Mokapo 6 — Nsango mpe Batindami

GSAM 108.1Koma emonaneli, mpe koma yango polele na bapankarte, mpo moto oyo akotanga akima na yango. Mpo emonaneli ezali naino mpo na ntango oyo etiyami, kasi na suka ekoloba, mpe ekokosa te: atako ezali kozela, zela yango; mpo ekoya solo, ekozela te.¹

GSAM 108.2“Mpe namonaki anzelu mosusu azali kopumbwa na katikati ya likolo, azali na nsango malamu ya seko mpo na kosakola na bafandi ya mabele, mpe na bikolo nyonso, mpe mabota nyonso, mpe minoko nyonso, mpe bato nyonso, kolobaka na mongongo makasi, Bobanga Nzambe, mpe bopesa ye nkembo; mpo ete ngonga ya bosambisi na ye ekoki: mpe bosambela ye oyo akelaki likolo, mpe mabele, mpe mbu, mpe maziba ya mayi.”²

GSAM 108.3Bato oyo bapesaki liyebisi ya boyei ya Ye balobaki ete “emonaneli” oyo, na ngonga na yango “oyo etiyamaki,” oyo esakolamaki na mosakoli Habakuku, ezalaki na kati na yango bimonaneli ya masakoli ya Daniele mpe ya Emoniseli. Balakisaki yango polele mpenza na bandimbola na bango likolo ya bagraphe na bango ya masakoli, na boye ete moto oyo atangaki ndimbola akokaki mpenza “kopota mbangu” mpe kopesa sango yango na basusu.

GSAM 108Nsango ya Sikisiki

GSAM 108.4Liyebisi ya bato ya Adventiste ezalaki te bobele liyebisi oyo Paulo asalaki liboso ya Felix, “Bosembo, komipekisa, mpe esambiseli oyo ezali koya;” to mpe maloba oyo Martin Luther alobaki, nsima ya kosilisa kobongola Biblia, ntango, mwa moke liboso ya liwa na ye, balobi ete alobaki, “Nandimi ete esambiseli ezali mosika te; ɛɛ, ete Nkolo ye moko akozala mosika koleka mbula nkama misato te.” Ezalaki mpe te liloba ya John Wesley, ntango alobaki ete “akanisaki ete milenio ekokaki kobanda na pene ya mbula nkama moko.” Ba-Adventiste balobaki ete bazalaki kopesa nsango oyo elakisami na Emoniseli 14:6, 7, “Ngonga ya kosambisa na ye ekómi,” mpe mongongo ya Emoniseli 10:6, “Ntango ekozala lisusu te.” Esakweli ya boye ekokaki te kokokisama na liyebisi ya likambo oyo “ekoya,” oyo ekoya “na kati ya mibu nkama misato,” to “na kati ya mibu nkama moko,” kasi na ntango ya sikisiki, “ekómi.” Nsango ya boye mpenza, na bosikisiki mpenza lokola esengelamaki na masakoli oyo etangami likolo, esakolamaki na bato ya Adventiste na mokili mobimba.

GSAM 109Sambiselo na Boyei ya Kristo

GSAM 109.1Na tango nsango oyo ebimisamaki mpo na mbala ya liboso, mangomba nyonso ya bokristo ezalaki kondima ete esambiselo ekosalema na boyei ya mibale ya Kristo. Yango wana, bato oyo bazalaki na ezalela wana, kopesa nsango ete ngonga ya esambiselo ekoki, nzokande bazali kondima likanisi wana, esengelaki mpenza ete báyebisa boyei ya mibale ya Kristo. Ya solo, eloko epesaki nsango yango makasi, mpe eningisaki bato makasi koleka, ezalaki liyebisi ya ntango oyo etyami polele. Na ebandeli, balobaki ete suka ya mokili ekoya na eleko moko na kati ya “mbula ya Bayuda” ya 1843, mpe ete eleko yango ezalaki kati na mokolo ya 21 sanza ya misato 1843, mpe mokolo ya 21 sanza ya misato 1844. Sima ntango wana elekaki, toyekoli na Midnight Cry ya mobu 1844 ete mokolo ya sikisiki etiyamaki mpo na suka ya bantango ya esakweli. Ezalaki mokolo ya zomi ya sanza ya nsambo ya Bayuda, oyo ekokani na mokolo ya 22 sanza ya zomi, 1844.

GSAM 109Botangi ya Mikolo 2300

GSAM 109.2Moboko ya ntango—1843—ezalaki mikolo nkoto mibale na nkama misato ya Daniele 8. Balobaki ete lokola “mikolo” oyo ezalaki na boyokani na masakoli epai banyama eponamaki mpo na komonisa bokonzi, “mikolo” esengelaki kosalelama na ndenge ya elilingi mpo na komonisa bambula, kolanda ndimbola ya Nkolo mpo na ntango ya bililingi, ndenge emonisami na Mituya 14:34 mpe Ezekiele 4:5, 6; ete bapɔsɔ ntuku nsambo—mikolo 490—ya Daniele 9 ezalaki eteni ya liboso ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, mpe ete bileko wana mibale ebandaki elongo. Likambo oyo elobelami na Daniele 9, oyo emonisaki ebandeli ya bapɔsɔ ntuku nsambo, ezalaki “botindami ya mobeko mpo na kobongisa mpe kotonga Yeruzalemi.” Mobeko wana etindamaki na mobu ya nsambo ya bokonzi ya Artaxerxes Longimanus, na mobu 457 liboso ya Kristo, ndenge ekomami na Esdras 7.

