Mokapo 2 — Nzela ya Libiki Emonisami

GSAM 38.1“Elikya oyo ezongisami esalaka motema mpasi; kasi ntango mposa ekokisami, ezalaka lokola nzete ya bomoi.”¹ “Mpo boye alobi Nkolo ya mampinga: Nanu mbala moko, mwa moke lisusu, mpe nakoninga likolo, na mabele, na mbu, na mabele ya kokauka; mpe nakoninga bikolo nyonso, mpe Mposa ya bikolo nyonso ekoya; mpe nakotondisa ndako oyo na nkembo, alobi Nkolo ya mampinga.”²

GSAM 38.2Banda ntango bábenganaki Adamu na elanga ya Edene mpe na nzete ya bomoi, maloba oyo balobaki na Satana mpo na mboto ya mwasi—“Akopasola motó na yo,”—epesaki elikya ya kolongama ya suka ya zabolo, ya kobukama ya mayele na ye ya nko, mpe ya kozongisama na nzete ya bomoi. Moto oyo bazalaki kozela—Mboto oyo alakami—bongo akomaki “Mposa ya bikolo nyonso.”

GSAM 38.3Na maloba oyo euti na Hagayi oyo etangami likolo, emonani ete boyei ya Oyo Alingami ekangami na ntango oyo Nkolo akaninga likolo mpe mabele. Paulo, ntango azalaki kokomela Baebre, atiaki koningana wana na mikolo mikoya, kolobaka, “Lisusu mbala moko nakoninga kaka mabele te, kasi mpe likolo. Mpe liloba oyo, Lisusu mbala moko, elakisi kolongola biloko oyo ezali koningana, lokola biloko oyo esalami, mpo ete biloko oyo ekoki koningana te etikala. Yango wana, lokola tozwi bokonzi oyo ekoki koningana te, tózala na ngolu, na nzela na yango tósalela Nzambe losambo oyo endimami na limemia mpe kobanga Nzambe.”³ Maloba oyo etali koningana moko oyo ekoya emonani lokola etie yango na boyokani ya penepene na botɛlɛmisi ya suka ya bokonzi ya Nzambe, na nse ya Kristo, Mwana oyo alakama, “Mposa ya bikolo nyonso.”

GSAM 39.1Bozongisi oyo ekosalema na nzela ya Kristo emonanaka polele na mikolo oyo ya suka epai ya bato nyonso oyo bazali na Biblia mobimba efungwami liboso na bango. Ezalaki bongo te mpo na bato ya kala. Liloba ya Nkolo eyaki epai na bango, “liteya likolo ya liteya, liteya likolo ya liteya: molongo likolo ya molongo, molongo likolo ya molongo; mwa moke awa, mpe mwa moke kuna.”⁴ Na bongo, na kofungolama epai na bango ya mwango ya lobiko, ezalaki lokola nzela ya basembo, “lokola pole oyo engɛngaka, engɛngaka mingi koleka kino mokolo ya kokoka.”⁵ Yango wana, ezali likambo ya ntina mingi kolanda na mokuse ndenge mwango wana efungwamaki malembe malembe epai ya bato na ye ya kala.

GSAM 39Kozela emonisamaki na ebandeli te

GSAM 39.2Nkolo azongisaki elikya na bango na nsima mbala moko te, na kopesa mitema na bango mpasi na kolakisaka bango ete ekosenga bankama ya bambula liboso bákoma na suka ya bilikya na bango na Mwana oyo alakama. Na makambo oyo ekomami, tomoni ete batikamaki bakanisa ete mwana ya liboso oyo abotamaki nde Mwana wana azalaki; mpe ete noki mpenza, na lolenge moko boye, Edene ekobongisama, mpe bakozongela nzela ya kokota na nzete ya bomoi. Tango Kaini abotamaki, Eva alobaki na esengo, “Nazwi mobali uta na Nkolo.”⁶ Bato mosusu ya mayele na monoko ya Hébreu balobi ete soki tokomi yango maloba na maloba mpe na ndenge ya solo, ekotángama boye: “Nazwi mobali, Nkolo.” Yango elingi koloba, Talá Mwana oyo akosala mosala oyo ya bonkolo ya kolonga Satana. Ekomami te ete Eva alobaki maloba ya ndenge wana ntango Abele abotamaki. Akokaki, mpe na ndenge ya bomoto, kokanisa ete mwana ya liboso nde azalaki oyo akokokisa elaka. Ndenge nini elikya na ye ekweaki, mpe ata ekufaki, ntango bizaleli ya Kaini ezalaki kokola, mpe amonaki bizaleli na ye ya mabe oyo na suka ememaki na koboma ndeko na ye ya mobali. Liboso ete Abele abomama, esengeli ete bazwaki pole mpe boyebi moko na ntina na mbeka oyo esengelaki kopesama mpo na bango na mikolo ekoya; mpo Abele, lokola Nzambe atangisaki ye, amemaki mwana na ye ya mpate lokola mbeka, nzokande Kaini, oyo atangisamaki lokola ndeko na ye, amemaki mbeka ya mbuma ya mabele, mpe likambo yango esalemaki na molimo ya nkanda mpe ya zuwa. Mbeka ya Abele endimamaki koleka oyo ya Kaini, mpo esalemaki “na kondima,” mpe na ntina na yango, Paulo akomi ete, “Ata akufi, azali naino koloba.”⁷

GSAM 40Boni, Seth azali Mboto?

GSAM 40.1Nsima ya liwa ya Abele, Seth abotamaki, mpe elikya ezongelaki; “pamba te,” ndenge Eva alobaki, “Nzambe apeseli ngai mwana mosusu na esika ya Abele, oyo Kaini abomaki.”⁸ Sima na yango, Seth akomamaki na molongo ya bakitani ya Adama. (Tala Genese 5:3.) Kaini, mwana ya liboso ya solo, akomama te na molongo wana. Emonani ete Eva akanisaki ete Seth nde azali Sikawa Mwana oyo alakama. Emonani na makomi ete nsima ya kobotama ya Seth, bato babandaki komibenga na nkombo ya Nkolo. (Talá na ngámbo ya Genese 4:26.) Mbala mosusu basalaki bongo na likanisi ete Seth nde azalaki moto oyo asengelaki kozala mokonzi ya suka, Nkolo, mpe kolongola bokonzi ya Satana oyo azwaki na makasi.

