Mokapo 21 — Lobɔkɔ oyo ekambaka na mosala

GSAM 322.1“Nakolakisa yo mpe nakoteya yo nzela oyo osengeli kolanda.”¹

GSAM 322.2Mpo na moto oyo atie Nkolo lokola elikya na ye, bobateli na Ye emonanaka ntango nyonso. Kasi, ezalaka na bantango mosusu oyo bobateli wana emonanaka mingi koleka, lokola kobikisama ya kokamwa na mabe mpe makama, oyo emonanaka mpe oyo emonanaka te, mpe banzela ya Nzambe oyo efungwamaka polele mpo na kopanzanisa bosolo na Ye. Mokapo oyo elobeli makambo wana.

GSAM 322Emonaneli ya Liboso na Michigan

GSAM 322.3Na sanza ya mitano, 1853, Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bakendeki kotala Michigan. Ezalaki mbala ya liboso oyo bakendeki na wɛsti ya Buffalo, na N.Y. Na Sabala ya suka ya sanza ya mitano bazalaki na Tyrone, mpe kuna Mama White amonaki na emonaneli bituluku ekeseni ya babateli ya Sabala na Etat, elongo na makebisi na ntina na bopusi oyo ekokaki kosala mpo na kotɛmɛla bango. Na mokolo ya mibale ya sanza ya motoba, na Jackson, akomaki nkasa mwambe ya monene, kolobeláká makambo mosusu oyo elakisamaki ye. Apesaki ngai kopi ya emonaneli yango na crayon, na condition ete napesa ye kopi mosusu ya pɛtɛɛ oyo ekomami na stylo mpe encre.

GSAM 322Mwasi Moko oyo Amimonisaki Mosantu

GSAM 322.4Na kati ya makambo mosusu oyo emonisamaki, balimbolaki likambo ya mwasi moko oyo azalaki komeka kokɔta na kati ya bato na biso. Alobaki ete mwasi wana azalaki komilakisa mosantu monene. Mama White akutanaki na ye ata mokolo moko te, mpe ayebaki ye te longola sé makambo oyo amonisamaki na emonaneli wana. Alobelaki te sé lolenge ya misala ya mwasi yango, kasi lisusu ete ntango bakopamela ye, akokomisa elongi lokola nde azali mosantu, mpe akoloba, “Nkolo—ayebi—motema—na—ngai.” Alobaki ete mwasi oyo azalaki kotambola na mboka mobimba elongo na elenge mobali, nzokande mobali na ye, mokóló, azalaki na ndako kosala mosala mpo na kobokola bango na nzela na bango ya mabe. Mama White alobaki ete Nkolo amonisaki ye ete “atako mwasi yango azalaki komilakisa lokola mosantu, ye ná elenge mobali bazalaki na ngambo na kobuka mobeko ya nsambo.” Na ndimbola ya likambo oyo ekomami na libenga na ngai, nazalaki kozela na motema likoló mpo na komona ndenge makambo ekokende.

GSAM 323Likita na Vergennes, Mich.

GSAM 323.1Tosalaki makita na Jackson, Battle Creek, Bedford, mpe Hastings, mpe na nsima toyaki na Vergennes, na etuka ya Kent, esika emonanaki ete mwasi yango azalaki kofanda. Tokomaki na esika oyo tosengelaki kolala butu, na mokolo ya 11 sanza ya motoba, mwa moke liboso ya Sabala. Esika na biso ya kolala ezalaki na ndako ya Pastɛrɛ White, oyo azalaki liboso pastɛrɛ ya lingomba oyo ebengami Christian. Lokola ezalaki mboka ya sika, babongisaki makambo mpo na makita na biso na ndako moko monene ya sika ya kobomba biloko, na bamile misato liboso, mpe mwasi oyo amonanaki na emonaneli, lokola emonanaki, azalaki naino kofanda na bamile mibale sima ya esika ya likita.

GSAM 323Litatoli mpo na Molingi koleka ndelo

GSAM 323.2Na mokolo ya 12 sanza ya motoba, na ngonga ya 10:30 ya ntongo, tosanganaki na etable mpo na likita. Mama White afandaki na suka ya loboko ya mwasi ya estrade, ngai nafandaki pembeni na ye, Pastɛrɛ Cornell na pembeni na ngai, mpe Pastɛrɛ White azalaki na loboko ya mobali ya estrade, koloba. Nsima ya koloba na ye pene ya miniti zomi na mitano, mobange moko na elenge mobali moko bakotaki elongo, mpe bafandaki na kiti ya liboso pembeni ya estrade. Bazalaki elongo na mwasi moko molai, ya nzoto moke, ya loposo moindo, oyo afandaki pene ya ekuke. Nsima ya lisoló moke ya Pastɛrɛ White, Mama White atɛlɛmaki mpe abandaki maloba na ye na kolobeláká likebi oyo bapastɛrɛ basengeli kozala na yango mpo bábebisa te mosala oyo bapesami, na kosaleláká maloba oyo: “Bózala pɛto bino baye bozali komema biloko ya Nkolo.” Alobaki ete ezali na molɔngɔ́ ya Nzambe te ete mwasi abengama mpo na kotambola na mboka mobimba elongo na mobali mosusu longola mobali na ye. Na suka, alobaki polele ete,

GSAM 323.2“Mwasi wana oyo afandi kala te pene na ekuke alobi ete Nzambe abengi ye mpo na kosakola. Azali kosala mobembo na elenge mobali oyo auti kofanda liboso ya mesa, nzokande mobange oyo, mobali na ye—Nzambe ayokela ye mawa!—azali komitungisa na ndako mpo na koluka mosolo oyo bazali kosalela mpo na kokoba na mabe na bango. Alobaka ete azali mosantu mingi,—ete asantuisami,—kasi, na komilakisa na ye nyonso ya bosantu, Nzambe amonisaki ngai ete ye na elenge mobali oyo bazali na ngambo ya kobuka mobeko ya nsambo.”

GSAM 324.1Bato nyonso oyo bazalaki wana bayebaki ete Mama White amonaki ata mokolo moko te bato wana kino bakotaki na ndako ya bibwele. Kopona bango mpe kolimbola bizaleli na bango ndenge asalaki, esimbaki makanisi ya bato oyo bazalaki wana, mpe ebakisaki bondimi mpe kondima na bango na bimonaneli wana.

GSAM 324Maloba oyo elobamaki ndenge elobamaki liboso

GSAM 324.2Ntango Mama White azalaki kopesa litatoli na ye, bato nyonso bazalaki kotala na motema likolo Mama Alcott, mwasi oyo bapamelaki, mpo na komona ndenge akozwa makambo oyo balobi mpe nini akosala mpe aloba. Soki azalaki na ngambo te na likambo oyo bafundaki ye, na ndenge ya bomoto, elingaki kozala ete atɛlɛma mpe awangana makambo nyonso. Soki azali na ngambo, mpe moto mabe mpenza, elingaki kozala mpasi te mpo na ye awangana nyonso, ata soki ayebi ete ezali solo. Na esika ya yango, asalaki kaka ndenge litatoli elobaki akosala soki bapameli ye. Atelemaki malembe, na ntango miso nyonso etalaki ye, mpe na komimonisa lokola mosantu, alobaki malembe, “Nkolo—ayebi—motema—na—ngai,” mpe afandaki kozanga koloba lisusu liloba mosusu. Alobaki kaka ndenge litatoli elobaki akoloba, mpe alobaki yango na lolenge moko.