GSAM 110.1Ete oyo ezalaki dati ya solo mpo na ebandeli ya baposo ntuku nsambo, emonanaki polele na ndenge ete na baposo ntuku motoba na libwa mpamba—mbula 483—longwa na mobu 457 L.K., to na mobu 27 N.K., Kristo abatisamaki na Yoane mpe abandaki mosala na ye, kolobaka, “Ntango ekokisami,”³ mpe bongo na bongo. Ebandeli ya mosala ya Kristo, na mobu 27 N.K., bokufi na ye na ekulusu mibu misato na ndambo sima ya dati wana, “na katikati [katikati] ya [pɔsɔ ya ntuku nsambo],” kosuka ya mosala ya sipesiale na kati ya Bayuda, na mobu 34 N.K., mpe kobongwana noki ya Saulo, motindami epai ya Bapaya, emonisaki ete baposo ntuku nsambo esukaki na dati wana, mpe na yango ebandaki na mobu 457 L.K. Bango batangaki likambo yango boye: Na 2300, longola 457, mpe etikali 1843. Mpe lokola mibu 457 ezalaki liboso ya Kristo, tokomi na suka ya mikolo 2300 na suka ya mobu 1843.

GSAM 110Bondimi ya batɛmɛli

GSAM 110.2Elobami na bosolo ete “makambo oyo batɛmɛli ya solo bandimi mpe oyo esungi solo, epesaka elembeteli ya likolo koleka.” Moko te kati na batɛmɛli ya nsango ya Boyei ya Mibale amonisaki ata mokolo moko ete esambiselo ya bolukiluki ya bato ya Nkolo esengelaki kosalema liboso ya boyei ya Kristo; kasi bakanisaki likambo yango na boyokani na bandimi ya Boyei ya Mibale. Lokola elembeteli ya maloba oyo, tozwi maloba uta na batɛmɛli mibale ya lokumu.

GSAM 110.3Mongombo N. Colver, ntango azalaki kosakola na Marlboro Street Chapel na Boston na mobu 1842, mpo na kotɛmɛla Ba-Adventiste, alobaki boye:—

GSAM 111.1“Soki mikolo oyo ezali mibu, mokili ekosila na 1843; mwana-kelasi nyonso akoki komona yango; mpo soki 490 esilaki na liwa ya Kristo, mikolo 2300 ekosila na 1843; mpe mokili esengeli kosila, longola sé soki emonisami ete likambo mosusu esengeli kosalema, mpe nazali komona te ndenge nini yango ekoki kosalema.”

GSAM 111.2Professeur Stuart, na eleko yango moko, alobaki:

GSAM 111.2“Ezali likambo ya kokamwa ete ebele ya bato oyo balimbolaka na mokili ya Angleterre mpe Amerika, banda bambula ebele, bamesana kokanga ntina ete mikolo oyo elobelami na buku ya Daniele mpe ya Emoniseli ezali elilingi, to bilembo, ya bambula. Namonaki ete ezalaki mpasi mpo na ngai kolanda ebandeli ya momeseno oyo ya monene, nakoki koloba ata pene ya mokili mobimba.”

GSAM 111Litatoli ya Professeur Bush

GSAM 111.3Professeur Bush alobaki: “Moto nyonso oyo akosambwisa Mongombo Miller na likambo na ye ya ntango, azali kosambwisa ye na esika na ye ya makasi koleka. Ntango na ye ezali ya solo; kasi azali na libunga na likambo oyo esengeli kosalema.” Bush azalaki kondima ete mokili mobimba ekobongwana liboso ya boyei ya Kristo. Likanisi na ye ezalaki ete milenio ekobanda na mobu 1844.

GSAM 111.4Bapastɛrɛ ya lingomba ya boyei ya Kristo bateyaki na masolo na bango ya polele ete lisolo ya mokili emonisaki ete bikolo bikeseni ezalaki na ezalela oyo elilingi ya Daniele 2 elakisaki, ntango libanga esengelaki kobeta elilingi na makolo, mpe Nzambe ya likolo atɛlɛmisa bokonzi na ye; mpe na mokapo 7, ntango “bokonzi mpe boyangeli mpe bonene ya bokonzi na nse ya likolo mobimba ekopesama na basantu ya Nkolo ya likolo.” Bapesaki mpe likebi na likambo ete bilembo—ya bozalisi, ya politiki, mpe ya bizaleli—ezalaki kaka ndenge Makomi Mosantu elobaki ete ekomonana tango Nkolo alingaki komonana.

GSAM 111bikamwisi na Likoló

GSAM 111.5Nkolo, na nzela ya mosakoli Yoele, alobi boye: “Nakolakisa bikamwisi na likolo mpe na mabele, makila, mpe mɔ́tɔ, mpe makonzí ya milinga. Moi ekokoma molili, mpe sanza ekokoma makila, liboso mokolo monene mpe ya nsɔmɔ ya Nkolo ekóma.”⁴ Ba-Adventiste bandimaki mpe balakisaki ete aurora borealis ya bikeke ya suka (oyo eyebani mingi na nkombo ya pole ya nord) ezalaki “mɔ́tɔ mpe makonzí ya milinga” oyo ekokani na maloba ya mosakoli; mpe kolanda mayele ya malamu koleka oyo ezwami na lisapo (tolobeli Edinburg Encyclopedia lokola litatoli), emonanaki mbala mingi te liboso ya eleko oyo.

GSAM 112.1Na yango, ntango nsango ya boyei ya Nkolo na lombango ezalaki kokende na bisika ya mosika mpenza ya mokili, bilembo etɛlɛmaki na likoló oyo ezalaki kopesa nguya na solo, mpe ebendaki likebi ya bato.

GSAM 112.2Na mokolo ya 25 sanza ya yambo 1837, komonana moko ya kitoko mingi ya aurora borealis ya mɔ́tɔ esalemaki, oyo emonanaki lokola ezali komema makanisi ya bato ebele mbala moko na esakweli ya mosakoli Yoele na ntina ya makambo oyo esengelaki kosalema liboso ya mokolo monene ya Nkolo. Ndimbola oyo elandi ya likambo yango euti na zulunalo New York Commercial Advertiser ya mokolo ya 22 sanza ya zomi, 1839. Eyokani mpenza na ndenge mokomi amonaki yango na Victor, na etuka ya Ontario, na New York.