GSAM 40Elikya na kati ya Noa

GSAM 40.2Na lisolo ya mokuse ya makambo banda na ntango ya Adamu kino na mbotama ya Noe, balakisi kaka mwa makambo koleka molongo ya mabota ya bato. Na mbotama ya Noa (“moto ya sembo,” na pembeni ya lokasa) elikya ebimaki lisusu, mpe bato balobaki, “Oyo nde akobɔndisa biso na mosala na biso mpe na bolɛmbu ya maboko na biso, mpo na mabele oyo Nkolo alakeli mabe.”⁹ Liloba ya Nzambe elobi polele te ndenge nini to na lolenge nini bazalaki kozela libɔndisi; kasi elikya ezalaki ete elakeli mabe likolo ya mabele ekokita na lolenge moko boye. Boyebi ya mabe oyo ezalaki na mikolo ya Noe, ntango bato balingaki kotondisa mokili na lisumu mpe mobulu kino libota ya bato elimwisama na mpela, mpe kaka Noe ná libota na ye nde babikaki na libebi; mpe likambo ete azalaki na boumeli ya mbula nkama moko na ntuku mibale mpo na kokebisa mokili na libebi oyo ezalaki koya, nyonso wana ebombamaki na bango.

GSAM 41Botongi ya Babel

GSAM 41.1Nsima ya mpela, bato bapesamaki mitindo, na nzela ya Noe, ete batondisa mabele; kasi ntango babandaki kobakisama, baboyaki mwango ya Nkolo ya kokamba bango. Nimrode atelemisaki bokonzi ya Babel (oyo na sima ebengamaki Babylone, boyangeli ya liboso ya mokili).¹⁰ Mwa moke na sima, bato babandaki kotonga ndako molai ya Babel, mpo na komikómisa nkombo mpe mpo bápanzana te, likambo oyo ezalaki mpenza kotɛlɛmɛla mateya oyo Nkolo apesaki bango na nzela ya Noe. Na esika ya kozela na motema pɛtɛɛ ete Nkolo akokisa mikano na Ye, bazwaki likambo yango na maboko na bango moko, bongo Nzambe abulunganisaki lokota na bango, mpe na ndenge wana bapanzanaki.

GSAM 41Abraham akozala Mozwi-libula ya Mokili

GSAM 41.2Soki tolandi lisolo mokuse kino na libota ya zomi na molongo ya bakitani ya Noe, tokuti libiangi ya Abraham, oyo Nkolo alobaki na ye, “Mabele nyonso oyo ozali komona, nakopesa yango na yo, mpe na bakitani na yo mpo na libela. Mpe nakokomisa bakitani na yo lokola putulu ya mabele: boye ete soki moto akoki kotanga putulu ya mabele, wana mpe bakitani na yo bakotangama. Telema, tambola na kati ya mboka, na bolai na yango mpe na bonene na yango; mpo nakopesa yango na yo.”¹¹ Atako na elaka oyo epesamaki na Abraham ete akozwa mboka yango, Nkolo ayebisaki ye ete akokufa. Paulo alobi ete alongwaki mpo na “esika oyo asengelaki kozwa na libula na sima.”¹² Motuna oyo etali kokokisama ya elaka na ntembe te emonisamaki polele na Abraham na nzela ya emonaneli kowuta na Nzambe, mpo ete “azalaki koluka engumba oyo ezali na miboko, oyo Motongi mpe Mokeli na yango ezali Nzambe.”¹³ Na Baroma 4:13 elobami ete elaka ezalaki “ete akozala mokitani ya mokili;” te na ndenge oyo ezali sikoyo, kasi na mikolo ekoya, sima ya kozonga na bomoi.

GSAM 42.1Na kotalela ya bomoto, Abraham akokaki te komona ndenge nini mboto oyo elakamaki ekokaki kozala mwana na ye moko. Yango wana, alobaki ete Eliezer, mokambi na ye, nde azala mboto. Nkolo alobaki, Te bongo; kasi mboto yango ekozala nde oyo “ekobima na libumu na yo moko.” Sikawa Nkolo abandaki komonisa ye ete mosala ya suka ya mwana na ye ya elaka ekokisama noki te. Alobaki na Abraham, “Bakitani na yo bakozala bapaya na mboka oyo ezali ya bango te, mpe bakosalela bato ya mboka yango; mpe bato ya mboka yango bakonyokola bango mbula nkama minei.... Mpe yo okokende epai ya bankoko na yo na kimya; okokundama na bobange ya malamu.”¹⁴

GSAM 42.2Mwasi ya Abraham apesaki likanisi moko ya bozoba mpo na kokómisa elaka esalema noki; kasi sima Yisaka abotamaki, mwana ya solo ya Abraham na Sarah, mwasi na ye ya libala, Nkolo alobaki mpo na Yisamaele na mama na ye Hagar, “Bobengana mwasi moombo oyo mpe mwana na ye.”

GSAM 42.3Na komekama ya kondima ya Abraham na likambo ya kopesa Yisaka na etumbelo, ayekolaki liteya na ntina na lisekwa ya bakufi. Elobami mpo na ye ete, “Kotalela ete Nzambe akokaki kotombola ye [Yisaka] ata kati na bakufi; epai mpe azwaki ye na elilingi.”¹⁵

GSAM 42Mboto ya Solo

GSAM 42.4Mbala moko, Abraham ayebisamaki ete Mwana ya solo, oyo na nzela na ye bikolo nyonso esengelaki kopambolama, atako akozala moko ya bakitani na ye na nzoto, kasi na bosolo akozala nde Kristo ya Nzambe; mpo Nkolo alobaki na ye te, “Mboto, lokola ya ebele; kasi lokola ya moko, mpe na Mboto na yo, oyo azali Kristo.”¹⁶ Ntoma Paulo alobaki boye mpo na likambo oyo: “Mokanda Mosantu, na ndenge emonaki liboso ete Nzambe akokómisa bapaya sembo na nzela ya kondima, esakolaki liboso nsango malamu epai ya Abraham, na maloba oyo: Na yo, mabota nyonso ekopambolama.”¹⁷ Elaka oyo epesamaki na Abraham ezongelamaki mpe epesamaki na Yisaka mpe na mboto na ye,¹⁸ mpe lisusu na Yakobo.

