Mokapo 7 — Bokoli ya Nsango na lombango

GSAM 126.1“MPE namonaki anzelu mosusu ya makasi kokita uta na likolo, alatami na lipata: mpe monama ezalaki likolo ya motó na ye, mpe elongi na ye ezalaki lokola moi, mpe makolo na ye lokola makonzí ya moto; mpe azalaki na buku moke ya kofungwama na lobɔkɔ na ye: mpe atɛlɛmisaki lokolo na ye ya mobali likolo ya mbu, mpe ya mwasi likolo ya mabele, mpe agangaki na mongongo makasi, lokola nkɔ́si ntango ezali koganga: mpe ntango agangaki, makelele sambo ya nkake ebimisaki mongongo na yango.... Mpe anzelu oyo namonaki atelemi likolo ya mbu mpe likolo ya mabele atombolaki loboko na ye likolo na likolo, mpe alapaki ndai na ye oyo azali na bomoi libela na libela, oyo akelaki likolo, mpe biloko oyo bizali na kati na yango, mpe mabele, mpe biloko oyo bizali na kati na yango, mpe mbu, mpe biloko oyo bizali na kati na yango, ete ntango ekozala lisusu te: kasi na mikolo ya mongongo ya anzelu ya nsambo, ntango akobanda kobeta, sekele ya Nzambe ekosila, ndenge alobaki na basali na ye, bannabí.”¹

GSAM 126Anzelu elembo ya batindami oyo bazali bato

GSAM 126.2Ndenge emonisamaki liboso, mosala ya kosakola nsango malamu epesamaki na moto, mpe Nkolo alakaki kopambola mosala wana kino “nsuka ya mokili.”² Yango wana, anzelu oyo amemi nsango oyo asengeli kozala elembo ya nsango etali ntango oyo ekosakolama epai ya bafandi ya mokili. Nsango yango ezali kosakolama uta na buku oyo “efungwami,” elingi koloba polele ete ezalaki kokangama liboso. Batindami oyo bazali na lokumu epai ya Nzambe; mpo “monama,” elembo ya kondimana ya Nzambe, ezali likolo na bango, mpe batɛlɛmi balati pole ya nkembo ya Nzambe, mpe balobaka nsango na nkombo ya Mokeli ya biloko nyonso. Oyo elobami awa ezali nsango ya ntango, oyo ezalaki “ekangami,” kasi sikoyo ezali kosakolama uta na buku “efungwami.”

GSAM 127.1Na mikapo eleka, emonisami ete Nkolo alakisaki ntango oyo pole esengelaki kopesama na boyokani na suka ya eleko monene ya boprofeta—mikolo nkoto mibale na nkama misato—oyo ememaka na esambiselo ya bolukiluki; ete esakweli ete boyebi ekokoma ebele ekokisamaki mpenza na nzela ya kotombola bato ebele oyo amonisaki bango pole wana; mpe ete atyaki mpe elembo ya ntango oyo “lisolo ya nzete ya figi” esengelaki koyekolama, na kotombola bateyi na ye kuna mpe na ntango wana mpo bákende kosakola lisolo wana na mokili mobimba. Ndenge moko ya sikisiki, atyaki elembo ya ntango oyo nsango ya ntango esengelaki kokoma na mongongo na yango ya makasi, mpe yango ekokisamaki na bosikisiki nyonso.

GSAM 127Mongongo Makasi ya Nsango ya Liboso

GSAM 127.2Ntango oyo liyebisi oyo esengelaki kopanzana na mongongo makasi ezali motuna moko ya ntina. Etyami awa kati na kobeta ya trompette ya motoba mpe ya nsambo, likambo oyo emonanaka kaka te na esika na yango na kati ya Makomi, kasi mpe na nzela ya nsango yango moko, oyo elobi: “Na mikolo ya mongongo ya anzelu ya nsambo, ntango akobanda kobeta, sekele ya Nzambe ekosila, ndenge alobaki na basali na ye, bannabí.” Oyo ezali elembeteli ya polele ete ntango oyo elobelami na nsango oyo ekomati kino na kobeta ya trompette ya nsambo.