GSAM 325Kondima Mbeba

GSAM 325.1Ya solo, Nzambe ayebaki mitema na bango, mpe bango moko bayebaki ete bazalaki na ngambo na likambo yango; mpo na sima elenge mobali alobaki na Mongombo Gardner, mofandi ya esika yango moko, oyo atunaki ye mituna makasi na ntina na likambo yango, “Mongombo Gardner, makambo oyo Mama White alobaki mpo na biso ezalaki solo mpenza;” mpe mwasi yango, nsima ya koyebisa Mama Wilson, na Greenville, na mobu 1862, ete “akokaki te komeka koloba ata liloba moko mabe mpo na Ndeko mwasi White, mpo amonana te lokola moto oyo azali kobunda na Nzambe,” andimaki ete makambo oyo emonisamaki mpo na ye mpe elenge mobali ezalaki ya solo.

GSAM 325Etuluku ya Messenger

GSAM 325.2Na eleko ya automne ya 1853, bato moke oyo basepelaki lisusu te na Michigan basanganaki mpe babandaki kobimisa mokanda moko na nkombo Messenger of Truth. Mokano ya mokanda oyo mpe ya bakambi na yango emonanaki ezalaki ya kobuka mpe kobebisa lokumu na esika ya kotonga. Bakomaki masolo ya lokuta ebele na nkasa na yango, oyo etungisaki biso na mosala na biso ya liyebisi; mpe lokola ezalaki mbala na biso ya liboso ya kokutana na etumba ya polele ya boye, tomonaki ete ezali mokumba na biso ya kowangana maloba na bango ya lokuta. Kosala boye eliyaki ntango oyo esengelaki tosalela mpo na kokolisa solo oyo batiaki na maboko na biso, mpe ekokisaki malamu mikano ya Satana, oyo na ntembe te azalaki mobandisi ya botɛmɛli oyo. Mpe bongo makambo etikalaki bongo kino na mpokwa ya mokolo ya 20 sanza ya motoba 1855, tango Pastɛrɛ White ná mwasi na ye, Pastɛrɛ Cottrell, ná ngai moko tosilisaki likita moko na Oswego, N.Y. Na likita na biso, moto moko na nkombo Lillis ayaki kotungisa biso, akotaki mpe akabolaki mikanda wana ya kofunda bato na lokuta epai ya bato. Lisusu, motuna etunamaki lisusu na ntina na mokumba na biso na likambo oyo. Milende nyonso ya liboso ya koyanola na lokuta na bango esukaki kaka na bango kobimisa lisusu ya sika.

GSAM 325Toli mpe Esakweli

GSAM 325.3Na likita ya mabondeli oyo esalemaki na mpokwa wana na ndako ya John Place, na engumba ya Oswego, Mama White azwaki emonaneli epai amonisamaki ete soki tokobaki na mosala na biso, koteya solo, kozanga kotya makanisi na bato ya lolenge ya “etuluku ya Messenger,” bakobunda bango na bango mpe zulunalo na bango ekokwea, mpe ntango yango ekosalema, tokokuta ete motango na biso emati mbala mibale. Lokola tondimaki ete litatoli oyo euti na Nkolo, tobandaki mbala moko kosala na boyokani na yango.

GSAM 326Kokwea ya etuluku ya Messenger mpe zulunalo na bango

GSAM 326.1Nzela ya solo ekendeki liboso na lombango, nzokande “Etuluku ya Messenger” bakutanaki na matata kati na bango moko. Na ntango mokuse, etuluku yango epalanganaki, bakambi na bango ebele batikaki Sabala. Zulunalo na bango ekangamaki noki mpo na bozangi lisungi, mpe moto oyo azalaki, mpo na ntango moke, mokambi-makambo, abalukaki na mosala ya kotangisa na kelasi; kasi lokola ayekolaki naino te komikamba ye moko, alongaki te ata moke na kokamba bana-kelasi na ye. Ntango amekaki kobongisa moko ya bana ya mibali na kelasi na ye, abimisaki pistolet, oyo ebimisaki lokito ya klik kasi ebimisaki masasi te. Mpo na koboya ete báboma ye na nkanda, esengelaki akima na butu mpo na kokende na Canada.

GSAM 326Bopusi na likambo ya Ba-Adventiste

GSAM 326.2Na tango wana, bomoko mpe boyokani ezalaki na kati ya bato na biso koleka liboso; mpe lokola milende ezalaki kosalema mpo na kopanza nsango, nzela efungwamaki na bipai nyonso.

GSAM 326.3Na nimero 10, volimi 11, ya zulunalo Review, na mokolo ya 14 sanza ya yambo 1858, mokambi-mokomi, ntango azalaki kolobela mbuma ya mosala ya Messenger, alobaki boye: “Na tango ya bokabwani, ntango milende esalemaki mpo na kobebisa Review, biloko ya lingomba na biro ezalaki na motuya ya kaka $700. Banda wana, motuya na yango emati kino na $5,000. Na tango wana, ezalaki na bakomisi-nkombo pene na nkoto moko oyo bazalaki kofuta, sikoyo bazali nkoto mibale, longola mpe liste molai ya baye bazali kofuta te.”

GSAM 326.4Lokola sikoyo tokómaki na ntango (1858) oyo etuluku ya “Messenger” epaswanaki mpe epalanganaki, mpe zulunalo Messenger esukaki kobima, mitúya oyo etangami likoló ezali na ntina mingi. Ndenge motángo ya bato oyo bafutaka mbongo mpo na Review emataki mbala mibale, bongo mpe motángo ya bandimi emataki koleka mbala mibale. Na boye, esakweli oyo epesamaki na nzela ya Mama White na sanza ya motoba, 1855, ekokisamaki.

GSAM 327Makita na ba hema elobamaki mpo na mbala ya liboso

GSAM 327.1Ezalaki momeseno na biso na ebandeli ya nsango kosala makita na bandako ya kelasi soki esika mosusu ya malamu ezwamaki te. Na ndako ya lolenge wana, mbala moko, ebele ya bato boye bayanganaki ete bandako mibale ya kelasi ya bonene wana elingaki kokoka bango te. Mpo bato nyonso bayoka ye, molobi atelemaki na lininisa ya polele mpe alobaki na baye bazalaki na kati ya ndako mpe na bato ebele koleka oyo bafandaki na bakalesi na bango mpe likolo ya matiti. Ezalaki komona ebele wana ya bato nde ememaki na likanisi ya kosala makita na ba hema.