GSAM 42.5Lokola Yakobo azalaki na bana mibali zomi na mibale, motuna ekoki komituna sikoyo, Nzela ya libota ya Mwana ya solo ekolandama na nzela ya nani? Na litatoli oyo ezalaki na nguya ya Molimo oyo Yakobo apesaki mpo na bana na ye ya mibali, likambo yango esilaki: “Bokonzi ekolongwa te na Yuda, mpe mopesi mibeko te longwa na kati ya makolo na ye, kino Shilo akoya; mpe epai na ye nde bato bakoyangana.”¹⁹ Mpo na kokokisa yango, ezali malamu tóyeba ete Baisraele, atako bazalaki na nsé ya bokonzi ya bikolo bikeseni, bapesamaki ndingisa ya kozala na Sanhédrine na bango. Na boye, Yuda—libota ya Bayuda oyo ezwaki nkombo na Yuda—bazalaki na mongongo na boyangeli na bango kino Shilo (Kristo) ayaki mpenza.

GSAM 43Ntango Ebombami

GSAM 43.1Bankumu bazalaki na boyebi moke na ntina na bozongisi mpe Mwana oyo alakami; kasi ntango nini to mpe mibu boni liboso ete ayaka ezalaki naino ebombami epai na bango. Ntango bakitani ya Yakobo bazalaki se kobakisama na Ezipito, mpe Moasulia—Farao (Yisaya 52:4)—oyo “ayebaki Yozefu te,”²⁰ atungisaki bango, makanisi na bango ezongelaki mbala moko na mibu 400 (na bosolo 430) oyo balobelaki na Abraham lokola eleko ya bonyokoli mpe ya bomoi na bango lokola bapaya, na elikya ete libiki na makambo wana ekofungola nzela na libula oyo elakamaki.

GSAM 43.2Ntango Moize abotamaki, baboti na ye bamonaki ete “azalaki mwana ya malamu.”²¹ Pole esengelaki epesama na bango ete azalaki mpo na kozala, na nse ya Nzambe, mobikisi ya Yisraele uta na boombo na bango ya makasi. Na ntembe te, boyebi oyo epesamaki na Moize; mpo ntango, na mibu ntuku minei, azwaki mokano ya kokende mpenza elongo na Baisraele oyo bazalaki konyokwama, mpe koyoka mpasi elongo na bango na esika ya kobengama mwana ya mwasi ya Farao mpe mokitani na kiti ya bokonzi ya Ezipito,²² mpe ntango abandaki kobundela bato na ye, mpe na kobatela bango abomaki Moezipito moko, akamwaki mingi ndenge bayebaki te mosala na ye; “mpamba te akanisaki ete bandeko na ye bakososolaka ete Nzambe na nzela ya loboko na ye nde akobikisa bango.”²³

GSAM 44.1Ntango ntango ya Nkolo ekokaki mpo bana ya Yisraele balongwa na Ezipito, balongwaki, mpe na mokolo oyo elobamaki liboso, kaka na mokolo yango mpenza. Exode 12:40, 41. Bakokaki te komona Moize lokola mokonzi na bango ya suka mpe mboto oyo elaka esalemaki na ye, mpo azalaki wa libota ya Levi, mpe Yakobo, na maloba na ye ya esakweli, alobaki te ete Yuda akozala mokonzi na bango kino Shilo akoya?

GSAM 44“Nakomona Ye, kasi sikoyo te.”

GSAM 44.2Ntango bana ya Yisraele bazalaki na nzela ya kokende na Kanana, Balake, mokonzi ya Moabe (moko ya bakitani ya Lote), abengisaki Balaam mpo na kolakela Yisraele mabe. Nkolo abongolaki elakeli-mabe na ye ekomaki mapamboli, oyo epesaki bango pole ya kobakisa, mpo na kolongola likanisi ete libiki ya suka na bokonzi ya Satana ekozala mbala moko ntango bakokota na Kanana. Lisolo ya Makomi na likambo yango elobi ete, Balaam, na emonaneli uta na Nzambe, alobaki, “Nakomona ye, kasi sikoyo te; nakotala ye, kasi pene te: monzoto moko ekobima na Yakobo, mpe nzete ya bokonzi ekotombwama na Yisraele, mpe ekobeta biteni ya Moabe, mpe ekoboma bana nyonso ya Set.”²⁴

GSAM 44.3Bakitani oyo ebele oyo babotamaki na Abraham, Paulo alobeli yango boye: “Na yango, na moto moko, mpe lokola akufaki, babotamaki ebele lokola minzoto ya likolo na motango, mpe lokola zelo ya libongo oyo etangamaka te. Bango nyonso bakufaki na kondima, bazwaki te bilaka, kasi bamonaki yango mosika, bandimaki yango, bayambaki yango, mpe bandimaki ete bazalaki bapaya mpe bapaya-mobembo na mabele.”²⁵

GSAM 44.4Motema ya Yisraele esengelaki te kolɛmba to kolɛmwa na maloba ya Balaam oyo elobaki ete kokokisama ya elikya na bango ezali “sikoyo te,” to “pene te;” mpo ete Nkolo, mwa moke liboso ya esakweli oyo, alakaki na bomoi na ye moko ete ezalela wana ya nkembo ekokoma na suka. Na nzela ya Moize alobaki, “Kasi lokola nazali na bomoi, mokili mobimba ekotonda na nkembo ya Nkolo.”²⁶ Na mikolo ya mosakoli Habakuku, mbula 863 na sima, solo yango moko ezongelamaki, kasi elobamaki lokola likambo oyo ekoya naino: “mpamba te mabele ekotonda na boyebi ya nkembo ya Nkolo, lokola mai etondisi mbu.”²⁷

GSAM 45Mosala ya Esika ya Bule elilingi ya oyo ya Solo

GSAM 45.1Ntango Nkolo abimisaki Yisraele na Ezipito, alobaki na miso ya kampo mobimba mobeko na ye ya mateya ya bizaleli malamu, mpe apesaki bango kopi na yango likolo ya mabanga, oyo ekomamaki na mosapi na ye moko, mpo ete bámonisa bango ntango nyonso Mobikisi oyo na suka akomikabola mbeka mpo na bango; mpe mpo na nzela ya makila na ye ya motuya, masumu na bango esukolama, atongisaki esika ya bule na esobe. Na botongi na yango mobimba, Moize apesamaki mitindo ete asala Tabernakle yango, to esika ya bule, kaka ndenge moko na elilingi oyo Nkolo alakisaki ye na ngomba.²⁸ Losambo na esika wana ya bule ezalaki elili ya losambo ya solo ya Kristo na esika ya bule ya likolo.²⁹ Atako mokano ya Nzambe na makabo mpe mbeka ya esika ya bule ezalaki ya kotikala komonisa na bato elili ya “biloko ya malamu oyo ezali koya,”³⁰ milende ya Satana ezalaki ya komema bato bámona nde likabo yango moko na motuya, na esika ya Kristo mpe losambo na ye ya solo, oyo yango ezalaki kaka ndakisa na yango. Na boye, alukaki komema bango bámitiela motema na misala na bango moko mpo na lobiko.