GSAM 112Aurora ya Mɔ́tɔ ya 1837

GSAM 112.3“Na mpokwa ya mokolo ya 25 sanza ya yambo, 1837, elakiseli moko ya kokamwa ya likambo yango moko [elingi koloba aurora borealis] emonanaki na bisika ndenge na ndenge ya mboka, ndenge batangi na biso bakoyeba malamu. Na bisika oyo mabele ezipamaki na neige, eloko oyo emonanaki ezalaki monene mpe ya ‘kobangisa’ na lolenge oyo emonanaki naino te. Na esika moko, pene ya ngomba, bato oyo bamonaki likambo yango bayebisaki biso ete ezalaki lokola ‘mbonge ya mɔ́tɔ ezali kokita longwa na ngomba,’ mpe na ndenge eyebani, neige oyo ezipaki mabele ezalaki komonana lokola mɔ́tɔ esangani na makila, nzokande likoló (ndenge ntoma alobi), ‘likoló ezalaki na mɔ́tɔ,’ ezalaki mpenza lokola ndenge esakweli elobeli mokolo ya suka, na boye ete bato ebele bakamwaki; Bana oyo bazalaki komona yango babangaki, mpe batunaki soki ezalaki boyei ya esambiselo; mpe kutu banyama mpe eningani na kobanga monene oyo emonanaki polele.”

GSAM 113.1Ezalaki kaka na Amerika te nde elembo oyo ya mosakoli Yoele emonanaki, kasi lokola liteya ya boyei ya Nkolo ezalaki kopanzana mingi na Grande-Bretagne, elembo yango moko emonanaki na likolo na mboka wana. Zulunalo New York Commercial Advertiser ya mokolo ya 22 sanza ya zomi 1839, ezwaki maloba oyo elandi uta na bazulunalo ya Londres mpo na likambo moko ya kokamwa oyo bamonaki na mboka wana na butu ya mokolo ya 3 sanza ya libwa:—

GSAM 113Aurora ya 1839

GSAM 113.2“LONDRES, 5 SÁNZÁ YA LIBWA.—Kati na ngonga ya zomi ya butu ya mokolo ya minei mpe ngonga ya misato ya ntɔ́ngɔ́ ya lobi, na likoló emonanaki moko ya bilembo ya kitoko koleka ya makambo oyo ya kokamwa, minzoto oyo ekweyaka mpe pole ya nordi, oyo emonanaki te banda bambula ebele eleki. Elembo ya liboso ya likambo oyo ya kokamwa emonanaki na miniti zomi liboso ya ngonga ya zomi ya butu, ntango mwinda moko ya motane ya pɛtɛɛ, oyo ezalaki komonana lokola molinga, emataki uta na eteni ya nordi ya ndambo ya likolo, mpe malɛmbɛmalɛmbɛ epanzanaki kino na katikati ya likolo, mpe na ngonga ya zomi to na ngonga ya zomi na miniti zomi na mitano, likolo mobimba, banda na este kino na wɛsti, ekomaki lokola elamba moko monene ya mwinda. Emonanaki mpenza ya kobangisa, mpe ezalaki lokola mpenza oyo ebimaka na moto moko ya monene mpe ya nsɔmɔ. Mwinda yango ezalaki kobongwana mingi; na ntango moko emonanaki lokola ezali kokweya, mpe mbala moko sima emataki na kongenga makasi. Ezalaki komonana na kati na yango milinga mingi oyo ezalaki kobaluka mbala na mbala, mpe moto nyonso oyo azalaki komona amonanaki lokola andimaki mpenza ete ezalaki ‘mɔ́tɔ monene mpenza.’

GSAM 113.3“Bobangi na engumba monene ezalaki monene mpenza; bankoto ya bato bazalaki kokima na ngambo oyo bazalaki kokanisa ete likama monene esalemaki. Ba engins ya mɔ́tɔ ya ba stations ya babomi-mɔ́tɔ na balabála Baker, Farringdon, Watling, mpe Waterloo Road, mpe lisusu oyo ya ba stations ya wɛ́sti ya Londres—na bosolo nyonso, engin nyonso ya mɔ́tɔ na Londres, etiyamaki na bampunda mpe ekendeki na mbangu makasi na nsima ya likambo oyo bakanisaki ezali ‘esika ya libebi,’ elandamaki na ba chariots, bato na bampunda, mpe ebele ya bato. Bamasini mosusu ya mɔ́tɔ ekendeki kino na High Gate mpe Halloway [soki bamile minei] liboso ete libunga emonana. Makambo wana eumelaki koleka bangonga mibale, mpe pene na ntongo, eloko oyo ezalaki komonana ekomaki ya kokamwa mpenza.

GSAM 114.1“Na ngonga ya mibale ya tongo likambo yango emonisaki elili moko ya kitoko mingi mpenza, mpe moko ya mpasi mpo na kolimbola. Londres mobimba engɛngaki lokola na moi ya midi, mpe likolo ezalaki polele mingi mpenza. Hémisphère sud, na ngonga oyo elobami, atako ezalaki na mapata te, ezalaki na molili makasi; kasi minzoto, oyo ezalaki ebele mpenza, ezalaki kongenga kitoko. Ngambo mosusu ya likolo ezalaki komonisa bokeseni moko ya kokamwa kasi ya kitoko mingi; ezalaki polele mpenza, mpe pole ezalaki makasi mpenza; meteore ezalaki koleka moko sima ya mosusu kozanga kokata, mpe kongenga na bango ezalaki kobongwana—ezalaki komonana lokola ete ebimaki na katikati ya likolo, mpe epanzanaki kino ekomaki lokola ete epasuki. Emonanaki lokola likambo ya kokamwa mpe ya nguya. Bankoto na bankoto ya minzoto ya mike ebimaki na likolo ya etando, mpe elekaki na lombango makasi mpenza na ngambo ya mabele, na boye ete liso ezalaki na mpasi ya kolanda nzela na yango; emonanaki lokola nde ezalaki kopasuka mpe kobwaka molinga ya motane ya moindo likolo ya ndambo mobimba ya likolo. Balangi na yango ezalaki ya kokamwa mpenza.

