Mokapo 16 — Nsango ya Anzelu ya Misato

GSAM 247.1“ANZELU ya misato alandaki bango, kolobaka na mongongo makasi ete, Soki moto moko asambeli nyama mpe elilingi na yango, mpe azwi elembo na yango na mbunzu na ye, to na lobɔkɔ na ye, moto wana akomela mpe vino ya nkanda ya Nzambe, oyo esopami na kɔpɔ ya nkanda na Ye kozanga kosangisa na eloko mosusu; mpe akonyokwama na mɔ́tɔ mpe na soufre na miso ya baanzelu basantu, mpe na miso ya Mwana na Mpate; mpe milinga ya bonyokoli na bango ekomata libela na libela; mpe bakozwa bopemi te, moi to butu, bango oyo basambelaka nyama mpe elilingi na yango, mpe moto nyonso oyo azwi elembo ya nkombo na yango. Awa nde koyika mpiko ya basantu: awa nde bango oyo babatelaka mibeko ya Nzambe mpe kondima ya Yesu.”¹

GSAM 247Likebisi ya Ntina Koleka na Biblia

GSAM 247.2Oyo ezali likebisi ya makasi koleka oyo Biblia ezali na yango, mpe ezali ya solo ete na lisolo ya mokili na biso, elembo moko te emonisi ete nsango oyo eyokamaki na mikolo ya kala. Likambo ete anzelu ya liboso mpe ya mibale ya molongo oyo emonani ete bazali ya eleko na biso, emonisi polele ete nsango oyo ezali te ya bileko ya kala.

GSAM 247.3Pastɛrɛ J. V. Himes alobaki na 1847:—

GSAM 247.4“Mokapo ya zomi na minei [ya Emoniseli] elakisaka koganga moko ya kokamwa, oyo esengeli naino kosalema, lokola likebisi mpo na bato na ngonga wana ya komekama makasi. Bavɛrsɛ 9-11. Libanda na oyo, ezwami te na buku ya Nzambe etumbu moko ya nkanda ya nsomo boye. Yango elakisi te ete komekama makasi ezali, soki esengi likebisi ya nsomo boye?”²

GSAM 248Tempelo Efungwami—Sanduku Emonani

GSAM 248.1J. N. Andrews alobaki boye mpo na nsango oyo, “Kofungolama ya esika eleki mosantu na tempelo ya likolo, epai wapi Sanduku ya Kondimana emonanaka, ezali likambo oyo esalemaka na ntango anzelu ya nsambo azali kobeta kelelo. Mpe lokola mosala ya Nganga-Nzambe-Monene na biso ebongwanaka mpo na kosalema na esika wana na nsuka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, toyebi ete kofungolama ya tempelo emonisami na nsuka ya eleko wana, ndenge elakisami na liyebisi ya anzelu ya liboso. Kokota ya Nganga-Nzambe-Monene na biso na esika esantu koleka na ndako ya losambo ya likolo mpo na kosalela liboso ya Sanduku ya Nzambe, ebendisi makanisi ya eklezia na mitindo ya Nzambe oyo ezali na kati ya sanduku wana. Mitindo ya Nzambe ezali kongenga uta na esika ya bule ya likolo banda na ntango wana.

GSAM 248Mbongwana ya Sabala

GSAM 248.2“Ezali likambo ya solo oyo ekoki kowangana te ete mobeko ya minei, bambula ebele eleki, ebongwanaki uta na mokolo ya bopemi ya Nkolo kino na feti ya bapaganu ya Lomingo. Mbongwana oyo esalemaki na kotɛmɛla polele Makomi Mosantu, oyo esika nyonso endimaka mokolo ya nsambo lokola Sabala se moko ya pɔsɔ na pɔsɔ ya Nkolo. Esalemaki na nzela ya mopɛngwi monene, oyo Daniele alobelaki ete akokanisa ‘kobongola ntango mpe mibeko.’ Bokonzi oyo ezali mpenza lokola nyama oyo esengelaki esambelama na mokili mobimba. Mpe ezali likambo ya ntina mingi ete mobeko oyo, oyo batyolaki na makolo banda kala, sikoyo ezali komonisama bosolo, mpe bato ya Nzambe babandi kobatela yango elongo na mibeko misusu libwa. Matondi na Nzambe mpo azali kobongisa eteni etikali mpo na etumba na bango ya suka na dragɔ, mpe mpo na kokɔta na bikuke ya engumba ya bule. Emoniseli 12:17; 22:14. Kondimisa mobeko ya minei na kotɛmɛla Sabala ya botiki kondima, mpe kosakola mibeko nyonso ya Nzambe ezali litatoli ya polele ete eleko oyo ezali eleko ya motema molai ya basantu, mpe ya likebisi ya anzelu ya misato.”³

GSAM 249.1Likebi etindamaki na biteni eleka na nsango ya liboso mpe ya mibale kati na oyo, ndenge ekokisamaki na liyebisi monene ya bozongi ya mibale ya Kristo kino na mokolo ya 22 sanza ya zomi 1844. Makomi na ebandeli ya eteni oyo elobi, “Anzelu ya misato alandaki bango,” elingi koloba, alandaki anzelu ya liboso mpe ya mibale. Mbala mosusu ekozala na ntina, na likambo oyo, komonisa ebandeli ya nsango ya misato.

GSAM 249Babateli ya Sabala ya Liboso ya Ba-Adventiste

GSAM 249.2Na tango ya “liloba ya katikati ya butu,” na mobu 1844, Nkolo abandaki kotinda makanisi ya bato na ye na kobatela Sabala ya mokolo ya nsambo. Liteya oyo, epai ya Ba-Adventiste, ebandaki boye: Rachel Preston, moko ya Ba-Baptiste ya Mokolo ya Nsambo, akendeki kofanda na Washington, N.H., esika ezalaki na eklezia ya Ba-Adventiste.⁴ Andimaki liteya ya boyei ya Kristo, mpe lingomba wana, oyo ezalaki na bandimi pene na ntuku minei, na nzela ya misala na ye ya bomisionele, endimaki Sabala ya mobeko ya minei. Yango ememaki na botuni mituna na likambo yango. Na kati ya Cry ya mokolo ya 5 Sɛtɛmbɛ 1844, totángi ete, “Bato ebele bazali komituna makasi soki basengeli kobatela mokolo ya nsambo.” Liloba oyo ezalaki na kati ya éditorial moko, epai wapi milende ya pɛpɛlɛ esalemaki mpo na kondimisa makambo ya kobatela mokolo ya lomingo. Lisolo yango ekobaki na nimero ya mokolo ya 12 sanza ya libwa, epai wapi tokuti liloba moko ya ntina mingi, oyo ememaki bato ebele na boyekoli ya mozindo mpe ya makasi:—