GSAM 127Ntango ya Mongongo Makasi

GSAM 127.3Ntango anzelu ya nsambo akobeta trompette, totángi ete “ndako ya losambo ya Nzambe efungwamaki na likoló, mpe na kati ya ndako na ye ya losambo emonanaki sanduku ya kondimana na ye.”³ Na mosala ya esika ya bule ya na mabele, esika oyo ezalaki na sanduku—esika eleki bule—efungwamaki kaka mbala moko na mobu; yango ezalaki na mokolo ya bolimbisi, mpe mpo na kolongola masumu—bopetoli ya esika ya bule. Ntango oyo baprofɛtɛ balobelaki, ntango mosala oyo ya bopɛtoli, lokola esalemi na Kristo, esengelaki kosalema, ezali na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato.⁴ Elobami lisusu ete ntango anzelu ya nsambo akobɛta trompette, mingongo na likoló ekoloba ete ntango ekoki mpo na kosambisa bakufi.⁵

GSAM 128.1Elembo oyo ya esakweli ya buku ya Emoniseli 10 elakisaka ntango oyo nsango oyo ekotambola “na mongongo makasi,” mpe na suka, “lokola nkɔ́si oyo azali koganga.” Ntango oyo, kolanda esakweli oyo, nsango esengelaki komata na “mongongo na yango ya makasi” ebandaki na suka ya trompette ya motoba kino na suka ya eleko wana ya esakweli oyo ememaki na bopetoli ya esika ya bule, na maloba mosusu, kino na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato. Ba trompettes minei ya liboso ekokisamaki na bitumba ya ba Goths, ba Vandales, ba Huns, mpe bongo na bongo, oyo ekabolaki Rome ya Wɛsti na biteni to bikonzi zomi.

GSAM 128Trompette ya Mitano

GSAM 128.2Trompette ya mitano elakisi bomati ya lingomba ya Bamosulman na lipata na yango ya mabunga, kasi mingi mpenza eleko ya “sanza mitano,” to mibu nkama moko na ntuku mitano ya solo banda na ntango “bazwaki mokonzi moko likolo na bango.” Na mokolo ya 27 sanza ya nsambo 1299, Othman, mobandisi ya bokonzi ya Ottoman, akɔtaki na etumba na mabele ya Nicomedia. Banda na ntango wana, ba Ottomans banyokolaki mpe “bamonisaki mpasi” na bokonzi ya Est ya Rome kino na mokolo ya 27 sanza ya nsambo 1449, elingi koloba mbula nkama moko na ntuku mitano ya kobeta ya trompette ya mitano. Na tango wana, Ba-Turcs bayaki na mampinga na bango mpo na kobundisa mboka Constantinople yango moko, bazalaki kosalela poudre ya mandoki na bitumba na bango; mpe na kanɔ moko ya kilo, oyo mokomi-lisapo Gibbon alobi ete esengelaki bangɔmbɛ ntuku motoba mpo na kobenda yango, babwakaki mabanga ya minene likolo ya bifelo ya Constantinople.

GSAM 128Nsuka ya Trompette ya Motoba

GSAM 128.3Na eleko wana, Jean Paléologue, oyo bato ya istware bamonisi lokola mokonzi-monene ya suka ya Greke, akufaki. Constantin Dékozés azalaki mokitani ya solo ya kiti ya bokonzi, kasi balobaka ete bobangi na ye liboso ya Amurath, sultan ya Turki oyo azalaki kobunda na ye etumba, etindaki ye asenga ndingisa na Amurath mpo na komata na kiti ya bokonzi. Likambo ya boye emonanaki pene lokola nde atiki kiti ya bokonzi na maboko ya Baturki. Ya solo, mwa moke na sima, Ba-Ottoman bakangaki engumba Constantinople mpe Empire ya Est ya Rome. Na boye, bango (na politiki) “babomaki” empire wana oyo liboso “bamonisaki mpasi.” Esengelaki bango “báboma” yango “mpo na ngonga moko, mpe mokolo moko, mpe sanza moko, mpe mobu moko.”

