Mokapo 1 — Ebandeli

GSAM 21.1TANGO tolobeli bozongi ya mibale ya Kristo, tozali kosimba likambo oyo ezali mpenza elikya ya bato ya Nzambe banda na kobenganama ya baboti na biso ya liboso na elanga ya Edeni. Na maloba oyo elobamaki na nyoka, ete mboto ya mwasi akobuka motu na ye, ezalaki elaka ete na suka mobongisi moko akoya, oyo akolonga bokonzi ya lokuta ya Satana, mpe akokokisa mokano ya Nzambe na mokili. Tokoki kokanisa ete Adamu na Eva bazalaki kokanisa ete mosala oyo ekosalema noki-noki, mpe ete moko ya mwana na bango ya libota nde akozala molongi. Kasi, na mwango ya Nzambe, elaka ya Mobikisi uta na libebi oyo ezalaki komonana ezalaki kozwa na kati na yango makambo nyonso oyo esalemaki na nsima mpo na kokokisa “mokano mpe ngolu na Ye moko, oyo epesamaki na biso na kati ya Kristo Yesu liboso mokili ebandama.”¹

GSAM 21.2Soki Adamu na Eva bamonaki na mbala moko mpasi mpe mawa oyo ekotondisa mokili na boumeli ya bambula ebele kati na kobebisama na yango mpe kobongisama na yango, mawa na bango elingaki koleka ndelo. Nzambe ya likolo, na mawa mpe boboto na ye ya monene, abombelaki bango emonaneli oyo, atikaki bango na elikya ya kitoko ete bakokangolama noki na bonsomi ya nkembo ya bana ya Nzambe. Kokanisa ete libiki ezalaki pene elendisaki bango na ndenge ya naturel mpo na komibongisa na makasi koleka mpo na likambo wana.

GSAM 22.1Ndenge moko mpe ezalaki mpo na bato ya Nzambe na bileko nyonso banda na mikolo ya Adamu. Bazalaki na bondimi ete likambo moko monene mpe ya ntina elingaki kosalema na mikolo mizali koya—ete Kristo akoya na suka mpe akotia bokonzi na ye. Bango mpe, lokola Adamu na Eva, bandimaki ete likambo yango ezalaki pene, mpe, lokola bango, bayebaki te nini ekokomela kati na ntango na bango mpe likambo wana; soki te, balingaki kolɛmba na kolanda elonga.

GSAM 22.2Likanisi oyo ekoki kolimbolama na nzela ya makambo oyo esalemaki na ntina ya bikundoli ya minene. Bato oyo babandisaki yango, atako bayebaki yango te, bazalaki mpenza kokokisa mokano ya Nzambe; kasi bazalaki na makanisi oyo emonanaki te ete eyokani na makambo nyonso na mateya na bango moko oyo etindaki bango básala.

GSAM 22Matomba ya monene ya makambo oyo Columbus amonaki

GSAM 22.3Montgomery, na buku na ye ya American History, edisyo ya² mobu 1902, na nkasa 8, 9, ntango azalaki kolobela likanisi oyo etindaki Columbus abanda mobembo na ye, mpe ndenge asalisaki mwango na ye ya kokoma na Inde ya Este na kotambola na weste, alobi boye:—

GSAM 22.4“Columbus akanisaki ete akokaki kobongisa projet ya Mokonzi ya Portugal. Andimaki na bosolo nyonso ete nzela ya mokuse mpe ya malamu koleka ezalaki mpo na kokoma na Inde koleka nzela oyo Diaz alakisaki. Mwango ya motambwisi-masuwa ya Genoa [Columbus] ezalaki ya mpiko mingi lokola ezalaki ya sika. Na esika ya kotambola na masuwa na este, to na sudi mpe este, akanaki kotambola mbala moko na weste. Azalaki na, ndenge andimaki, bantina misato ya malamu mpe ya solosolo mpo na likambo ya boye: Ya liboso, lokola mikanda ya géographie ya malamu ya ntango na ye, Columbus andimaki na motema moko ete mabele ezali patatalu te, ndenge bato mingi bakanisaki, kasi ezali lokola ndembo. Ya mibale, akanisaki ete mokili oyo ezali moke mingi koleka ndenge ezali, mpe ete eteni na yango ya monene ezali mabele na esika ya mai. Ya misato, lokola ayebaki te, mpe akanisaki te, likambo etali kozala ya kontina ya Amerika to ya Mbu ya Pasifiki, akanisaki ete libongo ya Azia to ya Inde ezalaki mpenza liboso ya Espagne mpe libongo ya weste ya Eropa. Eteni mobimba ya nzela kino na Cipango, to Japon, akanisaki ete mbala mosusu elingaki koleka te soki bamile nkoto minei.

GSAM 23.1“Mwango na ye ezalaki boye: Alingaki kolongwa na Mpoto; kotambwisa masuwa na ye na weste epai ya Japon, mpe kolanda ndenge mokili ezali kogumba kino ekomema ye epai azalaki koluka. Na makanisi na ye, ezalaki likambo ya solo mpe ya pete lokola nzinzi kotambola zingazinga ya pomme.

GSAM 23.2“Soki mobembo na ye elongaki, alingaki kozala na litomba monene boye: Alingaki kokota na Inde mbala moko na ekuke ya liboso, na esika ya kokoma kuna na nzela ya mosika, mpe na ekuke ya pembeni, ndenge bato ya Portugal basengelaki kosala.