GSAM 45.2Ezalaki mokano ya Nkolo kozala mokonzi ya bato na ye,—Bana ya Yisraele,—kobunda bitumba na bango mpe kolonga bikolo. Azalaki na lolenge na ye ya kokamba, ndenge emonisami na maloba oyo elandi: “Ntango abebisaki bikolo sambo na mboka ya Kanana, akabolelaki bango mabele na bango na nzela ya kobwaka zeke. Mpe nsima na yango apesaki bango bazuzi na boumeli ya pene na mbula nkama minei na ntuku mitano, kino na ntango ya Samwele, mosakoli.”³¹

GSAM 45Bǎna ya Yisraɛl Basɛngi Mokonzi

GSAM 45.3Emonani polele ete Bana ya Yisraele basepelaki te na lolenge Nkolo azalaki kokamba bango. Kasi, ezalaki mokano mpe mposa na Ye ete bango bázala ekólo moko ya koponama, ekeseni na bikólo nyonso oyo ezalaki zingazinga na bango. Soki balandaki malako na Ye na bosembo, ata bikólo mpe elingaki koloba mpo na bango ete, “Ya solo, ekólo oyo ya monene ezali bato ya mayele mpe ya bososoli. Zambi ekólo nini ezali monene boye, oyo Nzambe azali pene na bango boye, lokola Nkolo Nzambe na biso azali na makambo nyonso oyo tobengaka ye mpo na yango?”³²

GSAM 46.1Na kanda na bango, basɛngaki Samwele aponela bango mokonzi, mpe Nkolo alobaki na Samwele, “Baboyi ngai, ete nayangela bango te.”³³ Lisusu balobaki na Samwele, mpe na mongongo ya makasi koleka, “Sikawa, tia mokonzi mpo na biso mpo na kosambisa biso lokola bikolo nyonso.”³⁴ Samwele alakisaki bango na bososoli nyonso bonyokoli oyo ekokomela bango soki bazwi mokonzi, kasi “atako bongo bato baboyaki kotosa mongongo ya Samwele; mpe balobaki, Te; kasi tokozala kaka na mokonzi likolo na biso; mpo ete biso mpe tózala lokola bikolo nyonso; mpe ete mokonzi na biso asambisa biso, mpe atambola liboso na biso, mpe abunda bitumba na biso.”³⁵

GSAM 46.2Na yango, bazalaki na bakonzi mpo na kokamba bango na boumeli ya pene na mibu nkama mitano, liboso lokola bokonzi moko na nse ya Saulo, Davidi, mpe Salomone; sima, ekabwanaki na bikonzi mibale, Yisraele mpe Yuda. Bakonzi na bango moke mpenza nde bazalaki malamu mpe ya bosembo, kasi ebele na bango bazalaki mabe, bazalaki komema bato na losambo ya bikeko mpe na mabe ya minene. Na boye, bato bakómaki lokola bikólo oyo ezalaki zingazinga na bango kaka te na kozala na mokonzi, kasi mpe lokola bango na mabe, na kotika Nzambe ya bankɔkɔ na bango, mpe na kosambela bikeko mpe moi, sanza mpe minzoto ya likolo.

GSAM 46.3Nkolo alobaki mpo na boyangeli wana ya bokonzi, na monoko ya mosakoli Oze, “Ee Yisraele, yo moko omibebisi; kasi na ngai nde lisalisi na yo ezali. Ngai nakozala mokonzi na yo; nani mosusu azali oyo akoki kobikisa yo na bingumba na yo nyonso? mpe bazuzi na yo oyo olobaki, Pesa ngai mokonzi mpe bakonzi? Napesaki yo mokonzi na nkanda na ngai, mpe nalongolaki ye na nkanda na ngai ya makasi.”³⁶

GSAM 47Bokonzi Ebalusami

GSAM 47.1Bokonzi wana ya mokonzi moko ekobaki kino ntango Bakaldayo bazikisaki Yeruzalemi na mɔ́tɔ, bazwaki biloko ya ndako ya Nzambe, mpe bamemaki Yuda na boombo na Babilone, esika wapi batikalaki mibu ntuku nsambo, ndenge esakolamaki likolo na bango. Ntango bokonzi wana ya mokonzi moko esukaki, Nkolo alobaki na nzela ya mosakoli Ezekiele, epai ya Sedekia, mokonzi na bango ya suka, “Yo mokonzi ya mabe mpe ya bosoto ya Yisraele, mokolo na yo ekoki, mokolo oyo mabe ekosila, bongo elobi Nkolo Nzambe: Longola ekɔti ya bokonzi, longola motole: yango ekozala lisusu ndenge moko te: tómatisa oyo azali na nse [mokonzi ya Babylone], mpe tókitisa oyo azali na likolo [mokonzi oyo amitomboli mingi ya libota ya Yuda]. Nakobalusa, nakobalusa, nakobalusa yango: mpe ekozala lisusu te, kino akoya oyo abongi na yango; mpe nakopesa yango na ye.”³⁷

GSAM 47.2Mokonzi oyo ya sembo, Mwana ya solo, azali Kristo. Mpo na ye, mosakoli Mika akomaki, “Yo, linɔngi ya etonga ya bampate, ndako ya makasi ya mwana mwasi ya Sioni, bokonzi ya liboso ekozonga epai na yo [bokonzi likolo ya mabele, oyo ezongisami na nzela ya Kristo]: bokonzi ekozonga epai ya mwana mwasi ya Yeruzalemi.”³⁸

GSAM 47.3Ntango Yisraele babungisaki nzete ya bokonzi, ekendeki na maboko ya mokonzi ya Babylone. Lokola bafandaki na nse ya bokonzi ya Medo-Perse, Grèce, mpe Rome moko sima ya mosusu, bokonzi ebukisamaki mbala misato. Na boyangeli ya César Auguste, mokonzi monene ya Rome, Kristo, moto ya libota ya Davidi oyo abongi na kiti ya bokonzi,—Mboto ya solo ya mwasi, ya Abraham, mpe ya Davidi,—abótamaki, mpe na lolenge oyo esakolamaki.