GSAM 114.2“Na ngonga ya mibale na ndambo, elakiseli ebongwanaki na molili, oyo, ntango epanzanaki, emonisaki monama ya pole na likolo mpenza, mpe zingazinga ya molili oyo ezipaki eteni ya sudi ya mboka. Mwa moke na sima, makonzi ya pole ya palata ebimaki na yango. Ekómaki ebele na lolenge ya kokamwa, esanganaki na kati ya molinga ya motane oyo ebimaki na ntango yango moko, mpe tango ekómaki na likoló mpenza, eloko emonanaki eleki makanisi nyonso. Minzoto ezalaki kopumbwa na bipai nyonso, mpe yango ewumelaki kino ngonga ya minei, tango nyonso esilaki.”

GSAM 114Bilili ya Kokamwa na Kati ya Moi

GSAM 114.3Ntango basakoli ya bomoi bazalaki kolimbola bosolo ya boyei ya Nkolo, bikamwisi ebele mpe ya ndenge na ndenge emonanaki na likolo na bisika ndenge na ndenge na mokili mobimba. Na kati na yango, esika na biso ekopesa nzela kaka na kolakisa ndenge moi emonanaki na Norwich, na Angleterre, na sanza ya zomi na mibale, 1843. Likambo ya ndenge moko esalemaki na New Haven, na Connecticut, na mokolo ya 9 sanza ya libwa 1844, na boumeli ya ngonga mibale liboso mpe nsima ya midi, mpe bankoto ya bato bamonaki yango.

GSAM 115Komonana ya kokamwa ya moi

GSAM 115.1Zinga ya moke ya kati ezali komonisa moi. Ezalaki na langi ya mosaka ya pɛtɛɛ. Eteni ya libanda ya bazinga mibale, oyo ezalaki na bantaka ekeseni longwa na moi mpe ezingaki yango, emonanaki na langi moko; kasi eteni ya kati ya bazinga wana ezalaki langi ya mosaka ya makasi, likolo na kati ya bazinga wana ezalaki komonana na langi ya marron ya mwindo, mpe bazinga misato ya minene oyo ezalaki koleka na kati mpe na nse ya moi, emonanaki lokola pole ya kongɛnga mpenza.

GSAM 115.2Mpo na likambo oyo esalemaki na Angleterre, totángi na mokanda moko ewuti na E. Lloyd, na Londres, na mokolo ya 3 sanza ya yambo 1844, boye:—

GSAM 115.3“Ezalaki na ‘elembo moko ya kokamwa na moi,’ oyo bato ya lokumu ya Norwich mpe ya bamboka ya pembeni bamonaki, oyo emonanaki naino te na Angleterre. Emonanaki na sanza ya zomi na mibale eleki, pene na ngonga ya midi, mpe ewumelaki ngonga mibale. Ebangisaki bafandi makasi. Esalemaki mwa moke liboso ete bandeko Winter, Burgess, mpe Routon bafungola mosala na bango ya misioni na engumba wana. Emonanaki lokola ezali kobongisa nzela mpo na solo, na boye ete bango bazwaki elonga monene kuna.”

GSAM 116.1Lisolo ya likambo yango ndenge esalemaki na New Haven, Conn., epesami na zulunalo Midnight Cry ya mokolo ya 10 sanza ya zomi, 1844, mpe ezwamaki na zulunalo New Haven Palladium ya mokolo ya 10 sanza ya libwa, 1844. Na lisolo oyo ezali na kati ya “Cry, mokambi ya zulunalo alobi ete, Moto moko ya mayele te akokaki kopesa ndimbola ya ntina ya likambo oyo oyo ekokisaki ye moko.”

GSAM 116.2Lisolo moko ya likambo oyo emonanaki na boyokani na moi na New Haven, Conn., na mokolo ya 9 sanza ya libwa 1844, ebimisamaki mpe na zulunalo Hartford Courant ya mokolo ya 12 sanza ya libwa 1844, mpe elobi boye:—

GSAM 116.3“Ba bague oyo ezalaki zingazinga ya moi na mokolo ya yambo, 9 Sɛtɛmbɛ 1844, na boumeli ya ngonga mibale liboso mpe sima ya midi, emonani lokola bato mingi na biso batalaki yango na mposa makasi, mpe elamwisaki mposa ya koyeba makambo mingi etali bilili ya lolenge moko na ntina na yango.

GSAM 116.4“Elili oyo ya mokolo wana ezalaki ya kokamwa mpo na ntango molai oyo ewumelaki, mpe epesaki mabaku ya malamu mpo na kotala yango. Pene na midi, ezalaki na ba cercle mibale ya mobimba, moko na bonene ya pene na degrés ntuku minei na mitano, ezingaki moi na katikati na yango, mpe mosusu na bonene ya pene na degrés ntuku nsambo na mibale, oyo katikati na yango ezalaki na likolo mpenza, nzokande nzinga na yango elekaki na kati ya moi. Cercle ya moke ezalaki elongo na elilingi ya elipse ya molai, mpe ya bokabwani moke na katikati. Kaka na ngambo mosusu ya likolo oyo etalani na moi, mpe na degere ntuku misato na motoba na nordi ya zenith, cercle monene yango ekatamaki na ba cercle mosusu mibale ya diametre pene pene to mpenza ndenge moko, oyo na esika bakutanaki esalaki esika moko ya kongɛnga, lokola nde ekoki kobima na kongɛnga esangani ya ba cercle misato ya pole. Cercle oyo ezingaki moi elakisaki balangi ya arc-en-ciel, mbala mingi na kongɛnga mpe kitoko monene. Ba bague misusu ezalaki mpembe mpe na pole ya pɛtɛɛ, lokola ezalaki mosika na moi. Kasi, biteni ya mike ya bililingi ya zolongano, na balangi ya prisme [ya monama], ezalaki komonana na bantango ekeseni, ezala na este to na weste.... Bokokani ya ebongiseli boye esengeli kotalela mobeko moko oyo etambwisaka ndenge ba halo esalemaka; kasi ndenge mobeko yango ezali eyebani malamu te.... Mokakatano monene te emonanaki mpo na kolimbola ndenge nini lopɛtɛ oyo ezingaka moi ebimaka, mpamba te ntina na yango ekokani mwa moke na oyo ebimisaka nkɔ́mbɔ ya mbula, kasi kolimbola ebandeli ya lopɛtɛ oyo eteni na yango ya libanda ezali na katikati ya moi, emonani ete ezali mpasi koleka.”