GSAM 249Mokolo ya Nsambo nde Mokolo Moko oyo Mobeko Eponaki

GSAM 249.3“Pɔ́sɔ eleki, tomonaki ete tokómaki na likanisi oyo: Eza na eteni moko boye ya ntango te oyo Mibeko esɛngi na Bakristo bákabolela ntango ya bule. Soki likanisi oyo ezali ya solo te, bongo tokanisi ete mokolo ya nsambo nde mokolo kaka moko oyo Mobeko etie mpo na kobatela yango.”

GSAM 250Lisolo ya T. M. Preble

GSAM 250.1Likebi ya Ba-Adventiste na mobimba ebendamaki na likambo ya Sabala na nzela ya lisolo moko na likambo yango, ekomamaki na T. M. Preble, na mokolo ya 13 sanza ya mibale 1845, mpe ebimisamaki na zulunalo Hope of Israel, na Portland, Maine, na mokolo ya 28 sanza ya mibale 1845. Nsima ya kolakisa makambo etali Sabala ya Biblia, mpe likambo ete ebongwanaki na Lomingo na nzela ya bokwei monene, alobi boye: “Na boye tomoni ete Daniele 7:25 ekokisami, liseke moke ezali kobongola ‘ntango mpe mibeko.’ Yango wana, emonani na ngai ete bato nyonso oyo basalelaka mokolo ya yambo lokola Sabala bazali babateli ya Lomingo ya Pápa mpe babuki-mibeko ya Sabala ya Nzambe.”⁵

GSAM 250J. B. Cook na likambo ya Sabala

GSAM 250.2Mwa moke sima na yango, lisolo moko ya J. B. Cook ebimaki na mikanda, epai alakisaki ete elembo moko te na Makomi Mosantu ezali mpo na kobatela mokolo ya lomingo lokola Sabala, mpe asalelaki liloba oyo ya mokuse: “Ndenge wana na pɛtɛɛ nde mopepe nyonso elongolami na mapapu ya bato oyo bazali kotambola na masuwa, mbala mosusu kozanga koyeba, na nse ya bendele ya Sabala ya Pápa.”

GSAM 250.3Ata soki kobatela Sabala ya mibali mibale oyo eumelaki te, babandisaki likambo oyo ekokaki te kokangama na pɛtɛɛ. Maloba ya kobenda likebi, “babateli ya lomingo ya Pápa,” “babuki ya mobeko ya Nzambe,” mpe “kotambola na nse ya bendele ya Sabala ya Pápa,” ezalaki na monoko ya bankama ya bato oyo bazalaki na mposa makasi ya koyeba bosolo ya likambo oyo. Pastɛrɛ Joseph Bates, wa Fairhaven, na Massachusetts, likebi na ye ebendamaki na ndenge wana, mpe andimaki Sabala na mobu 1845.

GSAM 250Joseph Bates andimi Sabala

GSAM 250.4Lisolo ya ye ezalaki boye: Ntango ayokaki sango ya etuluku ya bato na Washington, N.H., oyo bazalaki kobatela Sabala, akanaki kokende kotala lingomba wana mpe komona soki elingi koloba nini. Mpe ndenge wana asalaki, mpe ntango ayekolaki likambo yango elongo na bango, amonaki ete likanisi na bango ezalaki ya solo, mpe mbala moko andimaki pole na likambo ya Sabala. Ntango azongaki na New Bedford, Mass., akutaki, na likoló ya gbagba kati na New Bedford na Fairhaven, ndeko moko monene, oyo alobaki na ye boye, “Kapiteni Bates, sango nini?” Pastɛrɛ Bates ayanoli, “Sango ezali ete mokolo ya nsambo ezali Sabala ya Nkolo Nzambe na biso.” “Malamu,” moto yango alobaki, “nakozonga na ndako, nakotanga Biblia na ngai, mpe nakotalela likambo yango.” Ata bongo asalaki, mpe tango bakutanaki lisusu, ndeko wana andimaki solo ya Sabala mpe azalaki kotosa yango.

GSAM 251Buku ya Liboso na likambo ya Sabala

GSAM 251.2Pastɛrɛ Bates abandaki mbala moko kosakola bosolo oyo na bituka na bituka. Amonaki noki ete buku, to ata mwa buku moke, na likambo ya Sabala elingaki kosalisa ye mingi na mosala na ye, mpe molimo na ye eningisamaki na Molimo ya Nzambe mpo na kokoma mpe kobimisa eloko moko na likambo oyo. Kasi ndenge nini yango ekokaki kosalema kozanga mbongo, ezalaki motuna, mpamba te nyonso oyo azalaki na yango ezalaki shilling moko ya York (cents zomi na mibale na ndambo). Ekozala malamu mpo na motangi koyeba likambo oyo ekomelaki ye, ndenge alobelaki ngai yango na mobu 1855.