GSAM 23.3“Tomoni ete moto oyo, oyo ayebaki mathématiques pratiques, géographie, mpe navigation malamu lokola moto nyonso ya ntango na ye, azalaki na raison na likambo ya liboso,—lolenge ya mabele,—kasi azalaki na libunga monene na makambo mibale mosusu.

GSAM 23Libunga ya Chance

GSAM 23.4“Kasi, likambo ya kokamwa, mabunga na ye esalisaki ye na likambo moko. Libunga oyo asalaki na oyo etali mosika ezalaki libunga ya chance monene. Soki Columbus ayebaki malamu bonene ya mokili mobimba mpe bolai ya solo ya mobembo ya boye, mbala mosusu alingaki kokende na masuwa te, mpamba te alingaki komona mbala moko ete nzela oyo bapɔrtekɛzɛ balingaki kosalela ezalaki mokuse mpe ya talo moke koleka. Lisusu, soki alingaki kokanisa to komona liboso na lolenge nyonso ete kontina ya Amerika ezalaki mpenza liboso na nzela na ye, yango moko elingaki te kotinda ye abanda mobembo ya bolukiluki, mpo ete mokano na ye ezalaki te ya kokuta mboka ya sika, kasi nzela ya sika mpo na kokende na mboka moko ya kala.”

GSAM 23Elikya Monene ya Bileko

GSAM 23.5Na boye, bato ya Nzambe, banda na bileko ya kala kino lelo, bazalaki na elikya ya boyei ya Kristo liboso na bango “lokola longo ya molimo, ya solo mpe ya ngwi.”³ Ata mbala mingi na kati ya mawa mpe mpasi, bango na bololo balelaka, “Tii ntango nini, Nkolo, liboso ete lobiko ekoya?” kasi bakendeki liboso, mpe lokola Paulo balobaki mpe balobaka naino, “Elikya na biso, to esengo, to motole ya esengo ezali nani? Bino moko te bozali liboso ya Nkolo na biso Yesu Kristo na boyei na ye?”⁴

GSAM 24Paulo Asimbami na Elikya

GSAM 24.1Mwa bandakisa ya nguya oyo elendisaka ya elikya oyo, na likambo oyo, ekoki. Ntango bamemaki Paulo liboso ya Felix, mpe bapesaki ye nzela ya komilobela, alobaki, “Na kolanda nzela oyo babengaka mateya ya lokuta, bongo ngai nasambelaka Nzambe ya bankoko na ngai, nazali kondima makambo nyonso oyo ekomami na Mobeko mpe na mikanda ya basakoli; mpe nazali na elikya epai ya Nzambe, oyo bango moko mpe bandimaka, ete lisekwa ya bakufi ekozala, ya basembo mpe ya bato mabe.”⁵

GSAM 24.2Na maloba na ye ya mayele ntango bamemaki ye liboso ya Agripa, Paulo alobaki, “Sikawa natɛlɛmi mpe nazali kosambisama mpo na elikya ya elaka oyo Nzambe apesaki bankɔ́kɔ na biso; elaka oyo mabota na biso zomi na mibale, na kosalelaka Nzambe butu na moi, bazali kozela na makasi ete ekokisama. Mpo na elikya wana Mokonzi Agripa nde Bayuda bazali kofunda ngai. Mpo na nini ekomonana na bino likambo oyo ekoki kondimama te ete Nzambe akosekwisa bakufi?”⁶ Ntango na suka akomaki na Rome mpo na komimonisa liboso ya Cesar, alobaki na Bayuda, “Mpo na elikya ya Yisraele bakangi ngai na monyololo oyo.”⁷

GSAM 24.3Paulo alobelaki elikya wana na bonsomi na mokanda na ye epai ya Tito: “Mpo ete, ngolu ya Nzambe, oyo ememaka lobiko, emonanaki epai ya bato nyonso, ezali koteya biso ete, na koboyaka kozanga kobanga Nzambe mpe bamposa ya mokili, tóbika na bomoi ya mayele, ya bosembo, mpe ya kobanga Nzambe, na mokili oyo ya sikoyo, na kozela elikya wana ya lipamboli mpe komonana na nkembo ya Nzambe monene mpe Mobikisi na biso Yesu Kristo.”⁸

GSAM 24Petelo na esengo na elikya

GSAM 24.4Petelo alobeli elikya yango moko boye: “Apambolama Nzambe mpe Tata ya Nkolo na biso Yesu Kristo, oyo na kolanda mawa na ye ya monene abotisi biso lisusu na elikya ya bomoi na nzela ya lisekwa ya Yesu Kristo uta na bakufi, na libula oyo ebɛbaka te, oyo esɔtɔnɔkɔ te, mpe oyo ekaukaka te, ebombami na likolo mpo na bino, bino oyo bozali kobatelama na nguya ya Nzambe na nzela ya kondima kino na lobiko oyo ezali pene ya komonana na mikolo ya nsuka. Na yango, bino bozali kosepela mingi, atako sikoyo mpo na ntango moke, soki esengeli, bozali na mawa na kati ya bomekano ya ndenge na ndenge: mpo ete komekama ya kondima na bino, oyo ezali na motuya koleka wolo oyo ebɛbaka, atako ekomekama na moto, emonana na masanzoli mpe na lokumu mpe na nkembo na mokolo ya komonana ya Yesu Kristo.”⁹