GSAM 117Bilembo oyo ezali kokokisa masakoli ya Makomi Mosantu

GSAM 117.1Mpo na ndenge basalelaki bikamwisi oyo emonanaki na likolo, ezala na Angleterre to na Amérique, tokoki koyekola yango na kotángáká buku Exposition of the Twenty-fourth of Matthew, ekomami na Sylvester Bliss, ebimisamaki na Boston na mobu 1843. Sima ya kotánga ndambo ya masolo oyo ezali likolo, alobi boye:—

GSAM 117.2“Na boye, ‘bilembo ya minene’ mpe ‘makambo ya nsomo’ oyo esakolami na Makomi ya solo, emonani lokola esili kokokisama nyonso, lokola mpe oyo Mobikisi alobaki ete ekozala liboso ya boyei na ye.

GSAM 117.3“Lokola kobima ya nkasa ya banzete ezali elembo ya eleko ya molunge, ndenge moko mpe, na kokokisama ya bilembo oyo, bakristo basengeli koyeba ete boyei ya Kristo ezali pene, kutu na ekuke. Ezali te bobele ndingisa ya koyeba yango, kasi Mobikisi na biso atindi bango na makasi ete bayeba yango.”⁵

GSAM 117BATINDAMI

GSAM 117.4Sima ya kolobela mwa makambo ya ntina ya nsango ya bozongi ya mibale, ndenge esakolamaki na ebandeli, ekozala malamu tótala mwa bato oyo bazalaki na esika ya liboso na kati ya liyebisi wana ya monene. Tosilaki kopesa bankombo ya ebele ya bapastɛ́rɛ ya mayele mingi ya ntango wana na mikili ya bapaya oyo babimisaki mongongo. Ntango tozali kotalisa mwa ndambo ya baoyo bakambaki na Amerika, oyo Nkolo atiaki bango mokumba ya mosala, yango ekosalisa mpo na komonisa lisusu polele ete loboko ya Nkolo ezalaki mpenza na kati ya lingomba wana ya boyei.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Ya liboso, tokotalela likambo ya William Miller, oyo azalaki monene mingi na lingomba ya boyei na Etats-Unis, na boye ete epai ya bato ebele, lingomba yango eyebani kaka na nkombo ya “Millerisme.”

GSAM 118.2William Miller abotamaki na Pittsfield, na Massachusetts, na sanza ya mibale ya mobu 1782. Banda bomwana na ye ya liboso, bilembo ya mayele mpe ya mosala ya makanisi oyo elekaki oyo emonanaka na bato mingi emonanaki. Mwa bambula elandaki, bilembo wana ekomaki komonana mingi koleka epai ya bato nyonso oyo bazalaki na boyokani na ye. Azalaki na nzoto ya makasi, mayele ya kosala makambo mpe oyo ekolaki malamu banda bomwana, mpe bizaleli ya malamu oyo ezangaki mbeba. Atangaki kaka mwa moke na eteyelo ya mboka, kasi mwa bambula na nsima, bato nyonso bandimaki ete boyebi na ye elekaki oyo ya balakisi oyo bazalaki kosalela mbala na mbala.

GSAM 118.3Mongombo Miller abalaki na mobu 1802, mpe afandaki na Poultney, na Vermont. Bato oyo azalaki kosangana na bango banda akomaki na Poultney, mpe oyo azwaki epai na bango matomba mingi ya bomoi ya mokili, makanisi ya ntembe mpe mateya ya deisme etondisaki bango makasi. Bazalaki bato ya bizaleli mabe te, kasi lokola etuluku bazalaki bana mboka ya malamu, mpe mbala mingi bazalaki na bizaleli ya bozito, na motema malamu mpe na boboto. Kasi, baboyaki Biblia lokola mobeko ya solo ya lingomba, mpe bamekaki kosala ete koboya yango emonana malamu na lisalisi ya makomi ya Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, mpe basusu. Mongombo Miller atángaki makomi wana na mozindo, mpe na suka amimonisaki ete azali mondimi ya deisme. Ye moko alobaki ete bomoi na ye lokola mondimi ya deisme eumelaki mibu zomi na mibale, kobanda pene na mobu 1804.

GSAM 118.4Ntango azwaki mokumba ya kapiteni, akotaki na mampinga na mobu 1810. Ntango azongaki uta na mampinga, amemaki libota na ye na Low Hampton, N.Y., mpo na kobanda mosala ya bilanga kuna na mobu 1812. Lokola mosali bilanga, azalaki na ntango mingi ya kotanga. Amonaki ete makanisi na ye ya deisme epesaki ye elikya te ya esengo sima ya bomoi ya sikoyo. Sima ya lilita, nyonso ezalaki molili mpe mawa. Na maloba na ye moko:

GSAM 118.4“Kozimisa ezalaki likanisi ya malili mpe ya kobangisa, mpe kopesa eyano mpo na misala na biso ezalaki libebi ya solo mpo na bato nyonso. Likolo ezalaki lokola motako likolo ya motu na ngai, mpe mabele lokola ebende na nse ya makolo na ngai. Libela!—ezalaki nini? Mpe liwa!—ezalaki mpo na nini? Ntango nazalaki kokanisa mingi, nde nazalaki kokende mosika na eyano ya solo. Ntango nazalaki kokanisa mingi, nde makanisi na ngai ezalaki kopanzana mingi. Namekaki kotika kokanisa, kasi makanisi na ngai etikalaki te na bokonzi. Nazalaki mpenza na mawa, kasi nayebaki te ntina.... Mwa moke na sima, na mbala moko, bizaleli ya Mobikisi emonanaki polele na makanisi na ngai. Emonanaki lokola ete ezalaki na moto moko ya bolamu mpe ya mawa boye, oyo akokaki ye moko kofuta nyongo ya masumu na biso, mpe na ndenge wana kobikisa biso na etumbu ya lisumu. Na mbala moko nayokaki ndenge moto ya boye asengelaki kozala kitoko; mpe nakanisaki ete nakokaki komibwaka na maboko na ye mpe kotiela mawa na ye motema.”

