Mokapo 23 — Bibongiseli ya Bokolongono

GSAM 358.1“MOLINGAMI, natombeli likambo ya liboso ete okende liboso mpe ozala na nzoto kolongono, lokola molimo na yo ezali kokende liboso.”¹

GSAM 358.2Na mokolo ya Sabala, mokolo ya 6 sanza ya motoba 1863, Pastɛrɛ White ná mwasi na ye bakendeki na likita na kati ya hema oyo Pastɛrɛ Cornell ná Lawrence babongisaki na Otsego, na Michigan. Kuna, Mama White amonaki emonaneli oyo efungolelaki ye likambo ya mbongwana na makambo ya kolongono ya nzoto. Banda na ntango wana, masolo etali kolongono ya nzoto mpe lolenge ya kobika na nzoto kolongono ebimaki na zulunalo Review, mpe abandaki kokoma makambo oyo emonisamaki ye na ntina na kolongono ya nzoto. Ndambo ya makambo oyo ebimaki na Testimony No. 11, mpe na buku moko na nkombo, How to Live.

GSAM 358.3Likambo ya bomoi ya kolongono mpe boyokani na yango ya malamu na bokoli ya nzoto, ya makanisi, mpe ya molimo, emonisamaki polele na miso ya bato. Na zulunalo Review ya mokolo ya 25 sanza ya zomi 1864, Pastɛrɛ J. N. Andrews apesaki makanisi ya ntina oyo elandi na likambo yango:—

GSAM 358J. N. Andrews na likambo ya bomoi ya kolongono

GSAM 358.4“Kotika biloko nyonso ya kolia oyo ebebisaka nzoto, mpe kozala na bomoi ya komipekisa na nse ya litambwisi ya malamu mpe ya makanisi ya sembo liboso ya Nzambe, ezali kati na makambo ya ntina mingi mpo na kolongono ya nzoto. Nzoto na biso ezali tempelo ya Molimo Mosantu. Mpo tókumisa ye na bosolo na nzoto na biso lokola na molimo na biso, esengeli mpenza ete tózala na makasi nyonso ya nzoto na biso! Matondi na Nzambe ete likambo oyo ezali sikoyo kolakisama mingi mpenza epai ya bato na biso. Kolongono ya nzoto mpe makasi ezali kati na biloko ya motuya mingi mpo na biso, mpe ya ntina koleka mpo na baoyo bakomona makambo ya minene ya ntango ya mpasi.”

GSAM 359.1Likambo ya bopeto ya nzoto kolanda Biblia mpe komikanga nzoto na ndenge ya bokristo elobelamaki, kaka te na nzela ya mikanda ya Review, kasi mpe na nzela ya basali na biso ya Nzambe.

GSAM 359.2Na Conférence Générale, na mokolo ya 20 Mai 1866, malako oyo elandi epesamaki na nzela ya Mama White (ekomami mpe na Testimony No. 11):—

GSAM 359Esengeli kobongisa Ndako ya Bokolongono

GSAM 359.3“Bamonisaki ngai ete tosengeli kobongisa ndako mpo na bato ya mpasi, mpe mpo na baoyo balingi koyekola ndenge ya kobatela nzoto na bango mpo na kopekisa bokono....

GSAM 359.4“Lokola bato oyo bandimaka te bakoya na ndako moko oyo epesami mpo na kosalisa maladi na ndenge ya malamu, mpe ekambami na minganga oyo batosaka Sabala, bakokutana mbala moko na bopusi ya solo. Na koyebana na bato na biso mpe na kondima na biso ya solo, makanisi na bango ya mabe ekolongwa, mpe bakosepela na mayoki ya malamu. Na ndenge wana, na kozala na bopusi ya solo, bamosusu bakozwa bobele te libiki na bokono ya nzoto, kasi bakomona mpe nkisi ya kobikisa mpo na milimo na bango oyo ezali na bokono ya lisumu.