GSAM 25Mokano ya Nzambe na Bozalisi

GSAM 25.1Makomi Mosantu emonisi ntina ya Nzambe na bokeli ya mokili; mpe uta na liloba ya esakweli toyekoli mpe mwango na ye mpo na mikolo ekoya: “Bongo elobi Nkolo oyo akelaki likolo, Nzambe ye moko oyo abongisaki mabele mpe asalaki yango; atelemisaki yango, akelaki yango mpamba te, abongisaki yango mpo bato bafanda na kati.”¹⁰ Sima ya kosala yango, apesaki yango na moto. Mokomi ya Nzembo alobi, “Likolo, ata likolo ya likolo, ezali ya Nkolo; kasi mabele apesaki yango na bana ya bato.”¹¹ Kasi ntango apesaki yango na moto, moto azalaki sembo, ndenge moto ya mayele alobi, “Oyo kaka namonaki: Nzambe asalaki moto na bosembo; kasi bango balukaki mayele ebele.”¹²

GSAM 25.2Tótángi ndenge Nkolo asalaki na libota ya bato, ete “ntango akabolaki bana ya Adamu, atiaki bandelo ya bato kolanda motángo ya bana ya Yisraele,”¹³ elingi koloba, kolanda motángo ya Yisraele ya solo oyo na suka bakoyangana na mabele lokola bato ya bokonzi na ye ya mikolo ekoya. Emonisami na maloba oyo ya Paulo: “Nzambe ... asalaki na makila moko bikolo nyonso ya bato mpo bafanda na elongi mobimba ya mabele, mpe atyaki bileko oyo etiyamaki liboso, mpe bandelo ya esika na bango ya kofanda; mpo baluka Nkolo, soki mbala mosusu bakoki koyeba ye na kolukaluka, mpe bákuta ye, atako azali mosika te na moko na moko na biso; mpo na kati na ye nde tobikaka, totambolaka, mpe tozali na bomoi.”¹⁴ Ntango mokano oyo ya liboso mpo na mabele ekosalema, “bato na yo mpe bakozala nyonso basembo.”¹⁵ Lisusu elobami mpo na bango na ezalela wana, “Mofandi akoloba te ete, Nazali na bokono: bato oyo bafandi kuna bakolimbisama mabe na bango.”¹⁶ Wana ekozala ntango oyo “bato ya motema pɛtɛɛ bakokita mabele; mpe bakosepela na kimya ebele.”¹⁷

GSAM 26Bozongi ya Mibale ya Kristo Ezali Lisapo ya Lokuta Te

GSAM 26.1Ekomami na mokanda ya mibale ya Petelo ete “tolandi te masapo ya mayele ya bato mpo na kokosa, ntango tozalaki koyebisa bino nguya mpe boyei ya Nkolo na biso Yesu Kristo, kasi tozalaki batalani na miso ya nkembo na ye. Mpo azwaki lokumu mpe nkembo kouta na Nzambe Tata, ntango mongongo moko boye eyaki epai na ye kouta na nkembo monene, elobaki: Oyo azali Mwana na ngai oyo nalingaka, oyo esepelisaka ngai mingi. Mpe mongongo oyo ewutaki na likolo toyokaki, ntango tozalaki na ye na ngomba ya bule. Tozali mpe na liloba ya esakweli oyo ezali ya solo koleka, mpe bozali kosala malamu soki botyeli yango likebi, lokola mwinda oyo engɛngaka na esika ya molili, kino ntongo ekɔta mpe monzoto ya ntongo ebima na mitema na bino.”¹⁸

GSAM 26.2Na mokanda oyo, ntoma azali kolobela mbongwana na ngomba lokola elembeteli ya bozongi ya mibale ya Kristo. Liboso ya likambo oyo, Mobikisi na biso alobaki na bantoma na ye, “Bato mosusu oyo bazali awa bakokufa te, kino bakomona Mwana ya moto azali koya na bokonzi na ye”¹⁹ —ndenge Luka akomaki, “Bato mosusu oyo bazali awa bakokufa te, kino bakomona bokonzi ya Nzambe.”²⁰

GSAM 26.3Elaka oyo ekokisamaki mpenza na mbongwana ya nkembo yango moko. Na “emonaneli” oyo na ngomba, bamonaki Yesu na nkembo, ndenge akomonana tango akoya na bokonzi na ye. Bamonaki Elia (Eliyasi), oyo amemamaki na likolo kozanga koyoka liwa, azali komonisa baoyo bakobongwana—babongolami uta na bomoi ya liwa kino na bomoi oyo ekufaka te—“na mbalakaka, na kobɛta liso,” tango Nkolo akoya.²¹ Moize mpe azalaki wana, ye oyo akufaki, azali komonisa baoyo bakosekwa na bakufi mpo na kokutana na Nkolo. Na boye, na “emonaneli” oyo, bamonaki Kristo azali koya na bokonzi na ye, ndenge alakaki bango.

GSAM 27Esakweli, Liloba ya Solo Koleka

GSAM 27.1Ata soki bantoma bamonaki elilingi wana ya nkembo likolo ya ngomba ya mbongwana, mpe bayokaki mongongo ya kondima ya Nzambe, ntoma Petelo alobi na bosolo ete: “Tozali na liloba ya esakweli ya solo koleka.” Na maloba oyo, azali te kokitisa motuya ya makambo oyo bamonaki mpe bayokaki na likambo wana ya kokamwa. Na ntango wana, bayokaki mongongo ya Nzambe mbala moko, kasi na biteni minene ya esakweli, oyo ekómi kino na bozongi ya mibale ya Kristo, tozali na mongongo ya Nzambe oyo ezongelami mbala na mbala. Ya solo, esakweli nyonso ya solo ya bomoi ya mikolo ekoya oyo ekokisami to ekomamá na lisapo ya mokili ezali mongongo ya Nzambe mpo na biso. Esengeli kozala na ndimbola wana nde liloba ya esakweli “eleki na bondimi”. Revised Version ebongoli yango ete, “ekomisami na bondimi.” Esakweli ekomisami na bondimi na nzela ya likambo nyonso moko moko oyo ekokisami. Likambo nyonso moko moko oyo esakolamaki, ntango ekokisami, ezali elembeteli ete makambo mosusu oyo esakolamaki mpe etikali ekokóma mpenza.