GSAM 327Likita ya liboso na hema na Battle Creek, Mich.

GSAM 327.2Yango wana, na mokolo ya 22 sanza ya mitano 1854, ekatamaki na Pastɛrɛ James White mpe basusu na likita, ete ekozala likanisi ya malamu kosalela ba hema mpo na makita. Na tango wana, ba hema ya minene ezalaki kosalelama mbala mingi te mpo na makambo mosusu longola sé ba cirques, bisika ya kolakisa banyama, mpe bilakiseli ya ndenge na ndenge. Michigan ezalaki Etat ya liboso epai wapi Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo bamekaki mosala ya lolenge wana. Likita ya liboso na hema efungwamaki na Battle Creek, na mokolo ya 10 sanza ya motoba 1854. Na ntango ya lelo, lolenge oyo ya kosala makita na eleko ya molunge ekomi monene mingi.

GSAM 327Makita ya camp elobamaki

GSAM 327.3Na mobu 1868, etamboli mosusu ya makasi ezwamaki. Botalelaki malamu ntina ya kosala makita ya camp, mpe bakataki mokano ete yango ekozala nzela ya malamu mpenza mpo na koyamba ebele ya bato na biso na makita minene. Na kozala na hema monene mpo na losambo ya bato nyonso mpe bahema ya mike mpo na mabota, bato bakozalaki na esika ya malamu, mpe na boye mikolo ebele ekokaki kolekela na litomba na toli mpe na losambo.

GSAM 328Likita ya Liboso ya Camp na Wright, Mich.

GSAM 328.1Likita ya liboso ya camp esalemaki na Wright, Mich., kobanda mokolo ya 1 kino 7 Sɛtɛmbɛ 1868. Makita oyo ya minene ya bato na biso ekómi kokola kino esika ete koleka makita ya camp ntuku mitano esalemaka mbula na mbula na bisika bikeseni ya mosala. Makita oyo ya camp esalemaka kaka na Amerika te, kasi mpe na Mpoto, Australie, Nouvelle-Zélande, mpe Afrique du Sud.

GSAM 328.2Lisangá ya monene koleka ya lolenge oyo oyo esalámá na bato na biso ezalákí na mobú 1893, na Lansing, Mich. Na lisangá wana ya monene, ezalákí na bato 3 400 oyo bafandákí na kati ya ba hema ya mabota koleka 500. Baparsɛ́lɛ ya elamba ya kotonga ya koleka 150 000 yards esalelamákí mpo na kotonga ba hema ndenge na ndenge na esika wana ya likita.

GSAM 328Libiki na likama ya engbunduka

GSAM 328.3Mokolo oyo elandaki ekateli ya kosomba hema na biso ya liboso ya bolai ya makolo 60 (mokolo ya 23 Mai 1854), Pastɛrɛ White ná mwasi na ye, lokola bazalaki na ntango wana na Jackson, Michigan, basengelaki kobanda mobembo na bango mpo na kokende na Wisconsin, esika wapi basengelaki kosala mosala mpo na mwa ntango. Tolekisaki nsima ya midi na ndako ya D. R. Palmer, pene na gare. Mbala ebele na nsima ya midi, Pastɛrɛ White alobaki, “Nazoyoka eloko moko ya kokamwa mpo na kobanda mobembo oyo; kasi, Ellen, tozali na rendez-vous na libanda, mpe esengeli tokende. Soki nazalaki na rendez-vous te, nalingaki kokende te na butu ya lelo.”

GSAM 328.4Ntango butu ekómaki, pene na ngonga ya kokóma ya engbunduka, tosalaki eleko ya losambo. Bato nyonso bamonanaki lokola nde molimo etindaki bango básambela mpo na libateli ya Pastɛrɛ White ná mwasi na ye na mobembo oyo. Ntango totɛlɛmaki, Pastɛrɛ White amonisaki kondima na ye ete Nkolo akobatela bango mpe akokɛngɛla bango.

GSAM 328.5Na ngonga ya mwambe, nakendeki na bango na engbunduka mpo na kosalisa bango bazuwa bisika mpe kobongisa biloko na bango. Tokotaki na wagon moko oyo ezalaki na bakiti ya milayi oyo etombwami na sima, oyo na mikolo wana babengaka “sleeping car.” Mama White alobaki, “James, nakoki kotikala na wagon oyo te, esengeli nabima awa.” Nasalisaki bango bazuwa kiti na katikati ya wagon mosusu. Mama White afandaki na bapaké na ye likolo ya makolo na ye, kasi alobaki, “Nazoyoka malamu te na engbunduka oyo.” Cloche ebɛtaki, mpe sima ya kotika bango “Kende malamu” na lombangu, nakendeki noki epai ya Cyrenius Smith mpo na kolala kuna butu.

GSAM 329.1Pene na ngonga ya zomi, tokamwaki nyonso makasi ntango toyokaki Pastɛrɛ White, oyo tokanisaki ete asilaki kokende mosika na Chicago, azali kobeta na ekuke mpo bafungola ye. Alobaki ete engbunduka elongwaki na nzela na bamile misato na weste ya Jackson; ete eteni monene ya engbunduka, elongo na motɛ́rɛ, ebebaki mobimba; kasi atako bato ebele bakufaki, ye ná Mama White babimaki kozanga kozoka. Noki azwaki mpunda moko na sareti, mpe elongo na Abram Dodge, akendeki koluka Mama White, oyo pastɛrɛ amemaki na maboko na ye mosika moke, na nzela ya mabele ya mai mpe ya potopoto, mpe akatisaki moluka moko ya moke, kino na esika ya libateli, mosika na esika likama esalemaki.