GSAM 129.1Soki tozwí yango lokola ntango ya esakweli, mokolo moko ezali mobu moko, ntango yango ekozala ya boni? Likambo yango ezali pɛtɛɛ: mobu moko, mikolo 360, to bambula; sanza moko, mikolo 30, to bambula; mpe mokolo moko, mobu moko,—nyonso esangani, mikolo 391, to, na bosikisiki, bambula 391. Ngonga moko, lokola ezali eteni ya ntuku mibale na minei ya mokolo, na elembo, ekozala ndambo ya sanza, to mikolo zomi na mitano. Yango wana, ntango mobimba ya boyangeli ya bonsomi ya Bamozelema na mabele ya Leta ya Roma ya Esti ekozala mbula 391 na mikolo 15. Soki tobakisi yango na mokolo ya 27 sanza ya nsambo 1449, ekomema biso na mokolo ya 11 sanza ya mwambe 1840, mpo na suka ya eleko ya bonsomi ya Baturki, ndenge elakisami na nse ya trompette ya motoba.

GSAM 129Monganga Josiah Litch asakoli kokwea ya Bokonzi ya Ottoman

GSAM 129.2Na mobu 1838, Dr. Josiah Litch, moto ya Philadelphie, na Pennsylvanie, nsima ya kondima solo oyo William Miller alakisaki, asanganaki na mosala ya kopanza nsango yango mingi koleka. Abongisaki masolo mpo na kobimisa na mikanda mpo na bato nyonso na ntina na ba trompette nsambo ya Emoniseli. Atɛlɛmaki ngwi na likanisi ete trompette ya motoba ekotika kobɛtama mpe bokonzi ya Ottoman ekweya na mokolo ya 11 sanza ya mwambe, 1840, mpe ete yango ekolakisa na mokili mobimba ete mokolo moko na esakweli ya bilembo elakisi mobu moko ya ntango ya solo.

GSAM 129.3Bandeko mosusu, ata mpe baoyo bandimaki na ye na likambo oyo, bakomaki na nsɔmɔ mpo na ndenge makambo ekokende “soki likambo yango esalemi te” ndenge alobaki. Kasi, yango ebangisaki ye te, kasi akendeki liboso kosala nyonso na makasi na ye mpo na kopanza makanisi na ye na likambo ya Turquie. Bazulunalo ya bato nyonso epalanganisaki likanisi oyo alobaki na likambo yango. Bituluku ya bato oyo bandimaka Nzambe te basololaki likambo yango na makita na bango, mpe balobaki, “Talá moto oyo ameki likambo moko, mpe soki likambo oyo esalemi ndenge alobi, yango ekondimisa na ntembe te ete mokolo moko na esakweli elakisi mobu moko, mpe ete mikolo nkoto mibale na nkama misato ezali mibu nkoto mibale na nkama misato, mpe ete ekosila na mobu 1844.”

GSAM 130.1Kobima ya lisolo ya Dr. Litch esalaki makelele monene, mpe bankoto na bankoto ya bato babengamaki na ndenge wana mpo na kolanda suka ya mikakatano oyo ebimaki kati na Mehemet Ali, pasha ya Ezipito, mpe sultan ya Turquie. Bankama balobaki, “Soki likambo oyo esuki ndenge monganga alobi, ekondimisa mobeko ya ‘mokolo-mobú’ ya kolimbola ntango ya bilembo, mpe tokokoma Ba-Adventiste.”

GSAM 130Sultan ya Turquie na Etumba na Pasha ya Ezipito

GSAM 130.2Na bambula ebele liboso ya 1840, sultan azalaki na etumba na Mehemet Ali, pasha ya Ezipito. Na 1838, matata kati na sultan mpe moyangeli na ye ya Ezipito oyo azalaki na nse na ye ekangamaki mpo na mwa ntango na nzela ya bopusi ya ba ambassadeur ya bapaya. Kasi, na mobu 1839, bitumba ebandaki lisusu, mpe ekobaki kino na etumba monene kati na mampinga ya sultan mpe ya Mehemet, mampinga ya sultan ebomamaki mobimba mpe ebebisamaki, mpe masuwa na ye ya bitumba ekangamaki na Mehemet mpe ememamaki na Ezipito. Sultan akweaki makasi mpenza, na boye ete, ntango etumba ebandaki lisusu na sanza ya mwambe, atikalaki kaka na masuwa mibale ya bitumba ya kelasi ya liboso mpe ba-frégate misato lokola biteni ya mawa ya mampinga ya masuwa ya Turki oyo ezalaki na nguya kala. Mehemet aboyaki mpenza kotika mampinga wana ya masuwa mpe kozongisa yango epai ya sultan, mpe alobaki ete soki bikolo ya minene bameki kobotola yango na ye, akotumba yango. Makambo etikalaki bongo, ntango na mobu 1840, Angleterre, Russie, Autriche, mpe Prusse bakɔtaki na likambo, mpe bazwaki mokano ya kobongisa ntembe yango; mpamba te ezalaki polele ete, soki batiki ye, Mehemet akokomaki noki mokonzi ya kiti ya bokonzi ya sultan.