GSAM 119Mbongwana ya William Miller

GSAM 119.1Abakisaki mpe ete:

GSAM 119.1“Namɔnaki ete Biblia emonisaki Mobikisi kaka ndenge nazalaki na mposa na ye; mpe nakamwaki komona ndenge buku oyo ezangi elimo ya Nzambe ekokaki kobimisa mateya oyo ebongi mpenza na bamposa ya mokili oyo ekweyi na lisumu. Nanyukwamaki kondima ete Makomi Masantu esengelaki kozala emoniseli uta na Nzambe. Ekómaki esengo na ngai; mpe na kati ya Yesu namɔnaki moninga.... Sikawa Biblia ekomaki boyekoli na ngai ya liboso, mpe nakoki koloba na bosolo nyonso, nazalaki kolukaluka na kati na yango na esengo monene. Namonaki ete ndambo ya makambo eyebisamaki ngai te. Namitunaki mpo na nini namonaki liboso te kitoko mpe nkembo na yango, mpe nakamwaki ndenge nakokaki koboya yango.”

GSAM 119.2Ndenge William Miller azalaki koyekola Biblia, ye moko alimboli yango boye:

GSAM 119.2“Nazuaki mokano ya kotika makanisi na ngai nyonso ya liboso, ya kokokanisa Makomi na Makomi na mozindo, mpe ya kolanda boyekoli na yango na lolenge ya kolandana mpe ya malamu.... Ntango nyonso nazalaki kokuta likambo moko ya polele te, ezalaki momeseno na ngai ya kokokanisa yango na biteni mosusu nyonso ya Biblia oyo etali yango; mpe, na lisalisi ya Cruden, natalaki biteni nyonso ya Makomi Mosantu esika maloba ya ntina mingi oyo ezalaki na eteni wana ya polele te emonanaki.... Na lolenge oyo, nalandaki boyekoli ya Biblia, na botangi na ngai ya liboso, na boumeli ya pene na mibu mibale, mpe nandimaki mpenza ete Biblia emilimboli yango moko.

GSAM 120.1“Ntango nazalaki koyekola boye, nandimaki ete soki baprofesí oyo ekokisamaki na ntango ya kala ezali elembo mpo na kososola ndenge nini oyo ya mikolo mizali koya ekokokisama, makanisi oyo bato mingi bazalaka na yango na ntina na bokonzi ya elimo ya Kristo—bokonzi ya mibu nkoto moko awa na mokili liboso ya suka ya mokili, mpe bozongi ya Bayuda—esimbami te na liloba ya Nzambe.... Namɔnaki polele na Makomi ete Yesu Kristo akokita lisusu na mabele, akoya na mapata ya likolo, na nkembo nyonso ya Tata na ye.

GSAM 120.2“Nayokaki esengo na koyekola Makomi Mosantu oyo nakanisaki te liboso ete ekoki kowuta na mateya na yango. Nabandaki koyekola yango na elikya te ya komona ntango ya boyei ya Mobikisi, mpe na ebandeli, ezalaki mpasi mpo ngai nandima likambo oyo namonaki; kasi bilembeteli emonanaki na ngai polele na makasi boye ete nakokaki te kotɛmɛla kondima na ngai. Nakómaki pene ya kondima na makanisi na ngai, mpe nabandaki kozela, kokɛngɛla, mpe kobondela mpo na boyei ya Mobikisi.”

GSAM 120.3Lisusu alobi:

GSAM 120.3“Nandimaki; mpe na mbala moko mokumba ya kobimisa liteya oyo, ete mokili endima mpe emibongisa mpo na kokutana na Zuzi mpe Mobali na libala na boyei na ye, etiyamaki na makanisi na ngai. Nazali na mposa te ya kokɔta awa na ndimbola ya mozindo ya bomekami na ngai ya milai mpe ya mpasi. Ekoki kaka koloba ete, sima ya bambula ebele, Molimo ya Nzambe, nguya ya solo, mpe bolingo ya milimo, esɛngisaki ngai namema ekulusu na ngai mpe nasakola makambo oyo na mokili oyo ezali kokufa mpe kobɛba.”

GSAM 120.4Mongombo Miller, lokola bato oyo nsango oyo etindaki básala makambo na mikili misusu, akanisaki liboso kokokisa mokumba na ye na kokomáká mpe kobimisáká na bazulunalo ya bato nyonso mpe na mwa babuku. Abimisaki makanisi na ye mbala ya liboso na zulunalo Vermont Telegraph, zulunalo ya Ba-Baptiste, oyo ezalaki kobimisama na Brandon, Vt. Yango ezalaki na mobu 1831. Alobaki mbala ya liboso na miso ya bato na likambo yango na mobu 1832. Alobaki mpo na likita wana ete, “Nkolo abwakaki ngolu na ye likolo ya lisanga, mpe ebele bandimaki mpo na lobiko ya milimo na bango.”

GSAM 121.1Na mobu 1836, mateya na ye ebimaki na bazulunalo mosusu ya ntango wana. Na eleko ya malili ya 1837-38, mateya na ye ebimaki na mwa buku moke. Na mobu 1838, buku moke ya mibale ya nkasa 204 ebimaki, mpe na kati ya buku yango, Mongombo Miller alobaki ete bokonzi ya Ottoman ekokaki kokwea na mobu 1839 to 1840. Mateya na ye ya liboso na bingumba ya minene ezalaki na mobu 1836. Sima na yango, alobaki na bingumba ya Randolph, Lowell, Groton, mpe Lynn, na Massachusetts.