GSAM 329.2Na tongo ya mokolo elandaki, nakendeki na Mongombo Dodge kotala esika likama esalemaki. Na esika moko oyo nzela ekatisaka nzela ya masíni na ndenge ya semba te, ngombe moko alalaki mpo na kopema kaka na nzela ya masíni. Machine ezalaki na ebende ya liboso mpo na kotindika biloko na nzela te, mpe na yango, ntango ebɛtaki nyama yango, etindamaki libándá ya nzela na ngámbo ya mwasi. Na mbɛtɛ ya liboso oyo machine esalaki ntango ekweyaki na mabele, wagon ya biloko, oyo ezalaki na kati na yango kɔfɛlɛ ya babúku ya Pastɛrɛ White, epumbwaki mobimba libándá ya nzela mpe ebebaki te; na ntango yango moko, wagon ya bato oyo ezalaki na nsima ya engbunduka ekabwanaki na biteni mosusu kozanga lisalisi ya moto, mpe etɛlɛmaki kimya na nzela. Machine ná tender ekobaki na mabele libanda ya nzela ya masíni pene na ba-rod motoba to mwambe, ntango machine ekutanaki na eteni ya nzete ya chêne oyo diametre na yango ezalaki pene na makolo misato. Nguya ya masíni ezalaki makasi boye ete machine ebalukaki, eteni ya nse etalaki likolo, mpe eteni ya nsima ya tender ebalukaki na kati ya nzela ya masíni. Eteni monene ya engbunduka, na makasi na yango nyonso, ebɛtaki na ebebiseli wana ya motɛ́rɛ, mpe yango epesaki mbɛtɛ ya mibale. Wagon ya liboso oyo ebɛtaki motɛ́rɛ ezalaki wagon ya mikanda, oyo ekufaki lokola biteni ya mike ya nkoni. Yango, elongo na biloko na yango, ekomaki liboke ya bosɔtɔ oyo etondaki likolo mpe zingazinga ya tender. Oyo elandaki ezalaki wagon ya kelasi ya mibale, oyo ezalaki na bato zomi na mwambe, moko akufaki mpe basusu nyonso bazokaki mingi to moke. Wagon yango ekatanaki na biteni mibale na nzela ya wagon-lit oyo elekaki na kati na yango. Eteni ya liboso ya wagon-lit epasukapasukaki na biteni, mpe kiti oyo Mama White amonaki ete ezali malamu te mpo na kofanda, efinikamaki mobimba.

GSAM 330Elembo ya Libikisi ya Nzambe

GSAM 330.1Ntango tozalaki kotala esika likama esalemaki, mpe na sima kotala wagon oyo Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bazalaki komata na ntango wana, etɛlɛmaki yango moko mpɛpɛlɛ mosika ya pene na ba-rod zomi na mitano na esika ya likama, toyokaki na mitema na biso ete Nzambe ayokaka mabondeli, mpe nani ayebi soki atindaki anzelu na ye mpo na kokabola wagon wana, mpo ete basali na ye babima kozoka te? Likanisi yango ekɔtaki biso na motema makasi koleka ntango mokangi-frein alobaki ete ye nde akabolaki yango te, mpe lisusu, ete moto moko te azalaki na esika ya bato na likoló ntango likambo yango esalemaki, mpe ete ezalaki likambo ya kokamwa mpo na ye mpe basali nyonso ya engbunduka ndenge nini esalemaki; mpe likambo oyo elekaki bango kokamwa ezalaki ete, ekangeli ná bulo, nyonso mibale ebukanaki te, mpe bulo elongo na monyololo na yango etikalaki likolo ya esika ya kotelema na kati ya wagon oyo ebukanaki, lokola nde moto moko ya mayele nde atiaki yango kuna.

GSAM 330.2Na mpokwa ya mokolo ya 24, nzela ya masíni epetolamaki na bosoto na yango kino batrɛ́ɛ etambolaki lokola mbala na mbala, mpe Pastɛrɛ ná Mama White bakɔtaki lisusu na batrɛ́ɛ mpe bakendeki na kimya na likita na bango na Wisconsin.

GSAM 330Batɛmɛli Bapamelami

GSAM 330.3Mpo na Yisraele ya kala, nzela ezalaki “pɛtɛɛ” te. Bazalaki na banguna na libanda oyo bazalaki koluka kopekisa bango na etamboli na bango na ntango nyonso. “Ebele ya bato esangani” mpe ba oyo bamipesaki te na kati ya kampo bazalaki bisaleli ya pete, oyo Satana alukaki kosalela mpo na kotombola kozanga esengo, kowelana, komilelalela, mpe botomboki. Likambo ete loboko ya Nzambe ya bolamu ezalaki na bato oyo batielaki ye motema, mpe ete elonga ezalaki elongo na milende na bango, ezalaki elembo ete bato oyo bazwaki ngolu na miso na ye—ete loboko ya Nkolo ezalaki kokamba bango.

GSAM 331.1Na boye, na botombwami mpe bokoli ya nsango ya anzelu ya misato, bokoli na yango ezalaki te mpo ete ba solo oyo ezalaki kolakisama ezalaki eloko oyo esepelisaki motema ya bomoto. Kasi, na bokeseni, solo ya motema ya nsango yango—Sabala ya Nkolo—etɛmɛlaka matomba ya moimi mpe ya mokili, mpe ekabolaka bato oyo batosaka yango na misala ya mokili mikolo mibale na pɔsɔ. Ntina ya solo ya sikoyo ezalaki na banguna na yango ya libanda, oyo bazalaki na ekateli mpe bazalaki kolanda makasi mpo na kobwaka mosala yango. Mpo na bango, tokoki koloba na maloba ya mokomi ya Nzembo ete, “Soki Yehova azalaki na ngambo na biso te, bongo Israel aloba sikoyo; soki Yehova azalaki na ngambo na biso te, tango bato batɛlɛmaki kotɛmɛla biso; bongo balingaki kolia biso na bomoi, tango nkanda na bango epelaki likolo na biso.”²

GSAM 331.2Bato ya moimi mpe ya kozanga esengo na kati na biso bamatelaka ntango na ntango, kolobaka makambo minene oyo ekosalema soki mikano na bango ekokisami; kasi lokola mwa móto ya kokosa oyo ebimaka na bisika ya potopoto, pole na bango esilaki banda kala. Kasi, nzela ya solo ya ntango oyo ezalaki kokende liboso na mokili mobimba na kimya mpe na bokasi, kobakisaka nguya mpe bokasi na etamboli nyonso ya sika.

GSAM 331Bapastɛrɛ Stephenson na Hall

GSAM 331.3Na eleko ya molunge ya mobu 1855, Bapastɛrɛ Stephenson na Hall bamekaki kotombola botomboki na etuka ya Wisconsin. Bandeko bakambi bayebaki malamu ete balingaki komeka biteni mosusu nyonso ya kondima na biso na liteya na bango ya “Eleko Ekoya”, mpe bazalaki na mposa makasi ete Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo báteyama liteya ya eleko ya komekama sima ya bozongi ya Kristo ya mibale.

GSAM 331Esakweli na ntina na bango

GSAM 331.4Mokolo ya 20 Novɛ́mbɛ 1855, Mama White amonaki na emoniseli nzela ya misala na bango, elongo na esakweli etali suka na yango na maloba oyo: “Bokanisi bino, bato ya makasi te, ete bokoki kopekisa mosala ya Nzambe? Moto ya makasi te, kosimba moko ya mosapi na ye ekoki kokweisa yo na mabele. Akotika yo kaka mwa ntango moke.”