GSAM 27Ndengé ya Esakweli

GSAM 27.2Matatoli oyo elandi, kowuta na bayekoli ya lokumu ya Biblia na ntina na ndenge esakweli ezali, ezali na nguya:—

GSAM 27.3Thomas Newton alobi boye: “Esakweli ezali lisolo ya kala oyo emonani liboso mpe ekomamá na mokuse; lisolo ya kala ezali esakweli oyo ekokisami mpe ekomamá na molai. Maloba ya lokuta ezalaki na mokili; kasi mayele nyonso mpe mabe nyonso ya bato mpe ya bademo ekoki kobimisa esakweli moko te lokola oyo ekomami na Makomi.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton atatoli ete “koyokela basakoli likebi ezali elembo ya moboko ya eklezia ya solo.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith alobi ete “esakweli ezali lokola likamwisi nyonso, mpe ezali likamwisi yango moko.... Kaka mongongo ya Nzambe ya Nguya Nyonso nde ekokaki kobenga bakufi bábima na lilita,—kaka mongongo ya Nzambe oyo Ayebi Nyonso nde ekokaki koyebisa makambo nyonso oyo ebombamaki na mikolo ya molili oyo ezali koya, oyo mpo na moto ekoki kokɔtama te lokola bandako ya bakufi,—mpe nyonso mibale ezali mongongo moko ya Nzambe.”

GSAM 28.1Matthew Henry alobaki ete “na ntango ya Nzambe, oyo ezali ntango eleki malamu, mpe na lolenge ya Nzambe, oyo ezali lolenge eleki malamu, esakweli ekokokisama na bosolo nyonso. Liloba nyonso ya Kristo ezali peto mpenza, mpe na yango, ezali ya solo mpenza.”

GSAM 28Ntina ya Esakweli

GSAM 28.2Tokoki koyekola na maloba ya Kristo epai ya bantoma na ye ntina moko oyo Nkolo azalaki na yango mpo na kopesa esakweli. Ntango azalaki koloba na lolenge ya esakweli mpo na makambo oyo ekokomela Yuda, alobaki, “Nalobi bino liboso ekokoma, ete, ntango ekokoma kosalema, bókanga kondima ete Ngai nazali ye.”²²

GSAM 28.3Nkolo alobi lisusu na nzela ya mosakoli Yisaya, “Ngai nazali Nzambe, mpe moto moko te akokani na ngai, nazali koyebisa suka banda na ebandeli, mpe banda na kala makambo oyo esalami naino te, kolobaka, Likambo na ngai ekotelema, mpe nakosala mokano na ngai nyonso.”²³

GSAM 28.4Lisusu, “Nalobaki makambo ya kala banda na ebandeli, mpe ebimaki na monoko na ngai, mpe nalakisaki yango; nasali yango na mbala moko, mpe esalemaki.... Nalobaki yango ata banda na ebandeli epai na yo; liboso esalema, nalakisaki yango na yo; mpo ete oloba te ete, Bikeko na ngai esali yango, mpe elilingi na ngai ya kokata, mpe elilingi na ngai ya ebende oyo enyangwisami, etindaki yango. Oyokaki, tala makambo oyo nyonso; mpe bino bokoyebisa yango te? Nalakisaki yo makambo ya sika banda sikoyo, ata mpe makambo ya kobombama, mpe oyebaki yango te. Esalemaki sikoyo, kasi banda na ebandeli te; ata liboso ya mokolo oyo oyokaki yango te, mpo ete oloba te ete, Tala, nayebaki yango.”²⁴

GSAM 28.5Na maloba oyo, emonani nguya ya kokokisama ya masakoli lokola elembeteli ete masakoli euti na Nzambe, mpe lisusu ezali komonisa nguya ya Nkolo likolo ya banzambe nyonso ya bapaya. Emonani mpe na maloba oyo ete masakoli ezali na esika ya ntina mingi na Makomi ya solo. Lokola makambo oyo ezali ya solo, ezali likambo ya kokamwa ndenge bato ebele bapesaka likebi moke to mpe bapesaka yango te na boyekoli ya biteni ya masakoli na kati ya Makomi Mosantu.

GSAM 29Esakweli ezali ya kokanga te

GSAM 29.1Bato oyo bayebi te balobaka ete bazali na boyekoli te, mpe na yango bakoki te kokanga ntina ya masakoli. Na ngambo mosusu, bato mingi oyo batanga, mpe basusu kati na bango bazali basali ya Nzambe, balobaka: “Masakoli ezali ya kokanga, mpe ekoki kokangama ntina te. Biso nyonso toyebi ete buku ya Emoniseli ezali buku ya kokanga.”