GSAM 131Kokota ya Bikolo Biyokani

GSAM 131.1Sultan andimaki bokoti ya bikolo oyo esangani, mpe na boye apesaki likambo yango na bolingi na ye na maboko na bango. Likita ya bikolo wana esalemaki na Londres, epai wapi sheikh Effendi Bey Likgis azalaki wana lokola motindami ya bokonzi ya Ottoman oyo azalaki na nguya mobimba. Ultimatum moko ekomamaki, mpo na kopesama na pacha ya Ezipito, na kati na yango sultan asengelaki kopesa ye bokonzi ya libota ya Ezipito, mpe eteni nyonso ya Siri oyo etandami banda na Golfe ya Suez kino na Etima ya Tiberias, elongo na etuka ya Acre, mpo na bomoi na ye mobimba; ye mpe, na ngambo na ye, alongola basoda na ye na biteni mosusu nyonso ya bokonzi ya sultan oyo azalaki kokanga, mpe azongisa mampinga ya masuwa ya Ottoman. Soki aboyi likabo oyo uta na sultan, bikolo minei bikozwa likambo yango na maboko na bango moko, mpe bakosalela banzela mosusu nyonso oyo bamonaki malamu mpo na kotinda ye andima.

GSAM 131.2Emonanaki polele ete kaka soki ultimatum oyo ekokomaki na maboko ya Mehemet Ali, likambo yango ekokomaki mpo na libela na libela na libanda ya bokonzi ya sultan, mpe bokambi ya makambo na ye, kobanda na ngonga wana, ekokomaki na maboko ya bikolo ya bapaya.

GSAM 131Esakweli ekokisami—Suka ya Lipanda ya Turquie

GSAM 131.3“Sultan atindaki Rifat Bey na masuwa ya leta oyo etambolaka na vapeur na Alexandrie, mpo na koyebisa pasha ultimatum. Bapesaki ye yango na maboko, mpe ye azwaki mokumba na mokolo ya zomi na moko ya sanza ya mwambe, 1840! Na mokolo yango moko, sultan atindaki mokanda epai ya ba ambassadeur ya bikolo minei, mpo na kotuna lolenge nini bakozwa soki pasha aboyi kotosa masɛngami ya ultimatum; bango bayanoli ye ete nzela esili kobongisama, mpe ezalaki na ntina te ete amitungisa mpo na likambo nyonso oyo ekokaki kobima. Na mokolo wana, eleko ya mibu nkama misato na ntuku libwa na moko mpe mikolo zomi na mitano oyo epesamaki mpo na bokonzi ya Ottoman esili; mpe lipanda ya sultan ezalaki wapi?—Esilaki!”⁶

GSAM 132.1Banda na mokolo wana kino lelo, sultan asengelaki kotosa mitindo ya bikolo ya minene, mpe kotala ndenge bazalaki kokabola bokonzi na ye, eteni na eteni, mpo na kosalela yango bango moko.

