Ndeko mwasi Ellen G. White na emonaneli mpo na mbala ya liboso. Nazalaki kondima te na bimonaneli; kasi likambo moko kati na makambo mosusu oyo nakoki kolobela endimisaki ngai ete bimonaneli na ye bizalaki kouta na Nzambe. Mpo na komindimisa soki azalaki kopema to te, natyaki liboso loboko na ngai likolo ya ntolo na ye ntango molai oyo ekokaki mpo nayeba ete kopema ezalaki te koleka ndenge elingaki kozala soki azali ebembe. Sima na yango, nalongolaki loboko na ngai mpe natyaki yango likolo ya monoko na ye, nakangaki zolo na ye na katikati ya mosapi monene mpe mosapi ya kolakisa, na boye ete ezalaki likoki te mpo na ye kobimisa to kokotisa mopepe, ata soki alingaki kosala yango. Nasimbaki ye bongo na loboko na ngai pene ya miniti zomi, ntango ekoki mpo afa na mpema na ndenge ya momesano; kasi likambo oyo esalaki ye ata eloko moko te. Banda namonaki likambo oyo ya kokamwa, nakanisaki ata moke te lisusu kotia ntembe na ebandeli ya bonzambe ya bimonaneli na ye.” Etíyami sinyatire, “D. T. Bourdeau, Battle Creek, Mich., mokolo ya 4 sanza ya mibale 1891.”

GSAM 210Monganga Moko oyo Asololaka na Bilimo Azali Komeka Emonaneli

GSAM 210.3Nakolobela mpe examen ya monganga mosusu oyo namonaki na Parkville, na etuka ya St. Joseph, na Michigan, na mokolo ya 12 sanza ya yambo 1861.

GSAM 210.4Na suka ya liteya oyo Mama White apesaki na ebele ya bato oyo bayanganaki na ndako ya losambo ya Ba-Adventiste, lipamboli ya Nzambe ekitaki likolo na ye na lolenge moko ya kokamwa, mpe azwamaki na emonaneli ntango azalaki kofanda na kiti na ye. Monganga Brown azalaki wana, mobali ya nzoto kolongono mpe ya makasi, moyebi-bilimo. Alobaki ete bimonaneli na ye ezalaki lokola boyebi-bilimo, mpe ete soki azwi emonaneli moko esika ye azali, akoki kobimisa ye na yango na minuta moko. Babengisaki bato nyonso oyo balingaki báyela liboso, mpe na kotalaka bango moko, bámindimisa ndenge nini azalaki ntango azalaki na emonaneli. Monganga ayaki liboso, kasi liboso asilisa ata ndambo ya botali na ye, elongi na ye ekómaki mpɛmbɛ lokola nkasa, mpe alɛngɛlaki makasi lokola nkasa ya nzete ya aspen. Pastɛrɛ White alobaki, “Monganga akoyebisa biso ndenge nini azali?” Ayanolaki, “Azali kopema te,” mpe akendeki mbangu na ekuke. Bato oyo bazalaki na ekuke, oyo bayokaki lolendo na ye, balobaki, “Zonga sima, mpe sala ndenge olobaki; longola mwasi wana na emonaneli na ye.” Na motema likolo makasi, akangaki ekangeli ya ekuke, kasi batikelaki ye te afungola yango kino bato oyo bazalaki pembeni ya ekuke batuni, “Monganga, likambo nini?” Ayanolaki, “Kaka Nzambe ayebi; bimisa ngai na ndako oyo;” mpe abimaki.

GSAM 211.1Emonanaki polele ete molimo oyo ezalaki kosimba ye lokola moto oyo asololaka na bilimo ezalaki na kimia te na liboso ya nguya oyo ezalaki kokamba Mama White na emonaneli, ndenge moko na ndenge ezalaki te mpo na bato oyo bazalaki na bilimo mabe na mikolo ya Mobikisi, oyo batunaki, “Oyaki awa mpo na konyokola biso liboso ya ntango?”¹³

GSAM 211.2Bokokani emonanaka na likambo oyo na oyo ekomamaki na makambo oyo mosakoli Daniele akutanaki na yango. Ntango ye akotaki na emonaneli na nzela ya Molimo ya Nkolo, Bakaldeya oyo bazalaki wana—bapaganu oyo bayebaki Molimo wana te—babangaki makasi, mpe “bakimaki mpo na komibomba.”¹⁴

GSAM 211Basɛngi na Miss Harmon ayebisa bimonaneli na ye

GSAM 211.3Pene na pɔsɔ moko sima ya emonaneli na ye ya liboso, na likita moko oyo esalemaki na ndako ya tata na ye, Miss Harmon amonaki emonaneli ya mibale epai wapi asengamaki ayebisa na basusu makambo oyo emonisamaki ye. Azalaki na ntembe monene mpo na koyeba ndenge nini akokaki kosala etinda ya Nkolo. Bokolongono na ye ya nzoto ezalaki mabe mingi na boye ete azalaki konyokwama mpenza na nzoto, mpe na ndenge emonanaki, etikalaki ye kaka mwa ntango moke ya bomoi. Azalaki na mibu zomi na nsambo mpamba, moke na nzoto mpe ya bolɛmbu, amesanaki te na kosolola na bato, mpe na bomoto na ye azalaki na nsɔmɔ mpe akimaka bato, yango esalaka ye mpasi ya kokutana na bapaya. Abondelaki na motema moko mikolo ebele, mpe kino na butu makasi, ete mokumba oyo elongolama mpe etyamaka likolo ya moto mosusu oyo akoki komema yango malamu koleka. Kasi mwinda ya mokumba ebongwanaki te, mpe maloba ya anzelu ezalaki koyokana ntango nyonso, “Yebisa basusu makambo oyo namoniseli yo.”