GSAM 332.1Batɛmɛli na biso balobaki ete oyo ezalaki emonaneli oyo elobaki ete bato oyo bakokufa mosika te, mpe lokola bafandaki na bomoi mibu ebele, emonaneli yango ekokisamaki te. Eloko moko te ezali na kati ya emonaneli etali liwa na bango. Bamonanaki lokola bato bazali koluka kopekisa mosala ya nsango ya anzelu ya misato. Ata soki bayebisamaki ndenge nini ekozala pɛtɛɛ mpo na Nzambe kokanga bango, ebakisami ete, “Akopesa bino nzela kaka mwa ntango moke.” Basalaki nini?—Na esika ya kolonga na etumba na bango, ndenge bazalaki kokanisa, emonanaki lokola batikami na molili mpo na koluka nzela na kosimbasimba. Na kati ya mwa baposo, batikaki Sabala mobimba, mpe babandaki kotɛmɛla yango. Bazalaki na elikya ya kosala lingomba ya “Eleko Ekoya,” bango moko lokola bakambi. Na esika ya kolonga na likambo oyo, na kotika Sabala, babungisaki mpenza bokangami na bango likolo ya bato na biso. Na boye, na nzela na bango moko, babebisaki mpenza likambo oyo bazalaki na mokano ya kosala na ebandeli. Bato na biso balobaki, “Ya solo, Nzambe ‘atikaki bango kaka mwa ntango moke.’”

GSAM 332Suka ya Mawa ya Bomoi

GSAM 332.2Mpo na ndenge makambo esukaki mpo na bato oyo mibale, ekozala malamu kopesa mwa maloba etali suka na bango ya mawa, oyo etangamaki na bandeko na bango moko, bandimi ya “Eleko-Ekoya”, oyo bazalaki elongo na bango nsima ya kotika Sabala. Mbula ntuku misato na nsambo eleki, Mongombo Hall akomaki mwa ligboma (mpo bɔɔngɔ na ye elembaki), ntina ya ezalela oyo ezalaki mpo ete abungisaki biloko mingi na nzela ya bokosi ya bato mosusu. Azalaki na likanisi ya libunga ete soki abimi na libanda, akokóma patatalu, to akokwea na mabele. Azali likama te, kasi, solo, na boumeli ya bambula wana nyonso ya molayi, azalaki kobonga te mpo na mosala ya bonzambe na lolenge nyonso.³

GSAM 332.3Pastɛrɛ Stephenson akufá esali sikoyo pene na mibu zomi na motoba. Mibu ebele liboso akufa, azalaki na makanisi malamu te (azalaki ligboma), kasi azalaki likama te mpo na bato mosusu. Liboso ya kokoma boye, na nse ya bonsomi oyo akanisaki ete azali na yango na likanisi ya kozanga mibeko oyo andimaki, atikaki mwasi na ye, mwasi oyo bafundaki ye na likambo moko te ya mabe (akokaki kozwa divorce kaka na kosaleláká avoka moko ya lokuta), mpe abalaki mwasi mosusu ya elenge mingi koleka mwasi na ye ya liboso. Likambo oyo ezalaki bobuki mibeko ya bizaleli malamu ya monene mpenza, na boye ete bandeko na ye moko ya lingomba ya “Eleko Ekoya” baboyaki lolenge na ye ya kosala, mpe bapesaki ye nzela lisusu te ya kosakola mpo na bango.

GSAM 333.1Maloba ya bandeko na bango moko mpo na mikolo ya suka ya bato oyo emonisaka mawa makasi; kasi ezali makambo ya solo mpenza, oyo epesami kozanga mabe to kotala moto na liso moko. Na yango, totiki batangi na biso bábimisa makanisi na bango moko na ntina na ndenge litatoli yango etali ezalela ya nzoto na bango.

GSAM 333Pastɛrɛ J. H. Waggoner andimi Sangó

GSAM 333.2Na mobu 1852, Pastɛrɛ J. H. Waggoner, oyo azalaki kokamba zulunalo ya etuka na Wisconsin, andimaki solo ya ntango oyo, mpe na mobu oyo elandaki amipesaki mobimba na mosala ya bonzambe. Na mobu 1857 akomaki mwa babuku mibale ya ntina mingi, moko na moko na nkasa pene na nkama mibale. Ya liboso na yango ezalaki na motó ya likambo, The Nature and Tendency of Modern Spiritualism, mpe ya mibale, A Refutation of the Age-to-Come. Buku ya liboso, longola sé kozala nzela ya kobikisa bato ebele na kokwea na motambo wana ya Satana, kasi, na mapamboli ya Nzambe, efungoleli miso ya bato ebele oyo bazalaki koyeba te ndimbola ya bilakiseli wana ya mikolo oyo.

GSAM 333.3Buku na ye Refutation of the Age-to-Come ezali ndimbola ya mobimba mpenza ya mateya ya lokuta oyo elobaka na ntango ya komekama ya basumuki sima ya bozongi ya mibale ya Nkolo na biso. Ezali komonisa polele ete mateya wana ezali ya lokuta na ndenge ya mobimba mpenza, na boye ete kaka te bayanoli yango te, kasi ata moke mpe tomoni naino te moto ameka kopesa eyano. Buku yango elimboli, na ndenge ya polele mpe ya mokuse, esika ya Kristo lokola nganga-nzambe na kiti ya bokonzi ya Tata na ye (bonganga-nzambe na ye ya Melkisedeke) na eleko oyo ya sikoyo, mpe esika oyo akozala na yango na kiti na ye moko ya bokonzi, na bokonzi na ye ya libela oyo ezali koya,—kiti ya bokonzi oyo bonganga-nzambe ya katikati ekozala na boyokani na yango te.

GSAM 334.1Sima na yango, Pastɛrɛ Waggoner akomaki mwa buku ya misato ya bonene pene na yango, na motó ya likambo, The Atonement in the Light of Reason and Revelation. Pene na mobu 1884, ebongisamaki mpe eyikisamaki na volume moko ya nkasa pene na 400. Ezali lisolo ya polele mpe ya mokuse na likambo oyo motó na yango elakisi.

GSAM 334.2Banda na ntango wana, akɔtaki makasi na mosala ya kobimisa mikanda, lokola mokomi mpe mobongisi-mikanda. Alandaki mpe na misala na ye ya bonzambe, mpe alekisaki mibu na ye ya suka na Eropa.

GSAM 334.3Na mokolo ya 17 Aprili 1889, akufaki na mbalakaka na Basel, na Suisse, kaka sima ya kosilisa buku na ye ya suka, From Eden to Eden. Na mokolo ya 16, asalaki mosala makasi ya kokoma mokolo mobimba, mpe akomaki boye na buku na ye ya mikanda, “Nasali mosala makasi ya mokolo.” Uta na lapolo oyo bandeko ya Eropa basalaki na likambo na ye, makambo oyo elandi ezwi:—

GSAM 334.4“Na ntongo ya mokolo ya 17, pene na ngonga ya mitano na ndambo, akweyaki mpe akufaki na kuku na ye, na mbalakaka, mpo na bokono ya paralysie ya motema. Azalaki kosala mosala makasi mpo na kosilisa buku na ye ya sika na monɔkɔ ya Anglais, mpe azalaki kokana kokende na Londres na mokolo ya lomingo elandaki, mpo na kosala mosala elongo na bandeko kuna, liboso ya kozonga na Amerika na eleko ya molunge oyo ezalaki koya.”