GSAM 251Bapondo minei ya farini

GSAM 251.3Alobaki ete ntango azalaki na libondeli liboso ya Nzambe, azwaki mokano ya kokoma buku, mpe andimaki na motema ete nzela ekofungwama mpo na kobimisa yango. Yango wana afandaki na mesa na ye, na Biblia mpe na buku ya koluka maloba mpe bavɛrsɛ ya Biblia, mpo na kobanda mosala na ye. Na kati ya ngonga moko, Mama Bates akotaki na shambre mpe alobaki, “Joseph, nazali na farini ekoki te mpo na kolamba,” mpe na ntango yango moko alobelaki biloko mosusu ya mike oyo azalaki na mposa na yango. “Farini ebele boni ozangi?” Kapiteni Bates atunaki. “Pene na bapondo minei,” ayanoli ye. “Malamu,” ayanoli ye. Sima ya mwasi yango kolongwa na shambre, akendeki na magazini moko pembeni, asombaki bapondo minei ya farini ná biloko mosusu, amemaki yango na ndako, mpe azongaki kofanda na mesa na ye ya kokoma. Mwa moke na sima, Mama Bates akotaki mpe amonaki biloko yango likolo ya mesa mpe agangaki, “Farini oyo euti wapi?” “Mpo na nini,” kapiteni alobaki, “ezali te ekoki? Olobaki olingaki bapondo minei.” “Iyo,” mwasi alobaki, “kasi ozwi yango wapi?” “Nasombi yango,” mobali alobaki; “ezali te motango oyo olingaki mpo na kosilisa kolamba?” “Iyo,” Mama Bates akobaki, “kasi yo, Kapiteni Bates, mobali oyo atambwisaki masuwa longwa na New Bedford na biteni nyonso ya mokili, obimaki mpo na kosomba bapondo minei ya farini?” “Iyo, ezalaki te motango oyo ozalaki na mposa na yango mpo na kosilisa kolamba?” “Iyo,” Mama Bates alobaki, “kasi osombaki bapondo minei(!) ya farini?”

GSAM 252Dolar nkóto zomi na moko esalelami mpo na solo

GSAM 252.1Mbala mosusu ya komekama eyaki noki. Tango Kapiteni Bates atikaki mosala ya mbu, atekaki eteni na ye na masuwa moko na dolare 11 000, kasi sikoyo asilisaki mosolo na ye nyonso mpo na kotombola likambo ya bosolo. Kino na mokolo wana, Mama Bates ayebaki te ndenge mosolo na ye ezalaki mpenza, kasi amonaki ete esengelaki ayebisa ye, na yango alobaki na kimya, “Mwasi na ngai, nasombaki biloko wana na mbongo ya suka oyo nazali na yango awa na mokili.” Na kolela ya mpasi, Mama Bates atunaki, “Tokosala nini sikoyo?” Kapiteni atelemaki, mpe na lokumu nyonso lokola kapiteni oyo akambaka masuwa na ye, alobaki, “Nakokoma buku; nakokabola yango, mpe nakopanza solo oyo ya Sabala na miso ya mokili mobimba.” “Malamu,” elobaki Mama Bates na kati ya mpisoli ya makasi, “tokobika na nini?” “Nkolo akofungola nzela,” ezalaki eyano ya Kapiteni Bates na kosɛka. “Iyo,” elobaki Mama Bates, “Nkolo akofungola nzela! Yango nde maloba na yo ya ntango nyonso,” mpe na kobimisa mpisoli ya makasi, alongwaki na shambre.

GSAM 252Lisungi oyo bazelaki te

GSAM 252.2Nsima ya Kapiteni Bates kosala mosala na ye na boumeli ya ndambo ya ngonga, likanisi eyeli ye ya kokende na biro ya posta, mpamba te mokanda moko ezalaki kozela ye kuna. Akendeki, mpe solo mpenza, mokanda ezalaki. Na mikolo wana, mbongo ya kotinda mikanda ezalaki senti mitano mpe ezalaki na likoki ya kofuta liboso. Mokomi ya mokanda oyo, na ntina moko boye, afutaki mbongo ya posta te. Mpe kuna lisusu Kapiteni Bates ayokaki soni, mpamba te esengelaki ayebisa mokonzi ya posta, Tata Drew, oyo bayebanaki malamu, ete akoki kofuta mbongo ya posta te, lokola azalaki na mbongo te; kasi alobaki, “Okomeka kotika namona epai nini ewuti?” “Kamata yango,” elobaki mokonzi ya posta, “mpe ofuta na mokolo mosusu.” “Te,” kapiteni alobaki, “nakobimisa mokanda oyo na biro te kino mbongo ya posta ekofutama.” Ntango azalaki na mokanda na loboko, alobaki, “Nakanisi ete mbongo ezali na kati ya mokanda oyo,” mpe ntango abalukelaki mokonzi ya posta, atunaki, “Nakosenga yo ofungola yango? Soki mbongo ezali na kati, okoki kobimisa mbongo ya posta; soki te, nakotanga yango te.” Mokonzi ya poste andimaki esɛngi na ye, mpe tala! ezalaki na kati na yango mbongo ya nkasa ya dolare zomi. Ntango atángaki, amonaki ete mokanda yango ewutaki na moto moko oyo alobaki ete Nkolo amonisaki ye na makanisi ete Pastɛrɛ Bates azalaki na mposa ya mbongo, yango wana atindaki yango na lombangu epai na ye; mpe na lombangu wana, mbala mosusu abosanaki kofuta mbongo ya posta.

GSAM 253.1Sima ya kofuta mbongo ya posta, akendeki na magazini ya biloko ya kolia, asombaki fúlu ya farini na dolare minei, bakisa mpe mbala, sukali, mpe biloko mosusu ya ntina. Ntango azalaki kopesa mitindo epai ya kokabela yango, alobaki, “Mbala mosusu mwasi akoloba ete biloko yango etali bango te, kasi yoka te makambo oyo akoloba; kitisa biloko na veranda ya liboso.”

GSAM 253.2Sima na yango, akendeki na imprimerie mpe abongisaki mpo na kobimisa ba exemplaires nkoto moko ya buku moke ya pene na nkasa nkama moko, na boyokani ete lokola manuscrit epesamaki, banyati ya mikanda basengelaki kotia yango na ba caractères noki lokola ekoki kosalema, mpe kotindela ye ba épreuves. Asengelaki kofuta mosala yango noki lokola azalaki kozwa mbongo, mpe babuku esengelaki te kolongolama na imprimerie kino nyongo nyonso ekofutama.