GSAM 359Esakweli ya Matomba

GSAM 359.5“Ntango nzoto ya babɛli ezali kokoma malamu na nzela ya lisalisi ya mayele, mpe babandi kosepela na bomoi, bakozala na elikya na bato oyo basalisaki bango mpo na kozonga na nzoto kolɔngɔnɔ. Mitema na bango etondi na botondi, mpe mboto ya malamu ya solo ekokɔta kuna na pɛtɛɛ, mpe na mwa bato mosusu ekobɔkɔlɔma, ekokola, mpe ekobota mbuma mpo na nkembo ya Nzambe. Molimo moko ya motuya boye oyo abikisami ekozala na motuya koleka biloko nyonso esengelaki mpo na kotonga ebongiseli ya boye....

GSAM 359.6“Bamosusu oyo bakozonga na nzoto kolongono, to bakozwa litomba monene, bakozala nzela ya kokotisa kondima na biso na bisika ya sika, mpe kotombola bendele ya solo esika oyo kokota elingaki kokoka te soki liboso makanisi ya kotyola elongolamaki te na mitema na nzela ya kofanda kati na bato na biso mpo na ntina ya kozwa nzoto kolongono.”

GSAM 360.1Ekatamaki na mongongo moko ya bato na biso oyo bayanganaki ete, noki lokola ekoki kosalema, esengeli kofungolama ndako ya bokolongono na kati to pene ya Battle Creek, mpe ete ezala na bokambi ya monganga Dr. H. S. Lay, oyo, likolo ya mateya na ye ya kala ya monganga, alekisaki koleka mobu moko na esika ya kobikisa na mayi na Esti mpo na koyekola lolenge ya hydropathie ya kosalisa maladi.

GSAM 360Esika mpo na Sanitarium Esombami

GSAM 360.2Kofungola esika ya boye na ntango wana emonanaki lokola mosala monene; mpe soki te mpo na litatoli oyo ya kolendisa na ntina na ndenge mosala yango ekosuka, elingaki kozala na mwa kozela liboso ya kobanda mosala. Kasi, na esika ya kozela, mikolo moke mpamba eleki nsima ya likita esila, liboso ete ndako monene ya Zuzi Graves, na mabele ya ba acres mwambe, oyo ezalaki esika na ye ya kofanda ya kitoko na West Battle Creek, esombama. Na mbala moko, batongaki ndako mosusu ya kobakisa ya etaje mibale pembeni ya ndako yango mpo na kosalela yango lokola bashambre ya kosukola. Na kati ya bandako wana, bafungolaki Institut ya Mbongwana ya Bokolongono.

GSAM 360.3Na zulunalo Review ya mokolo ya 19 sanza ya motoba 1866, libiangi ya liboso ya monene esalemaki mpo na kosomba ba actions ya ebongiseli yango. Na nimero yango moko ya zulunalo, liyebisi moko ebimisamaki ete ba actions esilaki kosombama na ba eglize ya Battle Creek, na Michigan, mpe ya Olcott, na New York, na motuya ya dolare 2,625, elingi koloba ba actions 105 ya dolare 25 moko na moko. Lokola mobeko ezalaki te na Etat ya Michigan oyo ekokaki kopesa nzela na bokeli ya lisanga mpo na kokamba bibongiseli ya bokolongono, biloko yango ebombamaki na maboko ya bato ya kotiela motema mpo na mwa ntango, kino bokeli ya lisanga yango ekokisama.

GSAM 360Ebandeli ya Zulunalo ya Bokolongono

GSAM 360.4Na mokolo ya yambo ya sanza ya mwambe, bakambi babandisaki mpe kobimisa zulunalo ya sanza na sanza mpo na kolobela kolongono ya nzoto, ya nkasa zomi na motoba na ezipeli, na lolenge ya magazine. Babengaki yango Health Reformer. Zulunalo yango ezali kokoba kobima kino lelo, na nkombo ya Good Health, mpe sikoyo ezali magazine ya liboso na mokili mobimba oyo elobelaka makambo ya kolongono ya nzoto. Zulunalo oyo elobelaki kaka te makambo etali kolongono ya nzoto mpe mibeko ya komikanga nzoto, kasi ezalaki mpe lolenge moko ya kosakola ndako ya bokolongono yango, oyo efungwamaki na ndenge ya ofisyele mpo na babokono mpe bafandi na mokolo ya 5 sanza ya libwa, 1866. Na boye, ndako ya bokolongono yango esalemaki: esombamaki, etongisamaki na biloko nyonso, mpe ebandaki kosala liboso eleko ya sanza minei eleka banda likambo yango elobamaki na bato na biso mpo na mbala ya liboso; mpe mbongo ya dolare 11,000 elakamaki mpo na capital, mpe eteni monene na yango efutamaki déjà.