GSAM 29.2Na buku ya Emoniseli, Yoane molingami azwaki mitindo ya ntina ete akanga buku yango te.²⁵ Lisusu na kati ya buku oyo, mapamboli etangami mpo na baoyo “bayoki maloba ya esakweli oyo, mpe babateli makambo oyo ekomami na kati na yango.”²⁶ Ndenge nini makambo oyo ezali na kati ya buku oyo ekangami ekokaki kobatelama soki bato bakangaki ntina na yango te mpe bakokaki kokanga yango te? Nkolo alobaki na nzela ya Moize, “Makambo ya kobombama ezali ya Nkolo Nzambe na biso; kasi makambo oyo emonisami ezali ya biso mpe ya bana na biso mpo na libela, mpo tósala maloba nyonso ya mobeko oyo.”²⁷

GSAM 29.3Ete Nkolo alingaki ete masakoli ya Daniele esimbama, emonani polele na maloba na ye epai ya bayekoli na ye mpo na yango. Totángi: “Bongo, ntango bókóma komona eloko ya mbindo ya libebi, oyo profeta Daniele alobelaki, etɛlɛmi na esika mosantu (oyo atángi, áyeba kolimbola),”²⁸ yango elingi koloba pene ete, Bósimba Daniele profeta.

GSAM 29.4Nkolo amonisi polele ete likanisi ya koloba ete esakweli ekoki koyebana te ezali ya solo te, na maloba oyo: “Emonaneli nyonso ekomi mpo na yo lokola maloba ya buku oyo ezibami na elembo, oyo bato bapesaka moto oyo ayekoli, kolobaka, Tángá oyo, nakosenga yo: mpe alobi, Nakoki te, mpamba te ezibami na elembo: mpe buku yango epesami na moto oyo ayekoli te, kolobaka, Tángá oyo, nakosenga yo: mpe alobi, Ngai nayekoli te. Yango wana Nkolo alobaki: Lokola bato oyo bazali kopusana pene na ngai na monoko na bango, mpe na mbɛbu na bango bazali kokumisa ngai, kasi balongoli motema na bango mosika na ngai, mpe kobanga na bango epai na ngai eteyami na mitindo ya bato: yango wana, tala, nakosala likambo moko ya kokamwa na kati ya bato oyo, likambo moko ya kokamwa mpe ya kokamwisa: mpo mayele ya bato na bango ya mayele ekokufa, mpe bososoli ya bato na bango ya mayele ekobombama.”²⁹ Soki bato oyo mosakoli alobeli awa balandaki liloba ya solo ya esakweli, balingaki te kotika mobeko ya Nzambe mpe kotia na esika ya mateya na Ye, mibeko ya bato.

GSAM 30Esakweli Ezali te ya Ndimbola ya Moto na Moto

GSAM 30.1Ezali te ete esakweli ezali na ndimbola ya mozindo, ya kobombama, to ya sekele oyo bato ebele bakoki te kokanga ntina na yango. Ntoma Petelo alobaki mpo na yango ete, “Bóyeba liboso ete esakweli moko te ya Makomi ezali ya ndimbola ya moto na moto. Zambi esakweli eyaki na ntango ya kala te na mposa ya moto; kasi bato ya bule ya Nzambe balobaki na ndenge Molimo Mosantu atindaki bango.”³⁰ Maloba oyo elakisi polele ete mpo na koyeba esakweli malamu, esengeli koyamba molimo wana oyo elobaki na nzela ya basakoli. Mpo na molimo wana, oyo elakami na baye nyonso bakoluka yango, ekomami ete, “Akolakisa bino na solo nyonso.”³¹

GSAM 30Esakweli Ekokisami

GSAM 30.2Na boyekoli ya masakoli, ezali na makambo mosusu oyo esengeli ntango nyonso kotia na motema: Nzambe, oyo akoki kosala libunga te, azali Mokeli ya masakoli, mpe ntango ekoki mpo na kokokisama ya esakweli, likambo oyo elobamaki mpenza ekokomela. Lisusu, lokola Nkolo, oyo azali na nguya ya komona liboso mpenza nini bato bakosala, apesi ntango moko mpo likambo moko esalema, ntango ntango wana ekoki, kokokisama ya solo ya masakoli emonanaka. Na maloba mosusu, kokokisama ya lokuta ya esakweli na eleko oyo etiyamaki mpo na oyo ya solo, ezali likambo oyo ekoki kosalema te. Na boyokani na likanisi oyo ya moboko, tokoki koloba ete, tango eleko ya Nkolo ekoki mpo na kopesa nsango na ye ya solo na mokili, nsango yango emonanaka ntango nyonso.

GSAM 30.3Mokolo moko, ntango mokomi azalaki kolobela ndenge esakweli ekokisamaka, moto moko oyo andimaka te, oyo azalaki wana, ayaki mpe alobaki, “Nasengeli kopesa bino losako, bino balimboli ya masakweli, mpo bozali na libaku malamu mpenza. Na boyekoli na bino ya istware, emonanaka lokola ezalaka pete mpo na bino komona makambo oyo ekokani mpenza na esakweli.” “Iyo,” toyanolaki, “ekokani mpo esalemaki mpo ekokana. Soki okende na magazini ya ba gants mpo na kosomba gants, okomona te oyo ekokani na loboko na yo?” Ayanolaki, “Ya solo nakomona, mpo esalemaki mpo ekokana.” Mokomi alobaki, “Bongo, Nzambe wana oyo ayebaki malamu makambo oyo bato bakosala, asalaki maloba ya esakweli mpo na bango, mpe ntango bato wana babimi na esika ya kosala makambo, mpe basalaki mpenza makambo oyo ye asakolaki, moto oyo akomaka masolo ya solo akomaka makambo oyo basalaki, oyo, soki okokanisi yango na esakweli, ekokani mpenza.”