GSAM 253.3Kapiteni Bates ayebaki malamu ete moto moko te azalaki na nyongo ya mbongo epai na ye, kasi amonaki ete ezalaki mokumba na ye ya kokoma buku oyo, na kondima ete Nkolo akotinda na mitema ya bato mpo batinda mbongo tango ekosengela. Nsima ya kosomba papier, bikomeli, mpe biloko mosusu, mpe lokola apesaki nzela ete biloko ya ndako etambola liboso na ye, akendeki na ebandeli ya balabala oyo ememaka na ndako na ye. Ntango amonaki ete biloko yango ezali kuna, akotaki na ndako na nzela ya sima, mpe afandaki lisusu na mesa na ye ya mosala. Mama Bates akotaki mpe alobaki na motema likolo, “Joseph, tala kaka na veranda ya liboso! Biloko wana ewuti wapi? Mokumbi-biloko moko ayaki awa mpe alingaki kokitisa yango. Nayebisaki ye ete ezali ya awa te, kasi alingaki kaka kokitisa yango.” “Malamu,” Kapiteni Bates alobaki, “nakanisi ezali malamu.” “Kasi,” Mama Bates alobaki, “ewuti wapi?” “Malamu,” Kapiteni alobaki, “Nkolo atindi yango.” “Iyo,” Mama Bates alobaki, “Nkolo nde atindi yango; wana nde liloba na yo ya ntango nyonso.” Na nsima, apesaki mwasi na ye mokanda, mpe alobaki, “Tángá oyo, mpe okoyeba esika ewuti.” Atángaki yango, mpe azongaki na shambre mpo na kolela lisusu, kasi ezalaki kolela ya lolenge mosusu na oyo ya liboso; mpe ntango azongaki, asɛngaki ye bolimbisi na komikitisa mpo na kozanga kondima na ye.

GSAM 254Mbongo Ezali Koya mpo na Buku

GSAM 254.1Ntango mosala ya kokoma mpe ya kobimisa buku ezalaki kokende liboso, Kapiteni Bates azalaki kozwa mbongo mbala na mbala na nzela ya poste mpe na banzela misusu, mbala mosusu kouta na bato oyo amonaki ata mokolo moko te. Ntango azalaki kozwa mbongo, azalaki kopesa yango na babimisi-buku, mpe ezalaki kofutama na compte ya buku. Na suka, mokolo ekokaki oyo babuku nyonso ebimaki, mpe kouta na esika oyo Ndeko Bates akanisaki te, mbongo oyo etikalaki na compte efutamaki; na boye babuku esalaki ata retard ya mokolo moko te mpo na kokabola yango.

GSAM 254Facture ya Suka Efutami

GSAM 254.2H. S. Gurney, wa na Memphis, na Michigan, ayebisaki ngai na sanza ya misato, 1884, ete ye, na ntongo mpenza oyo buku ya Pastɛrɛ Bates esilaki kobima, azwaki dolare nkama moko ($100) na nzela ya lokasa ya nyongo oyo esilaki ngala, kowuta na moto moko oyo alobaki ete akofuta ye ata mokolo moko te. Nsima ya kozwa mbongo wana, amonaki ete ezali esengo kosalela ndambo na yango mpo na kofuta nyongo ya suka mpo na buku ya Sabala ya Pastɛrɛ Bates. “Kasi,” elobaki Tata Gurney, “Ndeko Bates ayebaki te kino mokolo ya liwa na ye nani afutaki mbongo oyo etikalaki ya buku.” Likambo oyo ya Pastɛrɛ Bates na mosala ya konyata solo ya Sabala emonanaki lokola ezali koloba na bato na biso banda na ebandeli mpenza ya kobimisa solo na likambo ya Sabala, “Bokende liboso na mosala oyo, mpe bózelaka ete Nzambe, na mabongisi na Ye, akofungola nzela ntango bozali kokende liboso.”

GSAM 255Pastɛrɛ Bates azalaki na ntembe mpo na bimonaneli

GSAM 255.1Maloba oyo elandi, oyo ekɔtisami na mokuse uta na búku Life Sketches, ekolakisa ndenge likabo ya esakweli mpe mbongwana ya Sabala esanganaki:—

GSAM 255.2Ntango azalaki na mobembo na New Bedford, na Massachusetts, na mobu 1846, Miss Harmon akutanaki na Pastɛrɛ Joseph Bates. Andimaki kondima ya boyei ya Kristo banda kala, mpe azalaki mosali ya makasi na mosala ya Nzambe. Azalaki moto ya lokumu ya solo ya bokristo, ya limemia mpe ya boboto. Azalaki kosalela Miss Harmon na boboto lokola nde azalaki mwana na ye moko ya mwasi. Mbala ya liboso ayokaki ye koloba, amonisaki ete asepeli mingi, mpe nsima ya ye kosilisa koloba, atelemaki mpe alobaki, “Nazali lokola Thomas, moto ya kotya ntembe. Nandimaka bimonaneli te. Kasi soki nakokaki kondima ete litatoli oyo ndeko mwasi apesi lelo na butu ezali mpenza mongongo ya Nzambe epai na biso, nakozala moto ya esengo koleka na mokili mobimba. Motema na ngai eningani makasi. Nandimi ete molobi azali na bosembo, kasi nakoki te kolimbola likambo ya ndenge amonisameli biloko ya kokamwa oyo ayebisi biso.”

GSAM 255Miss Harmon andimi Sabala

GSAM 255.3Pastɛrɛ Bates azalaki kobatela Sabala, mpe alobelaki ntina na yango makasi. Na ntango wana, Miss Harmon amonaki ntina na yango te, mpe akanisaki ete Pastɛrɛ Bates asali libunga na kotia makanisi mingi na mobeko ya minei koleka mitindo libwa mosusu. Kasi Nkolo amonisaki ye esika ya bule ya likolo. Tempelo ya Nzambe efungwamaki na likolo, mpe amonisamaki Sanduku ya Nzambe na kiti ya ngolu oyo ezipaki yango. Ba anzelu mibale batɛlɛmaki, moko na nsuka moko ya Sanduku, mosusu na nsuka mosusu, na mapapu na bango ya kofungwama likolo ya kiti ya ngolu, mpe bilongi na bango etalaki yango. Anzelu oyo azalaki elongo na ye ayebisaki ye ete yango ezalaki komonisa basoda nyonso ya likolo bazali kotala na limemya mpe na nsɔmɔ mobeko ya Nzambe oyo ekomamaki na mosapi ya Nzambe. Yesu atombolaki ezipeli ya Sanduku, mpe amonaki mabanga oyo Mibeko Zomi ekomamaki likolo na yango. Akamwaki ntango amonaki mobeko ya minei na katikati mpenza ya mibeko zomi, na pole ya pɛtɛɛ oyo ezingaki yango. Anzelu alobaki, “Ezali kaka yango moko kati na mitindo zomi oyo elobeli Nzambe ya bomoi oyo akelaki likolo na mabele mpe biloko nyonso oyo ezali na kati na yango. Tango moboko ya mabele etyamaki, bongo mpe moboko ya Sabala etyamaki.” Bamonisaki ye ete soki Sabala ya solo ebatelamaki, moto moko te ya kondima te to moto moko te oyo andimaka te ete Nzambe azali alingaki kozala. Kobatela Sabala elingaki kobikisa mokili mobimba na losambo ya bikeko.