GSAM 132Mposa ya Bato na Masakoli Elamwisamaki

GSAM 132.2Kokokisama oyo ya kokamwa ya esakweli esalaki bato mingi makanisi makasi. Ebakisaki mposa ya bato ya koyoka makambo etali esakweli oyo ekokisami mpe oyo ezali kokokisama. Dr. Litch alobaki ete na kati ya basanza moke sima ya sanza ya mwambe 11, 1840, azwaki mikanda kowuta na bato koleka nkoto moko ya lokumu oyo bandimaka Nzambe te, ndambu na bango bazalaki bakambi ya bituluku ya bato oyo bandimaka Nzambe te, epai wapi balobaki ete batikaki etumba na Biblia, mpe bandimaki yango lokola maloba ya Nzambe epai ya bato. Ndambu na bango babongwanaki mpenza epai ya Nzambe, mpe ebele na bango bakomaki balobi ya makasi na kati ya lingomba monene ya bozongi ya Kristo ya mibale. Bamosusu balobaki na Dr. Litch boye: “Biso tolobaka ete balimboli ya masakoli bazwaka maloba na nkasa ya kala ya lisapo mpo na kondimisa makanisi na bango ete masakoli ekokisami; kasi na likambo oyo, tozali komona makambo ya solo liboso ya miso na biso.”

GSAM 132.3Mpo na kolakisa ndenge nini, kaka na suka ya trompette ya motoba, nsango ya boyei ya Kristo ebandaki kopanzana “na mongongo makasi,” nakolobela likambo moko ndenge moto moko oyo azalaki na kati ya mosala oyo ayebisaki ngai.

GSAM 132.4Na mobu 1840, E. C. Williams, motongi ya ba hema mpe ya ba voile ya monene, ya Rochester, na N.Y., andimaki nsango yango, mpe abengisaki Bapastɛrɛ Miller na Himes baya na Rochester mpo na koloba na bankoto ya bato ya engumba wana. Bayanolaki ete bazangaki mbongo oyo esengelaki mpo na kofutela ndako ya monene oyo ekokaki koyamba bato nyonso. Ayanolaki, “Nazali na hema ya zolongano ya diametre ya 120 pieds. Nakotonga yango, nakobongisa bisika ya kofanda, mpe nakobatela yango, ofele. Boya mpe bósakola nsango.” “Baye,” alobaki na ngai, “mpe etende ekokaki ata te kokanga ndambo ya bato oyo bayaki mpo na koyoka, yango wana nabakisaki eteni mosusu ya makolo ntuku minei, mpe ekomaki etende ya bonene ya makolo 160 na 120. Etende oyo etondaki na bato mokolo na mokolo, mpe bankama bazalaki kotondana na libanda, bango nyonso na mposa makasi ya koyoka liloba.”

GSAM 133Bankama bazali kosakola Nsango

GSAM 133.1Mpo na kokokisa mposa oyo ezalaki se kokola, basalelaki ba hema ya minene, mpe basalaki makita na kati ya zamba moke na eleko ya molunge. Na eleko ya malili, basalelaki bandako mosusu ya minene koleka ya lingomba mpe ba salles ya bato nyonso, mpe bisika yango nyonso etondaki mpenza na bayoki oyo bazalaki na mposa ya koyoka. Na esika ya Pastɛrɛ Miller kotelema ye moko, lokola azalaki kosala liboso ya mobu 1840, “pene na ye moko” mpo na kosakola nsango, pene na bato nkama misato basanganaki na ye mpo na kosakola polele bosilisi ya eleko ya mikolo nkóto mibale na nkama misato, mpe mpo na koganga ete, “Ntango ekozala lisusu te,” mpe, “Ngonga ya bosambisi na ye ekómi.” Na boye tomoni ndenge nini, tango ntango ya Nkolo ekokaki mpo nsango etambola na mokili mobimba, liloba na ye ekokisamaki, mpe bamilio ya bato bazwaki mposa ya koyoka libiangi yango.

GSAM 133.2Makambo oyo ezalaki solo mpo na lingomba na Amerika ezalaki mpe solo na mikili misusu. Kobanda na mobu 1840, na esika ya bato moke moke kokabola mikanda na bango, ebele ya bato babimaki na liboso, lokola nde, mpo na kosakola mongongo wana. Na Angleterre, ezalaki na bapastɛrɛ nkama nsambo ya Eklezia ya Angleterre kaka bazalaki kosakola nsango yango, kozanga kutu kolobela ebele ya basusu oyo bazalaki na mosala moko wana. Na bikolo koleka ntuku mibale oyo ezali na lokumu na mokili, nsango yango ezalaki kopanzana na molende monene, oyo etindaki moto oyo azalaki kotala aloba ete, “Bato oyo bazali mpenza na bosolo na likambo oyo.”