GSAM 31Esakweli Mwinda na Molili

GSAM 31.1Ntoma Petelo alobi ete tosengeli kotalela maloba ya baprofeti lokola mwinda oyo engɛngaka na esika ya molili. Kozanga mwinda ya boprofeti, mikolo mizali koya elingaki kozala molili makasi. Ntina ya mwinda ezali ya kobengana molili—ntango ozali kotambola na esika ya molili, emonisaka nzela, mpe emonisaka nzela polele, mpo ete motamboli akoka, etamboli na etamboli, komona mpe kopona nzela. “Liloba na yo,” elobaki mokomi ya Nzembo, “ezali mwinda mpo na makolo na ngai, mpe pole mpo na nzela na ngai.”³² Moto ya mayele alobi, “Nzela ya bato ya sembo ezali lokola mwinda oyo engɛngaka, oyo engɛngaka mingi koleka kino mokolo ya kokoka.”³³ Na boye, emonani ete, ntango tozali kokita na ebale ya ntango, liloba ya Nzambe, mingi mpenza na kokokisama na yango ya boprofeta, ekofungwama mingi koleka, mpe ekokomisa polele koleka mpo na moyekoli ya Biblia ete azali solo na nzela oyo ememaka na mwinda ya seko mpe mokolo ya seko.

GSAM 31Makambo Misato ya Ntina Kobanda na Edeni Kino na Nsuka

GSAM 31.2Soki totali nzela ya bato ya Nkolo banda na Edeni kino na suka, na pole ya Makomi, ezali na makambo misato oyo emonanaka polele koleka. Ya liboso ezali boyei ya liboso ya Kristo, kokoma moto, boyei ya Emmanuele, Nzambe amimonisaki na nzoto ya moto; ya mibale, Mbongwana Monene nsima ya Eleko ya Molili—mbula 1260 ya bonyokoli, oyo na kati na yango liloba ya Nkolo ebombamaki pene mobimba na bato ya mpamba—boyei ya Eklezia longwa na ezalela na ye ya zamba, mpe kotia Makomi esika bato banso bakoki kotanga mpe koyeba mokano na Ye; ya misato, boyei ya mibale ya Nkolo na biso mpo na komema ntango ya kozongisa biloko nyonso oyo elobamaki na monoko ya baprofete na ye banso ya bule banda mokili ebandaki; oyo, mpo na kokanga “etumba ya bileko,” etumba kati na lisumu mpe bosembo, mpo na komema eleko ya nkembo, oyo bileko nyonso bizalaki kokende liboso.

GSAM 32Esakweli Etiki Bilembo mpo na Suka

GSAM 32.1Soki totie likebi na liloba ya solo ya esakweli lokola mwinda oyo ekambaka matambe na biso, mpe emonisaka biso nzela ya sembo na kati ya molili, ekomonana polele ete tokokuta nzela oyo elakisami na bosikisiki na liloba ya esakweli, banda na ebandeli ya ntango kino na boyei ya mibale ya Kristo. Na boye, baoyo balandaka penepene pole ya esakweli bakoyeba kaka te bilembo mpe bilakiseli ete mokolo monene ekómi pene, kasi bakoyeba mpe mosala ya Nkolo ndenge ezali kokende liboso malembe malembe na nzela ya bansango ya solo oyo esengeli kobongisa bato mpo na koyamba ye na kimya na boyei na ye.

GSAM 32.2Atako Makomi Mosantu elobi ete mokolo ya Nkolo ekoya likolo ya ebele ya bato lokola “moyibi na butu,”³⁴ elobi mpe mpo na baoyo batɛlɛmi na likanisi ya Nkolo ete, “Bino, bandeko, bozali na molili te, mpo mokolo wana ekanga bino lokola moyibi. Bino nyonso bozali bana ya pole, mpe bana ya mokolo.”³⁵

GSAM 32Bókanisa Botambwisi ya Nkolo

GSAM 32.3Ntango tozali kokanisa ndenge Nkolo akambaki lingomba ya boyei, ezali malamu tóyeba ete ezalaka ntango nyonso mokano ya Nzambe ete bato na Ye bákanga na motema bilembeteli ya bobateli mpe nguya na Ye na ngambo na bango. Ntango azali kolimbola bantina ya ndenge Yisraele atikaki Nzambe, mokomi ya Nzembo alobi, “Babosanaki Nzambe Mobikisi na bango, oyo asalaki makambo ya minene na Ezipito; misala ya kokamwa na mboka ya Ham, mpe makambo ya nsɔmɔ pembeni ya Mbu ya Motane.”³⁶ Soki ezalaki malamu mpo na Yisraele kokanisa bokambi ya Nkolo elongo na bango, ezali mpe malamu te mpo na biso? Na esengo monene, mokomi ya Nzembo alobi lisusu, “Pesá Nzambe lokumu, e molimo na ngai, mpe kobosana te matomba na ye nyonso.”³⁷

GSAM 33.1Na bileko nyonso, Nkolo azalaki na solo ya ntina, oyo, na ngolu na ye, ebongisamaki mpo na kobimisa bato na boombo ya lisumu, mpe kobongisa bango mpo na kokota na Kanana ya likolo; mpe ezali na litomba ya kotalela ndenge Nkolo asalaki na bato oyo balobaki solo wana.