GSAM 256.1Etinda ya minei enyatami na makolo, na yango, tobengami mpo na kobongisa libulu oyo efungwami na mobeko, mpe kosengela na Sabala oyo enyatami. Moto ya lisumu, oyo amikumisaki koleka Nzambe, mpe akanisaki kobongola ntango mpe mibeko, nde amemaki mbongwana ya Sabala longwa na mokolo ya nsambo kino na mokolo ya yambo ya pɔsɔ. Na kosala boye, abukaki mobeko ya Nzambe.

GSAM 256.2Mwa moke liboso ya mokolo monene ya Nzambe, nsango moko etindami mpo na kokebisa bato ete bazongela botosi na mobeko ya Nzambe oyo Anti-Kristo abukaki. Esengeli kobenda likebi na likambo ya kobuka mobeko na nzela ya mateya mpe na ndakisa. Bamonisaki ye lisusu ete anzelu ya misato ya Emoniseli 14, oyo azali kosakola mibeko ya Nzambe mpe kondima ya Yesu, azali komonisa bato oyo bazwi nsango oyo, mpe bazali kotombola mongongo ya likebisi epai ya mokili mpo na kobatela mibeko ya Nzambe mpe mobeko na Ye lokola mbuma ya liso, mpe ete na koyanola na likebisi oyo, ebele bakondima Sabala ya Nkolo.⁶

GSAM 256.3Likambo oyo ya Miss Harmon mpe Pastɛrɛ Bates ezalaki na boyokani na lolenge ya Nkolo ya kosala. Pastɛrɛ Bates abendaki likebi ya Miss Harmon mpe Pastɛrɛ White na likambo ya Sabala, mpe alakisaki bango uta na Makomi Santu makambo oyo mobeko ya Nzambe oyo ebongwanaka te esengaka. Ata soki Miss Harmon apambolamaki na bimoniseli ya sipesiale uta na Nkolo na boumeli ya pene na sanza zomi na mwambe, eloko moko te na likambo oyo elakisamaki ye liboso. Sikawa ntango ya Nkolo ekokisamaki, lokola bandimi bazalaki kotombolama mpo na kobatela mobeko na ye, mpo na kopesa bango pole na nzela ya likabo ya esakweli, mpe boye, na lolenge na ye moko ya kosala, nsango ya anzelu ya misato, “mibeko ya Nzambe, mpe litatoli ya Yesu Kristo,” esanganaki.

GSAM 257Ebandeli ya Nsango ya Anzelu ya Misato

GSAM 257.1Banda na ntango wana, nsango ya anzelu ya misato, lokola esangani na oyo mibale mosusu, ebandaki kosakolama. Solo ya Sabala, lokola esangani na Sanduku ya Nzambe mpe pole oyo ezalaki komonana na ntina na esika ya bule, endimisaki makambo oyo emonisamaki liboso,—ete lingomba ya boyei oyo esalemaki liboso ezalaki ya solo, mpe na molongo oyo Nkolo alingaki. Sikawa bakokaki kososola malamu koleka liboso ntina ya “matambe misato mpo na komata na nzela oyo ememaka na engumba ya Nzambe.”

GSAM 257Pastɛrɛ Bates andimi ete bimonaneli ezali kouta na Nzambe

GSAM 257.2Na sanza ya zomi na moko, 1846, likita moko esalemaki na Topsham, na Maine, epai wapi Pastɛrɛ Bates azalaki. Na likita wana, Mama White (libala ya Miss Harmon na Pastɛrɛ James White elobelamaki liboso) amonaki emonaneli oyo ekomisaki Pastɛrɛ Bates kondima mpenza ete ezalaki kouta na Nzambe. Azalaki moto oyo alandaki mbu mbula ntuku mitano, asalaki misala nyonso banda na mwana ya masuwa kino kokoma mokonzi mpe nkolo ya masuwa. Boyebi na ye ya astronomie ezalaki boye ete, ndenge alobaki na ngai, akokaki koyeba pene na esika nini azalaki na mbu, na kotalela latitude na longitude, na nzela ya kotala biloko ya likolo. Moto ya boye, na ndenge ya naturel, alingaki kosepela na kosolola makambo ya astronomie.

GSAM 257.3Na lisolo na ye, ayebisaki ngai ndenge nini andimaki mpenza ete bimonaneli yango euti na Nzambe. Alobaki ete mokolo moko amekaki kosolola na Mama White mpo na minzoto, kasi amonaki noki ete ayebi eloko moko te na siansi ya minzoto; solo mpenza, ndenge ayebisaki ye, ayebaki te soki atala ata mokolo moko buku oyo elobeli likambo yango. Azalaki na mposa ya kosolola likambo wana te, mpe abalolaki lisolo na kolobela mpo na mabele ya sika, mpe makambo oyo emonisamaki ye na emonaneli na ntina na yango.

GSAM 258“Likolo oyo Ezali Kofungwama”

GSAM 258.1Na mobu eleka, na mokolo ya 19 sanza ya minei 1845, zulunalo Illustrated London News ebimisaki sango moko ya ntina mingi mpo na bato ya mayele ya minzoto kowuta na Lord Rosse, etali makambo ya kokamwa oyo amonaki na nzela ya télescope na ye ya monene koleka, mingi mpenza elilingi ya oyo bato ya mayele ya minzoto babengaka “libulu na likolo.” Mokolo moko na mpokwa, na likita oyo tolobeli likolo, na ndako ya Tata Curtiss mpe na miso ya Pastɛrɛ Bates, oyo azalaki naino na ntembe mpo na bilakiseli wana, Mama White, ntango azalaki na emonaneli, abandaki kolobela minzoto, apesaki ndimbola ya kitoko mingi ya bamolongo ya langi ya rozɛ oyo amonaki na likolo ya planɛti moko, mpe abakisaki, “Nazali komona basanza minei.” “Oh,” Pastɛrɛ Bates alobaki, “azali kotala Jupiter!” Sima, nsima ya kosala bilembo lokola nde azali kotambola na likolo, abandaki kolimbola milɔngɔ mpe mpɛtɛ na kitoko na yango oyo ezali kobongwana ntango nyonso, mpe alobaki, “Nazali komona basanza nsambo.”⁷ Pastɛrɛ Bates agangaki, “Azali kolimbola Saturne.” Na sima alobaki, “Nazali komona sanza motoba,” mpe mbala moko abandaki kolimbola “likolo oyo ezali kofungwama,” na nkembo na yango, kobengaka yango efungelo ya esika moko ya pole mingi koleka. Pastɛrɛ Bates alobaki ete ndimbola na ye elekaki mosika masolo nyonso ya likolo oyo efungwami oyo atángá ata mokolo moko epai ya mokomi moko te.