GSAM 361Lisanga ya Minganga Esalemaki

GSAM 361.1Na eleko ya malili ya 1866-67, mibeko moko endimamaki na Parlement ya Michigan oyo epesaki nzela ete lisanga moko mpo na kokamba ndako ya bokolongono esalema. Na mokolo ya 17 Mai 1867, etamboli wana esalemaki, mibeko ya kati endimamaki, mpe biloko ya mabele ná biloko mosusu ya motuya elekisamaki na maboko ya bakambi oyo baponamaki na ndenge ebongi. Motango mobimba ya ba actions oyo esengelamaki kino na mokolo wana ezalaki $26,100; na kati na yango, $18,264.87 efutamaki. Ebongiseli yango ezalaki na etuluku ya minganga mpe basungi na bango ya mayele, mpe bandako ezalaki pene ya kotonda na babɛli, ndambu na bango bandimaki déjà kondima na biso, nsima ya koyeba biso lokola ekolo mpe solo ya nsango na biso nsima ya koya na ebongiseli yango.

GSAM 361Lolenge ya kolata ya kolongono

GSAM 361.2Na bileko nyonso mpe na mikili nyonso, motema ya bomoto ezalaka na likama ya kondimela bopusi ya mokili, na lofundo na yango ya bomoi, na bozoba mpe na bamode na yango. Mbula 1863, na mboka na biso moko, ntango likambo ya kolongono ya nzoto mpe ya bilamba elakisamaki na Mama White, ezalaki mpe ndenge moko, lokola ekomonana na ndenge basi balandaki na bolingo nyonso mode ya ntango wana ya kolata ba jupes-cerceaux, oyo bonene na yango ezalaki kosala ete mingi na bango bámonana lokola bazali kotambola na kati ya ballon oyo ebalusami. Na eleko wana moko, lolenge mosusu mibale ya bilamba ya koleka ndelo ebimaki, oyo epesaki ntembe mingi. Liyebisi ya mokuse na ntina na yango ekoki, mbala mosusu, kobongisa motangi mpo asosola malamu litatoli oyo Mama White apesaki na likambo etali bilamba, oyo ezwami na kati ya Testimony for the Church, No. 10.

GSAM 362Kotɛmɛla Bilamba ya Koleka Ndelo

GSAM 362.1Lolenge ya liboso ya koleka ndelo ezalaki ya kolata bilamba oyo ezalaki na nsima molai, longwa na bapuse zomi kino na ndambo ya yardi to koleka na bolai, kolanda mposa ya molati. Mbala mingi, nsima wana ezalaki kotikala na mabele, mpe mibali bazalaki kobenga yango “biloko ya kopɛtɔla balabala.” Lolenge ya koleka ndelo ya mibale ezalaki mpenza ekeseni, mpe ezalaki na lolenge oyo ekokani mingi na oyo mibali balataka. Mode oyo endimamaki na bato oyo bazalaki kolanda Miss Bloomer, mpe na yango ebengamaki “elamba ya bloomer.” Na suka, nkombo ebongwanaki na “Costume ya Amerique.” Bato oyo bazalaki kondima costume oyo basalaki makita na bisika na bisika, mpe bandeko na biso ya basi ebele bazalaki na likanisi ya kondima yango. Bamosusu balataka yango.

GSAM 362Litatoli na likambo ya bilamba

GSAM 362.2Mpo na makambo oyo Mama White amonisamaki na likambo ya bilamba, nakozwa mwa biteni ya mikanda uta na Testimony No. 11:—

GSAM 362.3Bato ya sembo ya Nzambe bazali pole ya mokili mpe mungwa ya mabele, mpe basengeli ntango nyonso kokanisa ete bopusi na bango ezali na motuya. Soki balongoli bilamba na bango ya milayi koleka mpo na kolata oyo ya mikuse koleka, bakobebisa bopusi na bango mingi mpenza. Bato oyo bandimaka te, oyo ezali mokumba na bango ya kosalisa mpe koluka komema bango epai ya Mwana Mpate ya Nzambe, bakoyina yango. Mbongwana ebele ekoki kosalema na ndenge basi balataka mpo na kolongono ya nzoto, kozanga kosala mbongwana ya monene boye oyo ekoki kosala ete motali ayina yango.