GSAM 47.4Mpo bato báyeba ete Mokonzi ya sembo, Mwana ya solo, azalaki koleka moto mpamba ya mabele na bokonzi ya mikuse, Nkolo atindaki mokomi ya Nzembo akoma boye: “Nakosala ye mwana na ngai ya liboso, likolo ya bakonzi ya mabele. Nakobatelela ye mawa na ngai mpo na libela na libela, mpe kondimana na ngai ekotikala ngwi na ye. Mpe mpo na mboto na ye nakosala ete ewumela libela, mpe kiti na ye ya bokonzi lokola mikolo ya likolo.” “Mboto na ye ekoumela libela, mpe kiti na ye ya bokonzi lokola moi liboso na ngai. Ekotiyama ngwi libela lokola sanza, mpe lokola motatoli ya sembo na likolo.”³⁹

GSAM 48.1Na esakweli ya Yisaya, totángi makambo mosusu etali Mokonzi oyo boye: “Mwana abotami mpo na biso, mwana mobali apesami mpo na biso: mpe bokonzi ekozala likolo ya lipeka na ye; mpe kombo na ye ekobengama Ya Kokamwa, Mopesi-toli, Nzambe ya Nguya, Tata ya Libela, Mokonzi ya Kimya. Bokoli ya boyangeli mpe ya kimya na ye ekozala na suka te, likolo ya kiti ya bokonzi ya Davidi, mpe likolo ya bokonzi na ye, mpo na kobongisa yango, mpe kokómisa yango makasi na bikateli ya sembo mpe na bosembo banda sikoyo kino libela. Mposa ya Nkolo ya mampinga ekosala yango.”⁴⁰

GSAM 48Komatisama ya Enoque mpe Elia

GSAM 48.2Bandakisa ya bato ya ntango ya kala oyo bamatisamaki na likolo kozanga koyoka liwa emonisami. Mpo na Enoque, ya nsambo longwa na Adama, elobami ete, “atambolaki na Nzambe: mpe azalaki lisusu te; mpo Nzambe amemaki ye.”⁴¹ “Na kondima, Enoque amatisamaki mpo amona liwa te; mpe bamonaki ye lisusu te, mpo Nzambe amatisaki ye: mpo liboso ya komatisama na ye, azalaki na litatoli oyo ete asepelisaki Nzambe.”⁴²

GSAM 48.3Lisusu, ntango Elia ná Elisé bazalaki kotambola elongo, “mpe ekomaki boye, ntango bazalaki naino kokende mpe kosolola, tala, likalo ya mɔ́tɔ mpe bampunda ya mɔ́tɔ emonanaki, mpe ekabolaki bango mibale; mpe Elia amataki na likoló na kati ya mopɛpɛ oyo ezalaki kobaluka. Elisé amonaki yango, mpe agangaki, Tata na ngai, tata na ngai, likalo ya Yisraele, mpe bato na yango ya mpunda. Mpe amonaki ye lisusu te.”⁴³

GSAM 48.4Enoque aprofetaki mpo na boyei ya Kristo lokola zuzi ya mokili mobimba, na maloba oyo: “Bótala, Nkolo azali koya na bankoto zomi na zomi ya basantu na ye, mpo na kosala kosambisa likolo ya bato nyonso, mpe mpo na komonisa ete bato nyonso ya mabe kati na bango bazali na ngambo mpo na misala na bango nyonso ya mabe oyo basalaki na kozanga kobanga Nzambe, mpe mpo na maloba na bango nyonso ya makasi oyo basumuki oyo babangaka Nzambe te balobaki mpo na kotɛmɛla ye.”⁴⁴

GSAM 49Yobo ateyaki likambo ya boyei ya Nkolo

GSAM 49.1Yobo, oyo bakanisaka ete abikaki na ntango ya Moize, azalaki na boyebi moke na ntina na boyei ya Kristo mpe lisekwa ya bakufi; mpo alobaki, “O, soki maloba na ngai ekomamaki sikoyo! O, soki ezalaki kokomama na buku! Soki ezalaki kotyama na ebanga mpo na libela na libela na peni ya ebende mpe na loto! Mpo nayebi ete Mobikisi na ngai azali na bomoi, mpe ete na mikolo ya nsuka akotelema na mabele; mpe ata soki nsima ya kobebisama ya loposo na ngai, banyama ya mabele bakoliaka nzoto na ngai, kasi na nzoto na ngai nde nakomona Nzambe: ye moko nakomona na miso na ngai, mpe miso na ngai ekotala ye, kasi moto mosusu te.”⁴⁵

GSAM 49Kiti ya bokonzi ya Davidi Kiti ya bokonzi ya Nkolo

GSAM 49.2Kiti ya bokonzi ya Davidi ebengamaki kiti ya bokonzi ya Nkolo. “Salomone afandaki na kiti ya bokonzi ya Nkolo lokola mokonzi na esika ya Davidi tata na ye.”⁴⁶ Nkolo “alakaki ye [Davidi] na ndai ete uta na mbuma ya libota na ye, kolanda mosuni, akotombola Kristo mpo afanda na kiti na ye ya bokonzi: ye, komona makambo oyo liboso, alobelaki lisekwa ya Kristo, ete molimo na ye etikalaki te na lifelo, mpe mosuni na ye emonaki kopola te.”⁴⁷ Mpe lisusu elobami mpo na bokonzi ya Kristo oyo ekoya, Akofanda na kiti ya bokonzi ya Davidi. (Tala Yisaya 9:7.) Lisusu, “Bakónzi ya mabele bamipesí, mpe bakambi bapesi toli elongo, mpo na kotɛmɛla Nkolo, mpe Mopakolami na ye.... Kasi ngai natíye mokonzi na ngai likoló ya ngomba na ngai ya bule ya Sióni. Nakoyebisa ekateli: Nkolo alobaki na ngai, Oza Mwana na ngai; lelo nde nabotí yo.”⁴⁸ Lisusu, “Nkolo alobaki na Nkolo na ngai, Fanda na loboko na ngai ya mobali, kino nakotia banguna na yo lokola esika ya matambe na yo.”⁴⁹