GSAM 334.5Banda mobu 1854, Pastɛrɛ Waggoner azalaki ntango nyonso mpe na polele liboso ya bato mpo na kobatela solo, ezala na esika ya koteya to na mikanda. Na ntango ya liwa na ye, azalaki pene ya kokokisa mibu ntuku motoba na libwa. Bakundaki ye na Basel, na mokolo ya 20 sanza ya minei. Boye, mosali mosusu ya liboso na mosala oyo akweyi na esika na ye ya mosala.

GSAM 334Kobikisama na Nzela ya Kondima

GSAM 334.6Na ebandeli ya eleko ya milona ya mobu 1858, Mama White azalaki na mpasi makasi mikolo ebele, alalaki kaka na mbeto na ye mpe azalaki pene na kozanga makasi. Moko na pokwa, pene na butu ya katikati, abungisaki mayele; libota na ye emekaki na mayele na bango nyonso mpo azonga na mayele, kasi balongaki te. Atikalaki na ezalela wana koleka ndambo ya ngonga, wana Pastɛrɛ Andrews ná ngai babengamaki na lombangu na Pastɛrɛ White mpo na kosangana na ntango ya losambo. Na eyano na mabondeli ya makasi oyo esalemaki pembeni ya mbeto na ye, Nkolo na mawa azongisaki ye na mayele, mpe abongisaki nzoto na ye. Ntango azalaki kokumisa Nzambe, amemamaki na emonaneli, ntango azalaki naino kolala na mbeto. Makambo mosusu oyo emonisamaki ye na emonaneli wana ekoki kotangama na “Testimony for the Church,” No. 5.

GSAM 335Emoniseli ya Nzoto ya Kokamwa

GSAM 335.1Emoniseli moko ya nzoto ya kokamwa ezalaki elongo na emonaneli oyo, mpe tolingi kotya likebi na yango mpenza. Ngai na Pastɛrɛ White tozalaki kofanda na ngambo moko ya mbeto, mpe Pastɛrɛ Andrews na ngambo mosusu. Mabɔkɔ na ye ezalaki kokangama na ntolo na ye mbala na mbala to mpe kotambola na mabɔkɔ na ye na lolenge na ye ya bonsomi mpe ya kitoko, kolanda bisika ndenge na ndenge oyo azalaki komona. Eténi ya likoló ya nzoto na ye etombwamaki likoló ya mbeto, na boye ete esika ya ba pouces mwambe to libwa ezalaki kati na mapeka na ye mpe kusé. Na maloba mosusu, nzoto na ye banda na loketo kino na motó egumbamaki na angle ya pene na degré ntuku misato. Mpe na ezaleli wana, atikalaki na boumeli ya emonaneli yango, oyo eumelaki miniti ntuku misato. Moto moko te akokaki kokamata lolenge wana ya nzoto na ndenge ya naturel, kozanga lisungi ya maboko, mpe lisusu te kotikala kuna na boumeli ya ntango molai boye. Oyo ezalaki lisusu elembeteli ete nguya moko oyo azalaki na bokonzi likolo na yango te ezalaki na boyokani na emonaneli yango.

GSAM 335Esakweli mosusu

GSAM 335.2Na mokolo ya yambo ya sanza ya zomi, 1858, likita moko monene esalemaki na Pastɛrɛ White, Mama White mpe mokomi oyo, na Rochester, N.Y. Uta na likita wana, mokomi oyo akendeki elongo na bango na mobembo na kati ya Etat ya New York mpe ba Etats ya New England. Mokolo moko ya Sabala, Mama White azwaki emonaneli epai wapi, kati na makambo mosusu, emonisamaki ye ete na esika moko na mobembo oyo tozalaki kokana, Satana alingaki kobundisa ye na makasi, mpe ete Ngai na Pastɛrɛ White tosengelaki kosimba ye na kondima, mpe Nkolo akobikisa ye.

GSAM 336Mpasi ya Mama White

GSAM 336.1Awa lisusu ezalaki esakweli ya makambo oyo ekokomela. Makambo oyo ekolanda ekolakisa ndenge esakweli yango ekokisamaki na bosolo nyonso. Sabala ya liboso sima ya likita ya Rochester, tozalaki na Roosevelt, mpe sabala elandaki na Brookfield, na etuka ya Madison. Pɔ́sɔ elandaki, tosalaki makita na kuku ya monene ya Mongombo Ballou, na Mannsville, na etúká ya Jefferson. Ntángo tozalaki kosala mobembo na engbunduka uta Brookfield kokende Mannsville, elongi ya Mama White evimaki makasi na nsé ya miso. Ezalaki mpasi mingi mpenza, na boye ete ntángo tokómaki na Mannsville, esengelaki alala na mbeto. Kovimba yango ekobaki mikolo mibale, elongolaki ye mpɔngi, mpe epekisaki ye asangana na makita. Motu na ye evimaki kino miso na ye nyonso mibale ekangamaki, mpe elongi na ye ebebaki kino ezalaki lisusu komonana lokola ya moto te. Na kati ya mpasi wana nyonso ya makasi mpe kobanga monene, oyo eutaki na kozanga pongi, monguna azalaki kobunda makasi mpo atinda ye agunguma mabe na Nzambe. Makambo ezalaki boye kino makita oyo etyamaki esilaki.

GSAM 336.2Nsima ya makita kosila, Pastɛrɛ White alobaki na ngai,

GSAM 336.2“Ndeko John, oyo ezali mpenza etumba ya Satana likolo ya mwasi na ngai oyo balakisaki biso na Rochester. Okanisi elaka oyo epesamaki kuna ete soki tosangani mpo na kosimba ye mpe kotombola ye na kondima, kozanga kotika ata moke tango etumba ekokoma, nguya ya monguna ekobukana, mpe akobikisama. Tókɔta sikoyo mpenza mpo na kosala ntango ya losambo.”

GSAM 336Libiki ndenge elobamaki

GSAM 336.3Tokendeki mbala moko na shambre epai Mama White azalaki kokangama na mbeto na ye, mpe tobandaki kobondela na motema moko mpo na ye, nzokande bandeko na shambre oyo tozalaki kosala makita batikalaki na libondeli ya kimya. Sima ya pene ya miniti zomi banda tobandaki kobondela, nguya ya Nkolo ekitaki mpe etondisaki esika mobimba. Mama White ayokaki kimya mbala moko na mpasi na ye nyonso, mpe na mbala moko asengaki bilei. Yango ezalaki pene na ngonga ya mitano ya sima ya midi. Na ngonga ya nsambo, kovimba nyonso na elongi na ye esilaki, mpe ayanganaki na likita ya mpokwa wana, amonanaki malamu lokola liboso.