GSAM 212.1Na kati ya makanisi na ye oyo mobulungani, Miss Harmon akendeki na likita mosusu oyo esalemaki na ndako ya tata na ye. Na likita wana, bayangani nyonso basanganaki na libondeli ya makasi mpo na ye, mpe mbala mosusu amipesaki lisusu na Nkolo, mpe amiyokaki na mposa ya kosalelama mpo na nkembo na Ye. Ntango azalaki kobondela, molili makasi oyo ezingaki ye epalangani; mpe lokola alobaki na sima, pole moko ya kongɛnga, lokola liboke ya mɔ́tɔ, eyaki epai na ye, mpe ntango ekweyaki likolo na ye, makasi na ye nyonso elongwaki, mpe amiyokaki lokola nde azalaki na liboso ya Yesu mpe ba anzelu. Lisusu balobaki na ye lisusu, “Yebisa basusu makambo oyo namoniseli yo.” Alobaki ete asɛngaki na motema moko ete soki asengeli kokende koyebisa makambo oyo Nkolo amonisaki ye, asengeli kobatelama mpo na komikumisa te. Na nsima, anzelu moko ayebisaki ye ete losambo na ye eyambamaki, mpe ete soki akomi na likama ya komikumisa, akokwea na bokono. Anzelu alobaki na ye, “Soki bokaboli nsango na bosembo, mpe bokangi motema kino na suka, bokolia mbuma ya nzete ya bomoi, mpe bokomela mai ya ebale ya bomoi.”

GSAM 212Bokende ya Miss Harmon na Poland, Maine

GSAM 212.2Bamoniselaki Miss Harmon ete asengelaki kokende na Poland, na Maine, mpe koyebisa emonaneli na ye. Mokolo oyo elandaki emonaneli na ye ya misato, na kokamwa ya bato nyonso, semeki na ye ayaki na likalo tii na ekuke ya ndako ya tata na ye, mpe alobaki ete akomema ye na Poland. Tango azalaki kuna, asalaki likita moko epai wapi ayebisaki emonaneli na ye. Hazen Foss,¹⁵ na kozanga elikya, andimaki te kokende na losambo, kasi atyaki litoi na ye pene ya ekuke na libanda, ayokaki ye azali koyebisa emonaneli na ye, mpe alobaki, “Emonaneli oyo ayebisi ekokani mingi na oyo emonisamaki na ngai, lokola nde bato mibale bakoki kolimbola eloko moko.” Na ntɔ́ngɔ́ elandaki, akutaki Miss Harmon na mbalakaka, mpe alobaki na ye ete “zala sembo na komema mokumba, mpe na koyebisa matatoli oyo Nkolo akopesa yo, mpe Nzambe akotika yo te.” Na basusu alobaki, “Wana nde esaleli oyo Nkolo atié mokumba oyo likolo na ye.” Ya solo, asengelaki koyeba, mpamba te amonaki moto yango na emonaneli oyo balobaki na ye ete mokumba “elongolami” epai na ye.

GSAM 213.1Mosala ya Miss Harmon banda na ntango wana ezalaki ya kotambola bisika na bisika na ba Etats ya New England, mpo na koyebisa makambo oyo amonisamaki. Na mbala mosusu, na kati ya emonaneli, bayebisaki ye esika ya kokende, mpe bayebisaki ye mikakatano oyo akokutana na yango. Bansango na ye ezalaki mingi mpenza bopameli mpo na baoyo bazalaki kokita na liteya ya boyei ya molimo ya Kristo, mpe kolendisa bato nyonso bákanga makasi na makambo oyo bakutanaki na yango liboso.

GSAM 213.2Alobi boye mpo na likambo oyo amonaki: “Bamosusu batikaki mosala mobimba, mpe bakataki boyokani na bandeko nyonso oyo bazalaki kondima makanisi na bango te na likambo oyo.... Nzambe amonisaki ngai mabunga oyo na kati ya emonaneli, mpe atindaki ngai epai ya bana na ye oyo bazalaki na libunga mpo na koyebisa bango yango; kasi ebele na bango babwakaki nsango yango mobimba, mpe bafundaki ngai ete nazali kolanda lolenge ya mokili. Na ngambo mosusu, Ba-Adventiste ya kombo bafundaki ngai na fanatisme, mpe balakisaki ngai na lokuta, mpe basusu na mabe, lokola mokambi ya fanatisme oyo nazalaki mpenza kosala mosala mpo na kolongola yango.”¹⁶ Tokoyekola yango na mozindo na mokapo oyo ekolanda.