GSAM 362Bilamba ya Mbongwana

GSAM 362.4“Nzoto esengeli te konyokama ata moke na ba corsets mpe ba baleines. Elamba esengeli kozala ya pɛpɛlɛ mpenza mpo mapulúmu mpe motema esala mosala malamu mpo na kolongono ya nzoto. Elamba esengeli kokoma mwa moke na nse ya likolo ya sapato ya molai, kasi esengeli mpe ezala mokuse mpo ekoma te na bosoto ya trottoir mpe ya balabala, kozanga ete bamatisa yango na loboko. Elamba oyo ekokoma lisusu mokuse koleka oyo ekozala malamu, pete, mpe ya kolongono mpo na basi ntango bazali kosala misala ya ndako, mpe mingi mpenza mpo na baoyo basengeli kosala misala ya libanda.

GSAM 363Nzoto esengeli kolatama ndenge moko na biteni nyonso

GSAM 363.1“Ata elamba ekozala molai boni, makolo na bango esengeli ezala na bilamba ya kokanga nzoto malamu lokola ya mibali. Yango ekoki kosalema na kolataka patalo oyo ezali na doublure, oyo basangisi na bande mpe bakangisi zingazinga ya nkingo ya lokolo, to oyo ezali monene mpe ekómaka moke na nse; mpe yango esengeli ezala molai mpo ekutana na sapato. Makolo mpe nkingo ya makolo oyo elati bongo ebatelami na mopepe ya malili. Soki makolo mpe makolo ezali na bilamba ya molunge, etamboli ya makila ekozala ndenge moko, mpe makila ekotikala pɛto mpe ya kolongono, mpo ekangami na malili te to epekisami te na nzela na yango ya naturel na kati ya nzoto.”

GSAM 363.2Bolai ya elamba oyo elakisamaki lokola nzela ya malamu kati na elamba ya nsima molai mpe bilamba ya ba Américain. Balobaki te ete moto asengeli kolata yango, kasi ete basengeli te kosala makambo oyo ekokata bopusi na bango mpe kosala ete baoyo basengeli kosunga báyoka koyina bango. Balobaki te ete basengeli kolatisa nkingo ya makolo na bango na lolenge oyo elimbolami awa, kasi ete ekokaki kosalema na lolenge wana. Soki mokano moko esalemi na lolenge mosusu, lokola na bilamba ya nse ya milayi mpe ba jambières ya kotonga, yango ekozala na boyokani ya kokoka na litatoli wana.

GSAM 363Makambo Mitano ya Ntina mpo na Bilamba ya Kolongono

GSAM 363.3Bokomona ete na lolenge ya kolata oyo balakisi, ezali na makambo mitano ya ntina mpo na bilamba ya kolongono ya nzoto, elingi koloba:—

GSAM 363.41. Kotika ba corsets mpe konyata nzoto na loketo te.

GSAM 363.52. Kotika biloko nyonso ya kokanga na maboko to na biteni ya nzoto oyo ekoki kopekisa makila etambola malamu.

GSAM 364.13. Kolatisa biteni nyonso ya nzoto ndenge moko, mingi mingi makolo mpe nkingo ya makolo.

GSAM 364.24. Kotombola jupe na mapeka, mpe ata moke te kotika yango ekweya na loketo na ba bande.

GSAM 364.35. Bolai ya elamba.

GSAM 364.4Lelo oyo, minganga nyonso ya mayele bandimaka malako minei ya liboso, mpe mpo na ya mitano, bilamba ya milayi oyo ebendamaka na mabele mpe bilamba ya mikuse koleka bandimami lisusu te.

GSAM 364Mama Jenness-Miller na likambo ya bilamba

GSAM 364.5Na mobu 1890, Mama Jenness-Miller, ya New York, na zulunalo oyo eleki na siansi ya bopeto ya bilamba ya ntango wana, asengaki ete basi bakomisa bilamba na bango mokuse mokuse, mpo na kobongola yango na mbala moko te, kino ekokoma pene na likolo ya sapato ya molai ya mwasi,—molayi kaka oyo Testimony No. 11 elobelaki.