GSAM 49Bayuda batungisamaki

GSAM 49.3Biteni oyo ya Makomi etungisaki Bayuda. Ezalaki likambo oyo bakokaki te kosilisa: soki Davidi abengaki ye Nkolo, ndenge nini azalaki mwana na ye? Ndenge nini akokaki kozala mwana oyo abotami na mboto ya Davidi, mpe na ntango moko kozala Emmanuele—Nzambe elongo na biso? Kasi Yisaya, mosakoli na bango moko, alobaki polele ete, “Mwasi moko oyo ayebi mobali te akokoma na zemi, mpe akobota mwana mobali, mpe akopesa nkombo na ye Emmanuele.”⁵⁰

GSAM 50.1Kristo ayebaki malamu motuna oyo ekokanga monoko ya Bafarisai oyo bazalaki kotia ntembe, yango wana atunaki bango, “Bokanisi nini mpo na Kristo? Mwana ya nani azali? Bango bayebisi ye, Mwana ya Davidi. Alobi na bango, Bongo ndenge nini Davidi, na molimo, abengi ye Nkolo, kolobaka, Nkolo alobaki na Nkolo na ngai, Fanda na loboko na ngai ya mobali, kino nakotia banguna na yo lokola esika ya matambe na yo? Soki Davidi abengi ye Nkolo, ndenge nini azali mwana na ye?”⁵¹

GSAM 50.2Likambo oyo elobelami lisusu na Nzembo 45:6, 7: “Kiti na yo ya bokonzi, eee Nzambe, ezali ya libela na libela: nkoni ya bokonzi na yo ezali nkoni ya sembo. Olingaka bosembo, mpe oyinaka mabe: yango wana Nzambe, Nzambe na yo, apakoli yo mafuta ya esengo koleka baninga na yo.”⁵² Na kotalela Makomi oyo, bato ya Yuda basengelaki kozala na makanisi ya lokumu mpo na bizaleli ya Mokonzi mpe Mobongisi oyo akoya. Ekokaki kozala ndenge mosusu te.

GSAM 50Mboto ya Ebandeli ya Bonzambe

GSAM 50.3Malako ya sikisiki epesamaki mpo na Kristo mpe mbotama na ye, mpo ete Nkolo, na nzela ya mosakoli Mika, alakisaki ebandeli na ye ya bonzambe, mpe kutu mboka moke esika asengelaki kobotama: “Kasi yo, Betelehemu Ephrata, atako ozali moke na kati ya bankoto ya Yuda, kasi longwa na yo nde akobima mpo na ngai, ye oyo akozala mokonzi na Yisraele; oyo kobima na ye ezali banda kala, banda na libela” (na marge, na Hebereu, longwa na “mikolo ya libela”).⁵³

GSAM 50Bozali ya Nzambe Emonanaki na Shekinah mpe na Lipata

GSAM 50.4Na sima na lisapo ya bana ya Yisraele, ntango Salomone asilisaki kotonga tempelo, oyo alobaki ete esengelaki kozala “ya nkembo” mingi mpenza, shekinah ya nkembo ya Nzambe ezwaki esika na yango kati na bakerubɛ na likolo ya kiti ya ngolu. Mokanda elobi ete na mokolo ya bobulisami ya tempelo, ntango banganga-nzambe babimaki na esika esantu, “lipata etondisaki ndako ya Nkolo, na boye ete banganga-nzambe bakokaki te kotelema mpo na kosalela mosala na ntina ya lipata: zambi nkembo ya Nkolo etondisaki ndako ya Nkolo.”⁵⁴ Bozalí ya Nkolo na tempelo oyo emonanaki na miso ya bato na kati ya lipata ya nkembo. Nkolo ayanolaki na libondeli ya Salomone na likambo oyo, mpe alobaki na ye, “Nayoki libondeli na yo, mpe naponi esika oyo mpo na ngai moko lokola ndako ya mbeka.”⁵⁵

GSAM 51.1Bato basali lisumu,—bakotaki na losambo ya bikeko,—mpe na yango, engumba mpe esika na bango ya bule ebebaki mpo na mbula ntuku nsambo. Sima ya bokangami, tempelo etongamaki lisusu na nse ya maboko ya Zorobabel. Ata soki nkembo na yango ezalaki na nse ya oyo etongamaki na Salomone, kasi Nkolo alobaki mpo na yango na nzela ya mosakoli na ye, “Nkembo ya ndako oyo ya suka ekoleka oyo ya liboso.”⁵⁶ Ndako oyo ebongisamaki na kitoko na Herode, mpe na mapango na yango Mobikisi ateyaki. Ndako ya liboso ezalaki na lipata ya nkembo oyo ezalaki komonisa Nkolo, kasi na ndako ya mibale, Mobikisi ye moko, Mokeli ya biloko nyonso, akotaki.

GSAM 51Bokonzi ya nkembo ya Etape ya Yese

GSAM 51.2Mpo na baye bazalaki kozela na mikolo ya Yisaya, bililingi oyo lisakoli na ye epesaki ya makambo ya nkembo oyo etali libikisi ya suka esengelaki kozala liziba ya makasi mpe ya kolendisa. Masakoli oyo elakisi lisusu polele mpenza nzela oyo Mobikisi oyo bazalaki kozela asengelaki kowuta, boye: “Mpe etape ekobima na nzete ya Yese, mpe etape ekokola na misisa na ye: mpe molimo ya Nkolo ekopema likolo na ye, molimo ya mayele mpe ya bososoli, molimo ya toli mpe ya makasi, molimo ya boyebi mpe ya kobanga Nkolo; mpe akomisa ye na mayele ya noki na kobanga Nkolo; mpe akosambisa te na kotalaka na miso na ye, to mpe akosambwisa te na koyokaka na matoyi na ye: kasi na bosembo akosambisa babola, mpe akosambwisa na bosembo mpo na bato ya boboto ya mokili: mpe akobeta mabele na nzete ya monoko na ye, mpe na mopepe ya mbɛbu na ye akoboma bato mabe.”⁵⁷