GSAM 258.2Ntango azalaki koloba mpe azalaki naino na emonaneli, moteyi Bates atɛlɛmaki na makolo, mpe agangaki, “Ah, nalingaki mpenza Lord John Rosse azala awa lelo na butu!” Pastɛrɛ White atunaki, “Nani azali Lord John Rosse?” “Oh,” elobaki Pastɛrɛ Bates, “azali moto monene ya Angleterre oyo ayebi makambo ya minzoto. Nalingaki azala awa mpo na koyoka mwasi wana azali kolobela astronomie, mpe mpo na koyoka ndimbola wana ya ‘lola ezali kofungwama.’ Eleki mosika makambo nyonso oyo natanga na likambo oyo.” Banda na mpokwa wana, Pastɛrɛ Bates andimaki mpenza ete bimonaneli ya Mama White ezalaki likolo ya boyebi mpe bokonzi na ye. Likambo oyo mpe lolenge ya bokebisi mpe mateya oyo epesamaki, esimbisaki ye ete ezalaki kowuta na Nzambe.

GSAM 259.1Likambo oyo na likolo, ndenge Mama White alimbolaki yango na emonaneli wana, ezali likambo oyo bakomi ya siansi ya minzoto balobelaka mingi te. Huygens, moto ya liboso oyo amonaki yango, apesaki ndimbola oyo elandi:—

GSAM 259Mwinda ya Nkembo na Mopanga ya Orion

GSAM 259.2“Bato ya mayele na makambo ya minzoto batiaka minzoto misato penepene na moko na moko na mopanga ya Orion; tango natali oyo ya katikati na télescope, na mobu 1656, minzoto zomi na mibale mosusu emonanaki na esika ya oyo moko; kati na yango, misato oyo pene na kosimbana, mpe minei mosusu ebimaki, kongenga lokola nde na kati ya lipata, na boye ete esika oyo ezingaki yango emonanaki kongenga mingi koleka likolo mobimba, oyo, lokola emonanaki mobimba na langi ya moindo, mpo na ntina ya ntango ya polele, emonanaki lokola na nzela ya lidusu ya rido, oyo na nzela na yango moto azalaki komona polele etuka mosusu oyo ezalaki kongenga mingi koleka.”

GSAM 259.3William Herschel alobi boye mpo na lidusu oyo na likolo:—

GSAM 259.4“Soki diamɛtrɛ na yango na mosika oyo esali angle ya 10°, ndenge ezali pene ya kosala, bonene na yango esengeli kozala oyo ekoki kokanisa te. Bakalukile ete esengeli kozala mbala trilyɔ mibale koleka bonene ya moi.”

GSAM 259Kongɛnga koleka Moi

GSAM 259.5Thomas Dick, filozofe, alobaka boye mpo na nébuleuse oyo ya pole:—

GSAM 259.6“Soki tozalaki pene na yango lokola ndambo ya mosika ya monzoto oyo eleki pene, atako mosika wana ezali monene, uta na esika ya boye ekomonanaki na kongɛnga oyo ekokani na oyo ya moi; mpe mpo na bikelamu oyo bazali pene mpenza, ekotondisaki eteni monene ya likolo, mpe ekomonanaki na nkembo oyo ekoki kolobama te. Kasi ntina ya suka ya eloko ya boye, na makambo na yango nyonso mpe boyokani na yango, mbala mosusu ekotikala komonana malembe na eleko ekoya ya bomoi oyo ezangi suka; mpe, lokola biloko mosusu ebele na bisika ya mosika ya mokili mobimba, elamusaka na makanisi mposa makasi ya komona bilili ya kitoko mpe ya sekele ya molongo moke lisusu efungwami.”⁸

GSAM 260.1Pastɛrɛ Bates, na kosukisa lisolo na ye na likambo yango, alobaki:—

GSAM 260.2“Na boye, tomoni na nzela ya matatoli nyonso oyo epesami (mpe tokokaki kopesa ebele koleka, soki esengelaki), ete oyo ezali likambo moko ya kokamwa mpe oyo ekoki kolimbolama te na likolo; libulu na likolo oyo bolai ya zingazinga na yango eleki bamili miliárɛ zomi na moko na nkama misato na zomi na minei [11.000.000.314]. Huygens, moto ya lokumu, alobi: ‘Namona naino eloko moko te ya boye na kati ya minzoto misusu oyo etelemi—komona polele na etuka mosusu oyo engɛngaka mingi koleka.’”

GSAM 260Litatoli mosusu na likambo ya Emonaneli ya Planɛti

GSAM 260.3Lisusu tozongeli maloba ya Mama Truesdail, oyo azalaki wana na ntango emonaneli oyo balobeli epesamaki. Alobi boye:—

GSAM 260.4“Ndeko mwasi White azalaki na nzoto ya bolɛmbu mingi, mpe ntango bazalaki kosambela mpo na ye, Molimo ya Nzambe epemaki likolo na biso. Noki tomonaki ete azalaki lisusu koyeba makambo ya mokili te. Oyo ezalaki mbala na ye ya liboso ya komona mokili ya ba planètes. Sima ya kotanga na mongongo makasi basanza ya Jupiter, mpe mwa moke sima oyo ya Saturne, apesaki ndimbola ya kitoko ya mpɛtɛ ya Saturne. Na nsima alobaki, ‘Bafandi na yango bazali bato milai, ya lokumu, bokeseni mingi na bafandi ya mabele. Lisumu ekota awa ata mokolo moko te.’ Emonanaki polele na elongi ya Ndeko Bates oyo ezalaki na esengo ete ntembe na ye ya kala na ntina na esika bimonaneli na ye ezalaki kowuta, ezalaki kolongwa mbangu. Biso nyonso toyebaki ete Kapiteni Bates azalaki molingi monene ya astronomie, mpamba te mbala mingi azalaki kolakisa biso biloko mingi ya likolo mpo na koteya biso. Tango Ndeko mwasi White ayanoli na mituna na ye, nsima ya emonaneli, kolobaka ete ata mokolo moko te atángá to azwá boyebi na makambo ya boye, motema na ye etondaki na esengo mpe esengo monene. Akumisaki Nzambe, mpe amonisaki kondima na ye ete emonaneli oyo etali ba planètes epesamaki mpo ete azala lisusu na ntembe te.”⁹