GSAM 33Matomba ya Minene uta na Banzela ya Moke—Litatoli ya D'Aubigné

GSAM 33.2D'Aubigné, na buku na ye ya History of the Reformation, alobi ete, “Nzambe, oyo abongisaka mosala na ye na boumeli ya bileko, akokisaka yango na nzela ya bisaleli ya bolembu koleka, tango ntango na ye ekoki. Mpo na kosala makambo ya minene na nzela ya biloko ya mike mpenza, yango nde mobeko ya Nzambe. Mobeko oyo, oyo ezali komonana bisika nyonso na kati ya biloko ya mokili, emonanaka mpe na lisapo ya bato.”³⁸

GSAM 33.3Ntango Nzambe, na ntango ya kala, abandaki kopona bato moko ya ntina mpo na kosala bango ekolo na Ye moko ya ekeseni, esalemaki na kobengáká moto moko—Abraham—oyo azalaki kofanda na kati ya bapaganu, na Ur ya bakaldayo. Uta na ye, mibotami ebele ebimaki; kasi kati na bango, ntango bakomaki ekolo monene, Nzambe ya likolo alobaki: “Nkolo alingaki bino te mpe aponaki bino te mpo bozali ebele koleka bato nyonso; zambi bino bozali moke koleka bato nyonso.”³⁹

GSAM 33.4Lisusu, ntango alingaki kobikisa bato na ye na boombo na bango na Ezipito, aponaki lokola mokambi na bango moto moko oyo, ntango abotamaki, abombamaki sanza misato na ndako ya mama na ye, mpe na sima batiaki ye na kati ya sanduku moko ya pamba oyo esalamaki na matiti ya ebale mpe bapakoli yango na bitume, mpe batikaki ye na ebale Nil mpo ebikisa ye. Kasi, Moize yango moko, ntango akomaki na mibu ya kokanga ntina, aponaki nzela ya komikitisa ya konyokwama elongo na bato ya Nzambe na esika ya esengo oyo ezwamaka na “bilɛngɛlɛngɛ ya lisumu mpo na ntango moke.”⁴⁰

GSAM 34Elonga ya Gideona

GSAM 34.1Sima na yango, ntango Nkolo alingaki kobikisa Yisraele na maboko ya Bamidiane mpe Biamaleke, oyo bakotaki na mboka na bango “lokola nkɛ́lɛ́lɛ́ na ebele,” mpe babebisaki mbuma ya mabele, kotikaka “biloko ya kolia te mpo na Yisraele, ezala mpate, ngɔ́mbɛ, to mpunda,” Nkolo atindaki anzelu epai ya Gideona. Mwana oyo ya Yoase akomaki na mpasi makasi ya kokɔtɔ mwa blé moke mpe kobomba yango liboso ya banguna na ye. Ntango anzelu ayebisaki ye ete akokangola Yisraele, Gideona na kokamwa atunaki, “Na nini nakokangola Yisraele? Talá, libota na ngai ezali ya bozwi te na Manase, mpe ngai nazali ya nse koleka na ndako ya tata na ngai.”⁴¹ Moto wana moko ya komikitisa mpe ya babola akendeki na bato na ye nkama misato, na miinda mpe mbɛki na bango ya pamba (likambo oyo emonanaki lokola bozoba na miso ya bato), mpe na kosaleláká Nzambe lokola makasi na bango, balongaki elonga monene. Liboso ya libiki wana, Gideona mbala mosusu alelaki lokola mosakoli Amosi ntango atunaki, “Nani akotelisa Yakobo? zambi azali moke.”⁴²

GSAM 34Mwana Moke na Elielo ya Banyama

GSAM 34.2Na ntango oyo Nkolo aponaki, Mobikisi ya bato abotamaki, mpe babateli ya bampate bakutaki ye alali na elielo ya banyama. Bandeko na ye ya libota balandaki misala ya bomoi ya komikitisa atako ya lokumu. Mpo na bobola na ye ya awa na mabele, Mobikisi alobaki, “Bambwa-zamba bazali na mabulu, mpe bandɛkɛ ya likoló bazali na bandako ya kobota; kasi Mwana ya moto azali na esika te ya kotya motó na ye.”⁴³ Aponaki bantoma na ye “kati na bato ya lokumu ya nse, oyo, atako bazali ya nse koleka te, bakomaka te na nivo ya bato ya katikati. Nyonso esalemaki mpo na komonisa na mokili ete mosala yango ezalaki ya moto te, kasi ya Nzambe.”

GSAM 35Bato ya mayele ebele babengami te

GSAM 35.1Paulo alobaki mpo na mosala na mikolo ya Eklezia ya liboso: “Bozoba ya Nzambe ezali na mayele koleka bato; mpe bolembu ya Nzambe ezali na makasi koleka bato. Bino boyebi libiangi na bino, bandeko, ete bato mingi ya mayele te kolanda mosuni, bato mingi ya makasi te, bato mingi ya lokumu te babengami; kasi Nzambe aponi biloko ya zoba ya mokili mpo na kotia na soni bato ya mayele; mpe Nzambe aponi biloko ya bolembu ya mokili mpo na kotia na soni biloko ya makasi; mpe biloko ya nse ya mokili, mpe biloko oyo batyolaka, Nzambe aponi yango, ee, mpe biloko oyo ezali te, mpo na kobebisa biloko oyo ezali; mpo ete mosuni moko te amikumisa na miso na Ye.”⁴⁴

GSAM 35Bato ya komikitisa na ntango ya Mbongwana ya Lingomba

GSAM 35.2Tomoni lolenge moko wana emonisami na bomoi ya Babongisi ya minene ya ekeke ya zomi na motoba. Moto ya istware alobi: “Mobongisi Zwingle abimaki na ndako ya moke ya mobateli ya bibwele ya Alpe; Melanchthon, moto ya teoloji ya Mbongwana ya Lingomba, abimaki na atelier ya mosali-bibundeli; mpe Luther abimaki na ndako ya moke ya mobimisi-biloko ya mabele ya mobola.” Mpo na ye moko, Luther alobaki: “Baboti na ngai bazalaki babola mingi. Tata na ngai azalaki mokati-nkoni ya mobola (sima akomaki mosali ya mine), mpe mama na ngai azalaki mbala mingi komema nkoni na mokongo na ye, mpo azwa biloko ya kobokola bana na ye. Bamonaki mosala ya makasi koleka mpo na biso.”