GSAM 52Lisekwa oyo Baprofeta Bateyaki

GSAM 52.1Moprofeta Yisaya mpe ateyaki liteya ya lisekwa ya bakufi, na maloba oyo ya kobɔndisa: “Na ngomba oyo, Nkolo ya mampinga akosala mpo na bato nyonso feti ya biloko ya mafuta, feti ya vinyo oyo eumeli likolo ya bosoto na yango, ya biloko ya mafuta etondi na mɔngɔ, ya vinyo oyo eumeli likolo ya bosoto na yango, oyo epetolami malamu. Mpe akobebisa na ngomba oyo elongi ya elamba oyo ezipaki bato nyonso, mpe elamba oyo etandamaki likolo ya bikolo nyonso. Akomela liwa na elonga; mpe Nkolo Nzambe akopangusa mpisoli na bilongi nyonso; mpe akolongola kofinga ya bato na ye na mokili mobimba; zambi Nkolo alobi yango. Mpe na mokolo wana bakoloba ete: Talá, oyo azali Nzambe na biso; tozelaki ye, mpe akobikisa biso: oyo azali Nkolo; tozelaki ye, tokosepela mpe tokoyoka esengo na lobiko na ye.”⁵⁸

GSAM 52Bokonzi ya Mabele ya Sika

GSAM 52.2Mosakoli yango moko alobi ete ekozala mabele ya sika epai bokonzi ya suka ekotelama: “Mpo, tala, nakokela likolo ya sika [likolo ya mopɛpɛ] mpe mabele ya sika; mpe oyo ya kala bakokanisaka yango lisusu te, to mpe ekoya na makanisi te [na eteni ya pembeni, na Ebre, ‘ekoya na motema,’ elingi koloba, kolinga kozongela yango]. Kasi bino bosepela mpe bosepela libela na eloko oyo nakokela: po, tala, nakokela Yeruzalemi esengo, mpe bato na yango esengo. Mpe nakosepela na Yeruzalemi, mpe nakoyoka esengo na bato na ngai: mpe mongongo ya kolela ekoyokana lisusu te kuna, to mpe mongongo ya koganga. Banda wana [banda ntango mabele ya sika ekosalama], ekozala lisusu te mwana ya mikolo moke [mwana oyo akufi noki], to mpe mobange oyo akokisaki te mikolo na ye [bobange liboso ya ntango]: mpo ete mwana akokufa na mbula nkama [na mikolo oyo bato bazalaki kovanda kino mbula nkama libwa, bana bakokaki kozala na mbula nkama]; kasi moto ya masumu soki akokisi mbula nkama [na mikolo ya nsuka ya bomoi na ye ya mbula nkama] akozala moto oyo alakelami mabe. [Bato oyo bakokufa na ntango mabele ya sika ekobima bazali baoyo bakokufa na ‘libebi ya bato mabe.’ 2 Petelo 3:7.] Mpe bakotonga bandako mpe bakofanda na kati na yango; bakolona bilanga ya vinyo mpe bakolia mbuma na yango. Bakotonga te mpo moto mosusu afanda; bakolona te mpo moto mosusu aliá: zambi lokola mikolo ya nzete [nzete ya bomoi, na Septuaginta] ezali mikolo ya bato na ngai, mpe baponami na ngai bakosepela na mosala ya maboko na bango ntango molai.”⁵⁹

GSAM 53.1Ezekiele atali mosika na kati ya ntango molai kino na lisekwa ya bakufi. Na nzela na ye, Nkolo alobi, “Bótala, bino bato na ngai, nakofungola malita na bino, mpe nakomatisa bino longwa na malita na bino, mpe nakomema bino na mabele ya Yisraele.”⁶⁰

GSAM 53“Amemi Mawa na Biso”

GSAM 53.2Epai ya Yisaya, mosakoli ya Nsango Malamu, bamoniselaki ye polele koleka komekama, mpasi, mpe liwa ya Mobikisi mpo na bato. “Nani,” elobi mosakoli, “andimaki sango na biso? mpe epai ya nani loboko ya Nkolo emonanaki? Mpo akokola liboso na ye lokola elona ya mobesu, mpe lokola mosisa oyo ebimi na mabele ya kokauka: azali na lolenge te, mpe kitoko te; mpe ntango tomonaki ye, kitoko moko te ezalaki oyo ekokaki kosala ete tolinga ye. Bato batyolaki ye mpe babwakaki ye; moto ya mawa, mpe ayebaki bololo malamu: mpe tobombaki bilongi na biso lokola nde liboso na ye; batyolaki ye, mpe totyelaki ye motuya te. Ya solo, ye amemaki bampasi na biso, mpe atombolaki mitungisi na biso: kasi biso tokanisaki ete abɛtami, abɛtami na Nzambe, mpe azali na mpasi. Kasi azokaki mpo na mabunga na biso, abɛtami mpo na mabe na biso: etumbu ya kimya na biso ezalaki likolo na ye; mpe na bampota na ye biso tobiki.”⁶¹

GSAM 53.3Boni, makambo oyo ezali ya kokamwa boye mpo esalema na mikolo na ngai? bato, lokola mpe mosakoli, bakokaki komituna. Eyano elingaki kozala, Ekozala sikoyo te; ntango ya boyei ya Mobikisi monene oyo ekoki naino te; kasi mosakoli alobi, “Miso na yo ekomona Mokonzi na nkembo na ye; bakomona mboka oyo ezali mosika mingi.”⁶²

GSAM 54Masakoli ya Daniele Emonisaka Makambo ya Mikolo Ekoya

GSAM 54.1Kasi, ezalaki na nzela ya mosakoli Daniele nde Nkolo abandaki koteya bato na ye mpo na bokonzi oyo ekolandana oyo esengelaki kotelema mpe koyangela kino bokonzi na ye ya seko ekosalama; mpe mpo na komonisa eleko moko ya ntina, kobanda na likambo moko oyo esengelaki naino kosalema, kino na komonana mpenza mpe kokatama ya Masiya. Ndimbola ya ndɔtɔ ya Nabukadinezere emonisaki ete bikonzi minei oyo esengelaki koyangela mokili mobimba ekokaki kokita na nguya mpe na nkembo na kolanda ndenge wolo, palata, motako, mpe ebende ezalaki kokita na motuya; mpe ete na suka, bomoko te mpe kobukana ya bikonzi yango ekokaki kokokana na bopɛtɛ ya kobukana ya ebende esangani na pɔtɔpɔtɔ. Na nsima, bokonzi ya likolo esengelaki koya, oyo ekolandaki bokitisi ya bokonzi wana oyo ekokomaki lokola mposo ya mbuma ya esika ya kobɛta mbuma na eleko ya moi, na boye ete esika moko te ekokaki komonana mpo na bango, nzokande bokonzi ya Nzambe ekotondisaki mabele mobimba.