GSAM 337.1Na bosengi ya bafandi ya mboka, liteya epesamaki na mpokwa na likambo etali “Libula ya Basantu,” mpe na suka na yango, Mama White apesaki toli. Ntango Pastɛrɛ White azalaki libanda na mwana na ye ya mobali moke, W. C., amemamaki na emonaneli liboso ya ebele wana ya bato. Makambo mosusu oyo bamonisaki ye na ntango wana ekoki kotangama na lisolo ya suka ya Testimony Number 5, oyo etyamaki dati na Mannsville, N.Y., na mokolo ya 21 sanza ya zomi 1858.

GSAM 337.2Bopemi oyo Mama White azwaki na likambo oyo tolobeli likolo ezalaki ya solo mpenza lokola elobamaki na emonaneli oyo epesamaki na Rochester. Mpasi ya lolenge wana ezongelaki lisusu te na mobembo wana, mpe tozwaki elonga ya nkembo mpo na solo na bisika nyonso.

GSAM 337Esakweli ya Etumba ya bana mboka ya Amerika

GSAM 337.3Na mokolo ya Sabala, mokolo ya 12 sanza ya yambo, 1861, kaka sanza misato mobimba liboso ete masasi ya liboso ebɛtama na Fort Sumter (oyo ezalaki mpenza ebandeli ya etumba oyo ememaki bonsomi ya baombo ya Afrika 4.000.000 na Amerika), ndako ya losambo ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo na Parkville, Mich., epambolamaki. Na losambo yango, ezalaki na Pastɛrɛ White ná mwasi na ye, Bapastɛrɛ Waggoner, Smith, mpe mokomi oyo. Nsima ya lisoló ya Pastɛrɛ White, Mama White apesaki toli ya kolendisa mpenza, mpe nsima afandaki na kiti na ye. Ntango azalaki wana afandi, azwaki emonaneli. Ndako etondaki na bato, mpe ezalaki mpenza esika ya kimya mpe ya lokumu. Nsima ya kobima na emonaneli, atelemaki, mpe ntango atalaki ndako mobimba, alobaki:—

GSAM 338.1“Moto moko te azali na ndako oyo oyo ata alɔti na ndɔtɔ likambo ya mpasi oyo ezali koya likolo ya mboka oyo. Bato bazali kosɛka mobeko ya bokabwani ya Caroline du Sud, kasi balakisi ngai sik'oyo ete ba Etats ebele bakosangana na Etat wana, mpe etumba moko ya nsomo koleka ekozala. Na emonaneli oyo, namonaki mampinga minene ya bangambo nyonso mibale bayangani na esika ya bitumba. Nayokaki makelele ya minduki ya minene, mpe namonaki bakufi mpe baye bazalaki kokufa na bisika nyonso. Sima namonaki bango bazali kokimbelana mpo na kobunda na maboko [kotɔbɔlana na ba baïonnettes]. Sima namonaki esika ya etumba sima ya bitumba, etondi na bakufi mpe baye bazalaki kokufa. Sima bamemaki ngai na ba boloko, mpe namonaki mpasi ya baye bazalaki na mposa, baye bazalaki konyokwama mpe kobeba. Sima, bamemaki ngai na bandako ya baoyo babungisaki mibali, bana mibali, to bandeko na bango ya mibali na etumba. Namonaki mitungisi mpe mpasi na bango.”

GSAM 338.2Na nsima, ntango atalaki malembe-malembe na ndako mobimba, alobaki, “Bato mosusu na ndako oyo bakobungisa bana na bango ya mibali na etumba wana.”

GSAM 338Litatoli ya Mama Ensign na ntina na Bimonaneli

GSAM 338.3Lokola elembeteli ya likambo oyo elobami likolo, mpe lokola bilembeteli ete esakweli esalemaki na mokolo oyo etangami, mpe lokola ndakisa ya ndenge lisanga eyokaki yango mpe epalanganisaki yango, litatoli oyo elandi epesami:—

GSAM 338.4“Oyo ezali kotatola ete nazalaki kofanda na Comté ya St. Joseph, na Michigan, na sanza ya yambo, 1861, na ntaka ya pene na bamile motoba longwa na Parkville. Nazalaki Adventiste te. Na mokolo ya 12 ya sanza wana, bafandi-penepene na ngai ebele bakendeki na Parkville mpo na koyangana na makita. Ntango bazongaki na ndako, bayebisaki ngai ete ezalaki na mwasi moko na likita oyo akweyaki lokola na ndoto ya makasi, mpe alobaki ete etumba moko ya nsomo ezalaki koya na Etats-Unis; ete mampinga minene ekotɛlɛmisama na ngambo nyonso mibale, na Sudi lokola na Nɔ́rdi, mpe bato ebele bakonyokwama na boloko; mpe bobola ya makasi ekoyokana na mabota ebele mpo na kobungisa mibali, bana mibali, mpe bandeko na bango ya mibali na etumba; mpe ete ezalaki na mibali na ndako oyo bakobungisa bana na bango ya mibali na etumba wana.” Etíyami sinyatire, “Martha V. Ensign, Wild Flower, Fresno County, California, Mokolo ya 30 Yanuali 1891.”

GSAM 339.1Na boyokani na esakweli ya etumba wana ya nsomo, Mama White abakisaki ete Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo “bakokɔta na bisika ya mpasi mpo na etumba, mpe ete ezalaki mokumba ya moto nyonso kosambela na motema moko ete bázwa bwanya ya koyeba nini ya kosala na ntango ya mpasi oyo ezali liboso na bango.”

GSAM 339Bonene ya Etumba ya Bana Mboka

GSAM 339.2Na tango emonaneli yango epesamaki, bato ya Nɔ́rdi na monene na bango bazalaki na likanisi moke, soki ata moke te, likolo ya etumba oyo ezalaki koya. Ata mpe Prezidá Lincoln, sanza misato na sima (mokolo ya 12 Aprili 1861), tango ba Etats ebele esanganaki na South Carolina na mobeko na yango ya kokabwana, mpe masasi ya liboso ebɛtamaki na Fort Sumter, asɛngaki kaka bato 75 000, mpe yango mpo na tango mokuse ya sanza misato.