GSAM 261Mpunda moko ya mabe ekómi ya boboto na mbala moko

GSAM 261.1Mwa moke sima ya likita wana na Topsham, likambo mosusu ya kokamwa esalemaki na boyokani na bimonaneli, oyo nakoyebisa bino ndenge Pastɛrɛ Bates ayebisaki ngai:—

GSAM 261.2Pastɛrɛ White azalaki kosalela mwana-mpunda moko oyo babɔkɔlaki naino malamu te mpe shario ya zando ya bisika mibale, oyo esalemaki kozanga etanda na liboso, kasi ezalaki na esika ya kotɛlɛma na liboso ya shario, mpe esika ya ebende kowuta na bitunga ya mpunda. Esengelaki kokeba mingi ntango bazali kokumba mwana-mpunda yango, mpamba te soki singa to eloko mosusu esimbaki mipanzi na ye, azalaki kobɛta makolo na nkanda makasi, mpe esengelaki bákanga ye ntango nyonso na singa makasi mpo akima te. Mpunda oyo ya elenge ezalaki ya bato oyo bango balingaki kokende kotala, mpe lokola Pastɛrɛ White amesanaki na kokamba bampunda ya bilenge oyo bateyá naino te kotosa moto, akanisaki ete akozwa mokakatano monene te na oyo. Kasi, soki bayebaki ete na tango ya bizaleli na yango ya nkanda, ebomaki kala mibali mibale, moko na kofina ye na mabanga pembeni ya nzela, mbala mosusu alingaki komitiela motema mingi te.

GSAM 261.3Na likambo oyo, bato minei bazalaki na kati ya shario, Pastɛrɛ White ná mwasi na ye na kiti ya liboso, mpe Pastɛrɛ Bates ná Israel Damon na kiti ya nsima. Ntango Pastɛrɛ White azalaki kosala makasi mpenza mpo na kokanga mpunda, Mama White azalaki kolobela bosolo, ntango nguya ya Nzambe ekitaki likolo ya bato wana, mpe amemamaki na emonaneli, atikalaki kofanda na kati ya shario. Kaka na ntango agangaki “Nkembo!” ntango akɔtaki na emonaneli, mwana-mpunda atɛlɛmaki na mbala moko, atikalaki kimya mpenza, mpe akitisaki motó na ye. Na ntango yango moko, Mama White atelemaki, ntango azalaki na ezalela wana, mpe na miso etali likolo, alekaki likolo ya liboso ya shario, akiti na nse likolo ya banzete mibale oyo esangisaka shario na mpunda, mpe atie maboko na ye na nsima ya mwana-mpunda. Pastɛrɛ Bates agangi na Pastɛrɛ White, “Mwana-mpunda akobeta mwasi wana na makolo kino akokufa.” Pastɛrɛ White ayanoli, “Nkolo azali na bokonzi likolo ya mwana-mpunda sikoyo; nalingi te kokota na kati.” Mwana-mpunda atɛlɛmaki kimya lokola mpunda ya mobange. Na pembeni ya nzela, ngomba emataka pene na bamɛtrɛ mibale, mpe pembeni ya lopango ezalaki esika ya matiti. Mama White, na miso na ye etalaki kaka likolo, atalaki nse ata mbala moko te, amataki na ngomba kino na esika ya matiti, sima atambolaki liboso na nsima mwa miniti, azalaki koloba mpe kolimbola kitoko ya mabele ya sika. Na nsima, na motó na ye kaka na lolenge moko, akitaki na ngomba moke, apusanaki na shario, amataki na esika ya matambe, atyaki lobɔkɔ na ye na mokɔngɔ ya mwana-mpunda, mpe bongo amataki na banzete mibale oyo esangisaka shario na mpunda, mpe azongaki na kati ya shario. Kaka ntango afandaki na kiti, emonaneli esilaki, mpe na ngonga moko wana mpunda, kozanga ete mokumbi apesa elembo, ebandaki kokende na nzela na yango.

GSAM 262.2Wana Mama White azalaki libanda ya shario, Pastɛrɛ White akanisaki komeka mpunda, mpo na komona soki mpenza ekómi kimya to te. Na ebandeli, abɛtaki yango kaka moke na fimbo; na tango mosusu, mpunda elingaki kopesa eyano na libɛti, kasi sikoyo eloko moko te eningisaki. Na sima abɛtaki yango makasi, sima makasi koleka, mpe lisusu makasi koleka. Mwana-mpunda atalelaki mabɛti ata moke te, kasi amonanaki lokola nyama ya pɛtɛɛ lokola ba nkɔ́si oyo ba anzelu bakangaki minoko na butu oyo Daniele alekisaki na libulu na bango. “Ezalaki esika ya somo,” elobi Pastɛrɛ Bates, “mpe emonanaki polele ete Nguya yango moko oyo ebimisaki bimonaneli, na ntango wana, ekitisaki bizaleli ya zamba ya mwana-mpunda.”

GSAM 262.3Soki emonaneli oyo ezalaki kaka mpo na mwa bokono ya nzoto na ye, motuna etunami ete, Boni, mpunda mpe ezalaki na bokono lolenge moko?