GSAM 54.2Na nsima, na emonaneli ya mokapo ya nsambo, na nse ya bilembo ya banyama minei ya minene, likambo yango ezongelami lisusu, mpe biloko mosusu ya bikonzi wana elakisami. Na mokapo oyo, elandami nzela mpe mosala ya bokonzi ya “liseke moke” oyo esengelaki kotelema, nsima ya bokabwani ya bokonzi ya minei na biteni zomi, kobuka to kotia na nse biteni misato na yango mpo na komitiya lokola mokonzi ya molimo likolo na yango nyonso. Bokonzi oyo ya Papa ekokoba na ezalela ya bokabwani mpe ya bolɛmbu ya bokonzi ya minei, ata mpo na mibu 1260. Na boye, makambo emonanaki kino na ntango oyo Kristo akozwa bokonzi epai ya Tata na ye, mpe akopesa yango na basantu ya Nkolo ya Likolo; bokonzi oyo na suka ekosala boyangeli likolo ya mabele mobimba, mpe ekotelema libela na libela.

GSAM 55Mikolo Nkoto Mibale na Nkama Misato

GSAM 55.1Na mokapo ya mwambe ya Daniele, na nse ya emonaneli ya mpate ya mobali, mbuzi, mpe “liseke moke oyo ekolaki kino kokoma monene koleka,” mosakoli amemami lisusu kino na suka ya ntango. Na bavɛrsɛ 13 mpe 14, likebi na ye etindami na eleko moko ya ntango—mikolo 2300—oyo ekokóma kino na kosambisa. Ezalaki eleko molai mpenza, mpe na yango, mosakoli asosolaki yango; mpo anzelu ayebisaki ye ete emonaneli ezalaki naino mpo na mikolo ebele. Kino ntango wana, dati moko epesamaki te mpo na ebandeli ya mikolo wana, mpe na yango, akangi mokapo na maloba oyo: “Nakamwaki na emonaneli; kasi moto moko te asosolaki yango.”

GSAM 55Pɔ́sɔ Ntuku Nsambo mpo na Masiya

GSAM 55.2Mokapo ya libwa elobeli anzelu oyo ayaki epai ya Daniele, mpo na koyanola na libondeli na ye, mpo na kopesa ye mayele mpe bososoli. Ayebisaki ye likambo ya eleko ya baposo ntuku nsambo. Bapɔsɔ ntuku motoba na libwa ya bambula oyo [ndenge balobi, yango nde ndimbola ya liloba shevooim, oyo ebongolami “bapɔsɔ”] ekokóma kino na Masiya. Eténi oyo eleko yango esengelaki kobanda, “etinda ya kozongisa mpe kotonga Yeruzalemi,” epesamaki naino te. Motuna etunami, Ndenge nini Daniele akokaki koyeba esika pɔsɔ ntuku motoba na libwa ekosuka? Na mokapo ya zomi na mibale, motuna ya ntango etalelami lisusu, mpe na motuna na ye, “Nsuka ya makambo oyo ekozala nini?” bayebisi ye akende nzela na ye, mpo maloba yango “ebombami mpe ezibami kino na ntango ya nsuka,” ntango “bato ya mayele bakososola.”

GSAM 55.3Na ntembe te, motuna oyo ya ntango ezali moko ya makambo oyo ntoma Petelo alobelaki ntango alobaki ete, “Libiki oyo baprofɛti balukaki mpe balukalukaki na molende, bango oyo baprofɛtaki mpo na ngolu oyo ekoya epai na bino: bazalaki koluka koyeba ntango nini to lolenge nini ya ntango Molimo ya Kristo oyo ezalaki na kati na bango elingaki koloba, ntango ezalaki kotatola liboso mpasi ya Kristo mpe nkembo oyo ekolandaka.”⁶³

GSAM 56Suka ya Bato ya Mabe

GSAM 56.1Malaki, mosakoli ya suka ya Kondimana ya Kala, atiki ndimbola moko ya kokamwa ya libebi ya suka ya bato mabe: “Tala, mokolo ezali koya, oyo ekotumba lokola fulu; mpe bato nyonso ya lofundo, ɛɛ, mpe nyonso basalaka mabe, bakozala lokola matiti ya kokauka; mpe mokolo oyo ezali koya ekotumba bango nyonso, elobi Nkolo ya mampinga, mpe ekotika bango mosisa to etape te. Kasi bino baye bobangaka nkombo na ngai, Mɔ́i ya bosembo ekobima na lobiko na mapapu na yango; mpe bokobima, mpe bokokola lokola bana ya ngɔmbɛ oyo bafandaka na ndako ya bibwele. Mpe bokonyata bato mabe; mpamba te bakozala mputulu ya mɔ́tɔ na nse ya matambi ya makolo na bino na mokolo oyo nakosala yango, elobi Nkolo ya mampinga.”⁶⁴

GSAM 56.2Na makambo oyo nyonso ekomami na Kondimana ya Kala na maboko ya bana ya Yisraele, oyo ezalaki kolimbola bango makambo ebele ya mwango ya lobiko, esengeli kokanisa ete mposa ya bayekoli ya molende ya liloba ezalaki monene mpenza ntango bazalaki komona mpe koyeba ete bazalaki kokoma pene ya ntango oyo Mboto oyo alakami akoya. Ata bato ebele, mpe kutu baoyo bazalaki kotanga Makomi Mosantu na basinagoga mokolo ya Sabala nyonso, bakokaki te kokanga ntina ya liloba (Misala 13:27), kasi bato ya sembo mpe bayekoli ya makasi, baye bazalaki koluka na bosembo Makomi Mosantu na nse ya litambwisi ya Molimo, na ntembe te babondelaki na motema moko, lokola ntoma Yoane asalaki na eleko oyo, “Yaka, Nkolo Yesu, mpe yaka noki.”