GSAM 35.3Ntoma Yakobo, ntango azalaki kolobela libiangi ya bato na mosala ya Nkolo, alobi ete, “Bóyoka, bandeko na ngai ya bolingo, Nzambe aponaki te babola ya mokili oyo, oyo bazali barikisi na kondima, mpe bakitani ya bokonzi oyo alakaki na baoyo balingaka ye?”⁴⁵

GSAM 35Ba-Methodiste ya liboso

GSAM 35.4Soki totali molongo ya babongisi oyo bazalaki kokende liboso kino na ebandeli ya Methodisme, tango liteya ya ngolu ya ofele ezalaki kosakolama na molende, tomoni ete ezalaki elongo na nguya ya Nzambe. Lokola ezalaki koteyama na bosembo epai ya bato, na bolingo ya boboto ya Kristo, mpe ezalaki kondimama na kondima ya bomoi, bandimi bazwaki bobele bolimbisi ya masumu ya kala te, kasi mpe nguya ya kosantisa mpo na kosala ete bázala na bomoi ya bosantu. Methodisme ebandaki na lolenge ya komikitisa, mpe epambolamaki kolanda kondima mpe elikya ya pete ya basali ya Nzambe mpe ya bandimi banso.

GSAM 36.1Ntango tolandi makambo mpe makambo ya bomoi oyo etali lingomba ya boyei, tomoni ete, lokola na mosala nyonso ya Nkolo oyo moto azali mosali na kati na yango, ebandeli na yango ezalaki na kati ya babola mpe bato oyo bayebani te; kasi, moto moko te akatisa likambo na yango mpo na ntina wana liboso ya kotalela malamu bilembeteli oyo lingomba oyo monene etongami likolo na yango, mpo ete bázala te na esika ya baoyo Nkolo atunaki, “Nani atyoli mokolo ya biloko ya mike?”⁴⁶

GSAM 36Eyano ya Eck epai ya Luther

GSAM 36.2Mpo na litomba ya baoyo bakoki kotalela soki likanisi moko ya mateya ezali malamu to mabe na kotalela kaka bato moke to ebele oyo bandimi yango, tozali kotanga, na ndambo, ntembe kati na Luther na Eck. Lokola Luther atelemelaki likambo na ye na kotaleláká Makomi Mosantu, mpe amimonaki na makasi ya kotɛmɛla lotomo ya bato ya kotia makanisi na bango likolo ya liloba ya Nzambe, Eck ayanolaki na maloba oyo ya kosɛka: “Nakamwi na komikitisa mpe na bizaleli ya nse oyo docteur ya lokumu azali na yango mpo na kotɛmɛla, ye moko, ba pères ya lokumu ebele, mpe amimonisi lokola ayebi mingi koleka ba pontifes ya lokumu, ba conciles, ba docteurs, mpe ba universités! ... Ekozala likambo ya kokamwa, na ntembe te, soki Nzambe abombelaki solo na basantu mpe bamartir ebele kino boyei ya Père ya lokumu.”

GSAM 36.3Eyano oyo ekokaki mpenza kokutana na oyo Zwingle apesaki na John Faber, na Zurich, ntango oyo ya suka amonisaki “kokamwa na ye na ndenge makambo ekomaki, ntango mimeseno ya kala oyo eumelaki bikeke zomi na mibale etikamaki, mpe emonanaki polele ete bokristo mobimba ezalaki na libunga mbula nkoto moko na nkama minei.” Zwingle ayanoli noki ete “libunga ezalaki libunga moke te kaka mpo ete kondima yango eumelaki mbula nkoto moko na nkama minei, mpe ete na losambo ya Nzambe, bokala ya momeseno ezalaki eloko te longola sé soki moboko to ndingisa na yango ekoki komonana na Makomi Mosantu.”⁴⁷

GSAM 37Liloba ya Nkolo oyo etɛmɛli mayele ya bato

GSAM 37.1Likama ya kotyela makanisi ya bato motema, na esika ya kosilisa motuna, “Solo ezali nini?” na nzela ya liloba ya Nkolo, emonisami polele na mosakoli Oze ntango alobi, “Boloni mabe, bobuki libebi; bolei mbuma ya lokuta; mpo botyelaki nzela na bino motema, na ebele ya bato na bino ya makasi.”⁴⁸ Mposa ya motema ya moto ezalaka ntango nyonso ya kotyela bato motema; kasi ntango tozali kokoma pene ya ntango oyo Nkolo akotelema mpo na “koningisa mabele na nsomo,” mosakoli Yisaya alendisi ete, “Bótika kotyela bato motema, oyo mpema na ye ezali na zolo na ye; mpo azali na motuya nini?”⁴⁹

GSAM 37.2Lokola tokebisami boye na Makomi na ntina na likama na biso na ngambo oyo, moto moko te akanga etumbu na lombangu likolo ya lingomba ya boyei, lokola nde ezali na motuya te mpo na ebandeli na yango ya bolembu, to mpo ete baoyo babengami bato minene na miso ya mokili basangani na likambo yango te. Kasi, nde bato nyonso bákeba mpe bákɔngɔla malamu makambo oyo elobeli. Solo ezali na motuya oyo ekoki kotalelama te; makanisi mpamba ya bato ezali lokola bosɔtɔ liboso na yango.