GSAM 121.2Kino na mobu 1840, Mongombo Miller azalaki pene na ye moko lokola molobi na bato na likambo etali boyei ya Kristo oyo ezalaki pene. Na mobu wana, na mbala moko, bankama ya bato basanganaki na ye mpo na kosakola nsango yango. Likambo nini ememaki mbongwana monene oyo ekoyebisama na mokapo oyo ekolanda. Na eleko ya malili ya 1839-40, Mongombo Miller apesaki masolo ebele na Exeter, na N.H. Kuna nde akutaki mpo na mbala ya liboso Pastɛrɛ J. V. Himes, oyo na ntango wana andimaki kondima, mpe banda na mokolo wana atelemaki pembeni ya Pastɛrɛ Miller lokola mobimisi mpe mosakoli ya molende ya nsango monene ya bozongi ya mibale ya Kristo.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Mpo na mosali oyo ya molende na kati ya elamukeli oyo ya monene, tokoki te kosala malamu koleka kotanga maloba ya mokomi ya lisolo ya bomoi na ye, oyo alobi:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes abotamaki na Wickford, R.I., na mokolo ya 19 sanza ya mitano 1805. Tata na ye ayebanaki mingi lokola moto ya mombongo ya biloko ya West Indies, mpe azalaki moto ya lokumu lokola mondimi ya lingomba ya St. Paul's Episcopal na Wickford. Mama na ye azalaki na bizaleli malamu mpe bolingo mpo na Mobikisi, bolingo oyo azalaki kotia na matoi ya mwana na ye oyo azalaki koyoka na esengo.

GSAM 121.5“Mokano ya tata ezalaki ya kotángisa mwana na ye, Joshua, mpo akota na mosala ya bonzambe ya lingomba oyo ye moko azalaki mosangani na yango, kasi makambo ebebisaki yango. Nzambe azalaki na mosala mosusu mpo na mwana wana, mpe azalaki kotambwisa makambo na lolenge oyo ekokisaki mokano na Ye. Na mobu 1817, tata atindaki biloko ya motuya na masuwa na bokambi ya Kapiteni Carter, mpe Alexander Stewart lokola mokambi ya biloko. Bato wana bamonanaki kozanga bosembo, mpe ntango bakomaki na libongo moko ya Antilles, batekaki masuwa ná biloko nyonso ya motuya, mpe bakimaki. Likambo oyo ebongolaki mabongisi nyonso oyo esalemaki mpo na avenire ya elenge Joshua, oyo asengelaki kotindama na Iniversite ya Brown, na Providence, R.I. Kasi na esika na yango, na sanza ya minei, 1821, bamemaki ye na New Bedford, Mass., mpe bapesaki ye na William Knights mpo ayekola mosala ya menuisier.

GSAM 122.1“Ntango akomaki na ndako na ye ya sika, abandaki mosala oyo bapesaki ye na molende, na mokano ya kokoma moto ya mayele na mosala na ye. Kasi, noki amonaki ete bizaleli ya losambo ya esika wana ebongi na ye mpenza te. Alobi boye, ‘Nkolo na ngai azalaki Unitarian, mpe amemaki ngai na ndakonzambe na ye. Pastɛrɛ Orville Dewey azalaki mokambi ya lingomba. Azalaki moto oyo autaki kotika mateya oyo bandimaka lokola ya solo. Mateya oyo nazwaki na nse ya Episkopo Griswold mpe Pastɛrɛ William Burge, mokonzi ya Eklezia St. Paul na Wickford, mpe koyoka mbala na mbala maloba ya mayele ya Dokotolo Crocker ya Eklezia St. John na Providence, R.I., esalaki ete nakoka te kondima ndenge Mongombo Dewey azalaki kowangana na maloba ya kitoko mateya ya Kristo mpe ya bantoma na ye.’

GSAM 122.2“Lokola na ntango wana Eklezia Episkopale ezalaki te na New Bedford, aponaki kokende na Eklezia ya Yambo ya Bakristo [kasi ya Disciple te] mpe na sima akɔtaki na lisanga wana. ‘Awa,’ alobi, ‘nakutanaki na Biblia efungwami mpe bonsomi ya kokanisa, mpe nasalelaki yango mibale malamu.’ Eglise oyo ezalaki na nse ya bokambi ya Pastɛrɛ Moses Howe. Pastɛrɛ Clough abatisaki Joshua V. Himes na mokolo ya 2 sanza ya mibale 1823. Na motema oyo ezalaki kotɔka na mposa mpo na Nkolo na ye, abandaki mbala moko, na mibu zomi na mwambe, koloba lisolo ya ekulusu mpe kolendisa bato bábongola mitema. Alobi mpo na ye moko:—

GSAM 122.3“‘Noki nakómaki molendisi, mpe bapesaki ngai ndingisa ya kokolisa likabo na ngai.... Nasalaki boyekoli na ngai na esengo, mpe bakumisaki ngai. Kasi na boumeli ya mibu mitano to motoba, nazalaki komimesana na mosala makasi koleka, mpe na boye nazalaki kozwa mokolo moko to mibale na pɔsɔ mpo na boyekoli mpe mosala ya bomisionele na bakartie ya babola, mpe mbuma na yango nazalaki kopesa na pastɛrɛ na ngai.’

GSAM 123.1“Na mobu 1825, aponamaki misionele ya Conférence ya ba Eklezia ya bokristo na sudi ya Massachusetts. ‘Mwango to lolenge moko te ezalaki mpo na kosunga bamisionele,’ elobi Pastɛrɛ Himes, ‘mpe nazwaki mokano ya kokota na mombongo mpo na komisunga, mpe kosakola ndenge nakokaki.’

GSAM 123.2“Na mobu 1828, atikaki New Bedford, kasi te na ntembe to na bozangi makasi, kasi na ekateli ya kolonga, akendeki na Plymouth, epai wapi alobelaki liloba ya Nzambe na bandako ya kelasi, na bashambre oyo babongisaki mwa moke, mpe bisika nyonso oyo bato bazalaki koyoka ye. Na 1829, akobaki mosala ya lolenge moko na Fall River kino na 1830, tango akendeki na Boston lokola pastɛrɛ ya Eklezia ya Yambo mpe ya Mibale ya Kristo; mpe afandaki kuna mibu ntuku misato na misato. Na 1839, akomaki mondimi ya likambo ya Advente, ndenge elimbolamaki na Pastɛrɛ William Miller oyo ayebanaki mingi. Akotaki na likambo wana ya sika na molende na ye nyonso, mpe misala na ye ya kosakola etondaki na moto mpe na nguya. Na mobu 1840, abandaki kobimisa zulunalo Signs of the Times, mpo na kosunga likambo oyo amipesaki na yango na motema na ye mobimba. Mbongo na ye nyonso, mosala na ye nyonso, makasi na ye nyonso, atie yango nyonso na likambo wana, mpe bankoto ya bato bakomaki bandimi ya sika.”