GSAM 262Litatoli ya Israel Damon

GSAM 262.4Nakopesa awa, lokola elembeteli ya lisolo oyo Pastɛrɛ Bates apesaki ngai, maloba oyo elandi:—

GSAM 262.5“Eleki sikoyo pene na mibu ntuku mibale, kaka sima ya ntango nabandaki kobatela Sabala, Israel Damon ayebisaki ngai makambo ndenge esalemaki ntango Ndeko mwasi White azwaki emonaneli, wana ye, Pastɛrɛ Bates, mpe Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bazalaki kotambola na kati ya shario moke na sima ya mwana-mpunda oyo azalaki kotambola te ndenge esengelaki. Lelo natangi ndimbola oyo ezali likolo ya likambo yango, ndenge Pastɛrɛ Loughborough akomaki yango, mpe eyokani mpenza na oyo Pastɛrɛ Damon ayebisaki ngai.” Etíyami sinyatire, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., mokolo ya 9 sanza ya mibale 1891.”

GSAM 263Litatoli ya Pastɛrɛ Bates na ntina na Bimonaneli

GSAM 263.1Pastɛrɛ Bates alobi boye mpo na likambo oyo ye moko akutanaki na yango:—

GSAM 263.2“Ata soki nazalaki komona eloko moko te epai na bango oyo ezalaki kotɛmɛla liloba, kasi nayokaki nsɔmɔ mpe namekamaki makasi mpenza, mpe na boumeli ya ntango molai nalingaki te kondima ete ezalaki eloko mosusu longola oyo ebimaki na ezalela ya nzoto na ye ya bolɛmbu oyo eumelaki.

GSAM 263.3“Na yango, nalukaki mabaku liboso ya bato mosusu, ntango makanisi na ye emonanaki kimya (libanda ya makita), mpo na kotuna ye mituna mpe mituna ya bozongeli, mpe baninga na ye oyo bazalaki elongo na ye, mingi mingi yaya na ye ya mwasi, mpo na koyeba, soki likoki ezali, solo ya likambo. Na boumeli ya mbala ebele oyo ayaki na New Bedford mpe Fairhaven banda wana, ntango azalaki na makita na biso, namonaki ye na emonaneli mbala ebele, mpe lisusu na Topsham, na Maine; mpe baoyo bazalaki wana na ntango ya makambo wana ya kokamwa bayebi malamu na mposa mpe na likebi nini nayokamelaki liloba na ye nyonso, mpe natalelaki nyonso oyo azalaki kosala, mpo na komona soki ezali lokuta to nguya ya kobenda makanisi. Mpe natondi Nzambe mpo na libaku oyo nazalaki na yango elongo na bato mosusu mpo na komona makambo oyo. Sikawa nakoki koloba na ntembe te mpo na ngai moko. Nandimi ete mosala yango ezali ya Nzambe, mpe epesami mpo na kobondisa mpe kolendisa bato na ye ‘bapanzi-panzi,’ ‘bapanzani,’ mpe ‘bapɔlɔmi,’ banda bokangami ya mosala na biso ... na sanza ya zomi, 1844. Mobulungano ya ‘Talá awa!’ mpe ‘Talá kuna!’ banda na ntango wana etungisaki mingi bato ya Nzambe ya sembo mpe ya bolingo malamu, mpe ekomisaki mpasi mingi mpenza mpo na baoyo bazalaki na makoki te ya kolimbola mikanda ebele ya Nzambe oyo ezalaki kokutana te oyo bamonisaki bango. Nandimi ete nazwaki pole mpe liteya na biteni mingi ya Makomi oyo liboso nakokaki te kokanga ntina na yango polele. Nandimi ete azali mwana ya Nzambe ya komipesa, ya sembo, mpe ya bolingo malamu.”¹⁰

GSAM 263.4“Mokomi azwaka te ‘makanisi’ ya bimonaneli na ye ‘na mateya to boyekoli ya kala.’ Ntango azwaki emonaneli na ye ya liboso, na sanza ya zomi na mibale 1844, ye ná lingomba mobimba na Portland, Maine (esika baboti na ye bafandaki na ntango wana), batikaki ‘liloba ya katikati ya butu’ lokola eloko ya kala. Ezalaki na ntango wana nde Nkolo amonisaki ye na emonaneli libunga oyo ye ná lingomba ya Portland bakweaki na kati. Na nsima, ayebisaki lingomba emonaneli na ye, mpe bandimaki ete likambo na bango ya sanza ya nsambo ezalaki mosala ya Nzambe.”¹¹

GSAM 264Ndenge Bansango Misato Ezalaki Kotalelama na 1847

GSAM 264.1Maloba oyo elandi, ekomami na Pastɛrɛ James White na sanza ya minei, 1847, ekolakisa ndenge bansango misato ezalaki kotalelama na ntango wana:—

GSAM 264.2“Bituluku nyonso ya bandimi ya boyei ya mibale ya Kristo endimi ete anzelu oyo amonisami na vɛrsɛ ya motoba mpe ya nsambo ya mokapo oyo (Emoniseli 14), azali komonisa nsango ya boyei epai ya eklezia mpe na mokili mobimba.... Mosala ya anzelu ya mibale ezalaki ya komonisa na ebele ya bandimi ya boyei ete Babilone akweaki. Mpe lokola eteni monene ya bango bayekolaki likambo oyo te kino nguya ya ‘liloba ya katikati ya butu’ elamwisaki bango na ngonga mpenza mpo na kokima bandako ya losambo liboso mokolo ya zomi ekoka, yango elakisi ete banda sanza ya nsambo, 1844, nsango ya anzelu ya misato ezalaki, mpe ezali kaka, likebisi mpo na basantu ete ‘bátikala makasi,’ mpe kozonga nsima te, mpe ‘kozwa’ te bilembo oyo etuluku ya bangɔndɔ elongolaki na ntango ya koganga ya anzelu ya mibale.

GSAM 264.3“Mpe nsango ya solo mpo na bato ya Nzambe, banda sanza ya nsambo, 1844, ezalaki te likebisi ya boye?—Ya solo mpenza ezalaki.... Vɛrsɛ ya zomi na mibale elobi, ‘Awa nde bokangami motema ya basantu: awa nde bazali baoyo babatelaka mibeko ya Nzambe mpe kondima ya Yesu.’ Omonaki bango wapi, Yoane?—Kasi, ‘awa,’ na kati ya nsango ya anzelu ya misato. Lokola ntango ya kozela na motema molai ebandaki banda sanza ya nsambo, 1844, mpe lokola etuluku oyo ebatelaka Sabala, mpe bongo na bongo, emonanaki banda ntango wana, ezali polele ete tozali na eleko ya nsango ya anzelu ya misato.”¹²