GSAM 339.3Motango mobimba ya basoda oyo bakomamaki na ngambo ya Union na boumeli ya etumba ezalaki 2.859.132. Buku ya Encyclopedia Britannica elobi ete “mampinga ya ba Confédérés ezalaki na pene ya basoda 700.000 na ebandeli ya mobu 1863,” kasi ezali mpasi mpo na koyeba solo motango boni bazalaki na yango nyonso. Ekanisi ete motango ya bakufi na bango ezali “pene ya basoda 300.000.” Ba encyclopédies mosusu ya sika emonisi ete bato oyo Union ebungisaki (oyo babomamaki na bitumba, to bakufaki na mpota to na bokono oyo bazwaki na esika ya bitumba to na boloko) bazalaki 359 528. Mpo na nyongo ya ngambo ya Union, Britannica elobi boye:—

GSAM 339.4“Nyongo ekomaki na motango na yango ya likolo na mokolo ya 31 sanza ya mwambe 1865, ekokani na dolare 2,845,907,626.56. Pene na 800.000.000 ya dolare ya mosolo ya leta esalelamaki mpe, mingi mpenza mpo na etumba; ba Etats, bingumba minene, ba comtés, mpe bamboka mike basalelaki mpako na bango moko mpe basangisaki banyongo na bango moko mpo na ntina ya etumba; mbongo ya kofuta ba pensions ekoki kokoma na suka pene na 1.500.000.000 ya dolare. Mbongo oyo Confédération ebimisaki ekoki koyebana ata mokolo moko te, biloko oyo mampinga ya Fédéral mpe ya Confédération ebebisaki ekoki kutu komekama te; mpe motuya ya mbongo ($2,000,000,000) ya baombo na Sudi esilaki mobimba na ntango ya etumba. Na bosangisi, atako motuya ya solo ya etumba ekoki koyebana na bosikisiki te, $8,000,000,000 ezali motuya ya kokanisa oyo eleki mingi te.”⁴

GSAM 340Bondimi mosusu ya Emonaneli

GSAM 340.1Mpo na esakweli etali mibali ya ndako ya losambo ya Parkville oyo bakobungisa bana na bango ya mibali na etumba, nakoloba kaka ete na eleko ya nsasa ya mobu 1883 nakutanaki na nkulutu ya eklezia ya Parkville, oyo azalaki mpe nkulutu na sanza ya yambo, 1861, tango emonaneli epesamaki; mpe natunaki ye soki akanisaki maloba oyo Mama White alobaki ntango azalaki koyebisa emonaneli etali etumba. “Iyo,” alobaki, “nazali kokanisa.” “Okoki koyebisa ngai bato boni oyebi oyo bazalaki na ndako na mokolo wana mpe babungisaki bana na bango ya mibali na etumba?” Na mbala moko akanisaki bankombo ya bato mitano, mpe alobaki, “Nayebi ete bango bazalaki kuna, mpe babungisaki bana na bango ya mibali na etumba; mpe soki nazalaki na mboka, esika nakokaki kosolola na bato na ngai, nalingaki kopesa yo bankombo mosusu. Nakanisi,” alandisaki, “bato mosusu mitano bazalaki, longola baoyo natangi.”

GSAM 340.2Mibu minei to koleka ya bitumba ya makasi na ngambo ya Sudi, kino pene na ndambo ya basoda nyonso oyo basangisamaki babungaki na liwa na bitumba to na bokono, emonisi ete esakweli oyo etangami likolo ekokisami na lolenge ya kokamwa.

GSAM 340Boombo mpe Etumba

GSAM 340.3Ntango azalaki koyebisa emonaneli oyo apesamaki na mokolo ya 4 sanza ya yambo 1862, Mama White alobaki:—

GSAM 340.4“Bankóto ya bato bakɔtisamaki na likanisi ete etumba oyo ezalaki mpo na kolongola boombo; kasi sikoyo lokola bakɔti na etumba, bamoni ete bakosamaki, ete ntina ya etumba oyo ezali te mpo na kolongola boombo, kasi mpo na kobatela yango ndenge ezali.”

GSAM 341.1Maloba oyo epesamaki na ntango oyo basoda basengelaki kosalisa na mosala ya kozongisa epai ya bankolo na bango baombo nyonso oyo bakimaki mpe bakɔtaki na milɔngɔ ya Union, mpe basoda bamonisami lokola bazali koloba, “Soki tolongi kolongola botomboki oyo, tozuí nini?” Bayanoli na kozanga elikya, “Eloko te. Likambo oyo ebimisaki botomboki elongolami te. Ebongiseli ya bokangami, oyo ebebisaki ekolo na biso, batiki yango ezala mpe ebimisa lisusu botomboki mosusu.” Maloba oyo, ezwami na Litatoli ya No. 7, esika masolo ya etumba ya kokamwa epesami mobimba, na nse ya motó ya likambo “Bokonzi ya baombo mpe Etumba,” elobi te ete bokonzi ya baombo ekolongolama ata mokolo moko te, kasi emonisi nde ndenge basoda bazalaki komona makambo na ntango wana. Mwa moke na nsima na kati ya litatoli yango moko, ezali na esakweli boye:—

GSAM 341Esakweli ya Elonga mpo na Nɔ́rdi

GSAM 341.2“Kasi, kokila bilei ya ekolo mobimba esakolami! Nzambe alobi, ‘Boye oyo te ezali kokila bilei oyo naponi, mpo na kofungola minyololo ya mabe, kolongola mikumba ya kilo, mpe kotika ete bato oyo banyokwami bázwa bonsomi, mpe ete bobuka ekangeli nyonso?’ Tango ekolo na biso ekosala kokila bilei oyo Nzambe aponi, wana akondima mabondeli na bango na oyo etali etumba; kasi sikoyo eyokani na ye te.”

GSAM 341.3Bato oyo bayebi lisolo ya etumba bayebi malamu makambo ya bokweyi, ya mobulu, ya bozumeli, mpe bongo na bongo, oyo etali milende ya Nɔ́rdi mpo na kolonga mampinga ya Sudi kino na ntango liyebisi ya bonsomi ebimaki—mokolo ya 1 Yanuali 1863. Bongo, ndenge nini bolongi ezalaki mbangu banda na ntango wana kino na suka ya etumba! Ndenge nini elakisamaki polele, epai ya baye bazalaki kolanda ndenge mosala ezalaki kokende liboso, ete maloba wana ya liboso ya mokolo ya 4 sanza ya yambo 1862 ekokisamaki. Sima ya kotombola mikumba, boombo elongwamaki mpe ekangeli ebukanaki likolo ya moombo! Emonanaki polele ete Nzambe ayokaki mabondeli ya bato na ye, mpe asepelaki na milende ya kosilisa etumba ntango baponaki kokila bilei oyo esepelisaki ye!

GSAM 342Litatoli ya Guvɛrnɛrɛ ya kala St. John

GSAM 342.1Na diskur moko ya Guvɛrnɛrɛ ya kala John P. St. John, ya Kansas, na Ottawa, Ill., oyo nayokaki na nsima ya midi ya mokolo ya 29 sanza ya motoba 1891, alobaki maloba oyo elandi:—

GSAM 342.2“Namonaki naino te elikya na ngai kozanga kokokisama makasi boye lokola ntango [ba Confédérés] balongaki biso na Bull Run. Kasi yango nyonso ezalaki eteni ya mwango ya Nzambe. Soki tolongaki [ba Confédérés], bato ya politiki balingaki kobongisa kimya, mpe Union elingaki kokoba na boombo, mpe tolingaki kozala na yango tii lelo. Na boumeli ya mibu mibale, ba [Confédérés] bazalaki na litomba; kasi sima Lincoln abimisaki liyebisi na ye ya lokumu ya bonsomi ya baombo, tobalukaki na ngambo ya Nzambe, mpe tokokaki lisusu kokwea te.”