GSAM 123Misala esangani ya Miller na Himes

GSAM 123.3Banda 1840 kino na automne ya 1844, misala ya Bapastɛrɛ Miller na Himes esanganaki mingi ntango bazalaki kotambola banda na engumba moko kino na mosusu, na eleko ya molunge na hema na bango ya monene, mpe na eleko ya malili na bakɛlɛsia mpe na bisika ya minene ya bato. Makasi monene ya nzoto ya Pastɛrɛ Himes ebatelaki ye kino akɔtaki na mibu na ye ya ntuku libwa na mibale. Makoki ya makanisi na ye ezalaki makasi kino na suka. Na mobu 1894, na mokolo ya 28 sanza ya libwa, apesaki diskur moko ya kosimba motema makasi na lisanga ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo koleka nkoto misato na esika ya makita na Lansing, na Michigan. Amonanaki lokola azali koloba na molende mpe na makasi lokola na mikolo ya kala. Yango ezalaki likambo ya kokamwa mpenza mpo na moto oyo akokisaki sanza misato ya mobu na ye ya ntuku libwa na moko, mpe azalaki konyokwama na bokono moko oyo ekoki kosila te, oyo ebomaki ye na mobu elandaki.

GSAM 124.1Bapastɛrɛ Miller na Himes, batɛlɛmaki, lokola nde, na “liboso ya etumba” na kati ya lingomba ya bozongi ya Kristo na Amerika, mpe bazalaki kaka mibale kati na bato ebele oyo basalaki na bango mpo na kosakola liteya ya bozongi ya Kristo, oyo bizaleli na bango ya liboso ezalaki bokasi ya makanisi mpe bosembo ya solo. Mibali wana bazalaki mingi ya etuluku oyo mokili ebengaka “bato oyo bamikolisaki bango moko,”—mibali oyo bakolaki na nzela ya kokutana na makambo ya mpasi ya bomoi, oyo bayekolaki kozwa bikateli na ntina ya bolamu ya likambo moko kolanda mibeko ya motema mpe te koluka matomba na bango. Bazalaki na bizaleli lokola bato oyo Pastɛrɛ Miller alobaki ete mbala mingi bandimaka nsango uta na ba Eklezia, “bandimi oyo balingaka Nzambe mingi koleka, bamipesi, mpe bato ya bomoi.” Likambo oyo endimamaki na bapastɛrɛ ya mangomba ndenge na ndenge, oyo balobaki, nsima ya bokabwani ya suka ya Ba-Adventiste na bango, “Yango [liteya] ememi bato na biso ya motema malamu koleka.”

GSAM 124Bapanzi-nsango Mosusu ya Lokumu ya Ba-Adventiste

GSAM 124.2Ekozala malamu tótanga nkombo ya mibali mosusu oyo bazalaki na esika ya liboso elongo na Bapastɛrɛ Miller mpe Himes na lingomba wana ya ebandeli. Ya liboso na liste ezali Charles Fitch, wa na Cleveland, Ohio, oyo na mobu 1842 apesaki likanisi ya kosala ba grafike mpo na kolimbola bimonaneli ya Daniele mpe ya Emoniseli. Likanisi yango ebandaki na Habakuku 2:2, 3. Charles Fitch akufaki na mokolo ya 10 sanza ya zomi 1844.

GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, ya Philadelphie, oyo, ndenge tokomonaka na mokapo oyo ekolanda, Nkolo atindaki ye mpo na kosakola solo moko oyo, ntango ekokisamaki, ememaki bokoli ya mbalakaka mpe ya mbangu ya mposa na nsango ya boyei ya Nkolo.

GSAM 124.4Elon Galusha, ya Lockport, N.Y., pastɛrɛ moko ya lokumu ya Lingomba ya Babatisti, oyo makomi mpe mateya na ye na likambo etali boyei ya Nkolo oyo ezalaki pene esalaki makelele monene na lingomba wana.

GSAM 125.1E. R. Pinney, ya Seneca Falls, N.Y., pastɛrɛ mosusu ya motema moko ya lingomba ya Babatisti, oyo mosala mpe makomi na ye ezalaki na nguya monene na mosala wana. Bakokaki mpenza kobenga ye “Mungwa ya mabele.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, ya engumba New York, oyo liboso abongwana na liteya ya Advente azalaki molamusi monene. Makomi na ye esalisaki mingi mpo na kotinda bato bamipesa mpe bapesa biloko na bango na mosala ya Nzambe na motema mobimba; mingi mpenza na baposo ya suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato. Ezali ye nde, nsima ya kozanga kokokisama ya elikya, amemaki na makanisi ya bato ya Adventiste mpe ya mokili mobimba, mateya na ye motoba na ntina na bomoto ya moto, ezalela ya bakufi, mpe etumbu ya mikolo ekoya.

GSAM 125.3Pastɛrɛ Stockman, ya Portland, na Maine, azalaki mosali mosusu ya molende na makita ya elamukisi ya molimo ya William Miller na engumba wana. Akufaki pɔsɔ mwa moke liboso mobu ya Bayuda ya 1843 esila, na tango bato ya Advente bazalaki na elikya mpe bazalaki kozela ete Nkolo akoya na ntango wana.⁶

GSAM 125.4Ezalaki na mibali mosusu ya lokumu oyo, mpo na bozangi esika, tokotanga kaka nkombo na bango, lokola N. N. Whiting, oyo asalaki libongoli ya Kondimana ya Sika na monoko ya Anglais, oyo eyebani na nkombo ya Whiting’s Translation; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, mpe Edwin Burnham (bandeko misato ya mibali), bango nyonso bazalaki basali ya makasi na nsango.