GSAM 364Bondimi ya Monganga Trall

GSAM 364.6Na mobu 1868, ebongisamaki ete Dr. R. T. Trall, ya Eteyelo ya likolo ya Hygiénothérapie ya Florence Heights, N.J., apesa mateya ya pɔsɔ moko liboso ya bapastɛrɛ na biso na Battle Creek, Mich., na suka ya sanza ya mitano. Na boumeli ya mateya yango, monganga azalaki mopaya ya Pastɛrɛ White. Mama White azalaki koyangana na mateya te, kasi lokola monganga azalaki kosala mobembo mokolo na mokolo na kalesi elongo na Pastɛrɛ White, mwasi na ye mpe Pastɛrɛ J. N. Andrews, esimbamaki ete ye asengelaki koyoka makanisi na ye na ntina ya bopeto ya nzoto, bokono mpe ntina na yango, bopusi ya nkisi, mpe bongo na bongo. Alobaki kaka makambo oyo emonisamaki ye na emonaneli, kasi alobaki te esika wapi azwaki boyebi na ye. Monganga alobaki ete siansi ya monganga ezalaki na boyokani na makanisi oyo ye azalaki koloba. Pastɛrɛ Andrews ayebisaki ngai ete na suka ya lisolo na bango ya mokolo ya mibale, monganga atunaki Mama White esika nini azwaki diplome na ye na siansi ya monganga. Akamwaki ntango ayebaki ete atángá makambo wana ata mokolo moko te, kasi azalaki kaka kopesa ye mayele oyo emonisamaki ye na Otsego, Mich., na mokolo ya 6 sanza ya motoba 1863. Andimisaki ye ete makanisi na ye nyonso ezalaki na boyokani ya solosolo na siansi ya nzoto mpe bopeto, mpe ete na makambo mingi, akotaki na mozindo koleka ndenge ye moko akotaki. Sima ya pene na mikolo mitano ya kotambola mpe kosolola boye, monganga alingaki koyeba epai ya Pastɛrɛ White mpo na nini babengaki ye atika eteyelo na ye mpo na koteya bapastɛrɛ na Battle Creek. Alobaki boye, “Mama White abongi mpe akoki malamu mpo na kopesa bango mateya ya ntina na makambo ya bopeto lokola ngai.”

GSAM 365Siansi ya Monganga Endimi

GSAM 365.1Mikanda na ye ebele na ntina na biteni ndenge na ndenge ya bopeto ya nzoto ya kosalela ezali na miso ya bato banda bambula ebele, mpe ebele na yango sikoyo esangisami na buku moko na nkombo Christian Temperance and Bible Hygiene. Minganga mosusu oyo batanga mingi balobaki, nsima ya kotalela mikanda oyo malamumalamu, ete siansi ya monganga eyokani mpenza na yango. Mpo na ye, yango ezali te mbuma ya boyekoli, kasi ezali kaka kokoma makambo oyo Nkolo amonisaki ye na emonaneli.

GSAM 365Litatoli ya Monganga Kellogg

GSAM 365.2Lokola elembeteli ya ndenge bolukiluki ya siansi ya monganga eyokani na makambo oyo emonisamaki na emonaneli liboso ya Mama White na mobu 1863, nakozwa maloba uta na maloba ya ebandeli ya buku Christian Temperance oyo ekomamaki na J. H. Kellogg, M.D., oyo azali mokonzi ya sanatorium ya lokumu monene ya Battle Creek, na Michigan. Alobi boye:—

GSAM 365.3“1. Na tango makomi oyo balobeli ebimaki mpo na mbala ya liboso, likambo ya kolongono ya nzoto ezalaki pene na kobosanama mobimba, kaka te na bato oyo makomi yango etalelaki, kasi mpe na mokili mobimba.

GSAM 365.4“2. Bato moke oyo bazalaki kolobela ntina ya mbongwana na bizaleli ya nzoto, bazalaki kopanza elongo na yango mateya ya solo ya mbongwana, kasi mpe mabunga ya polele mpenza mpe, na bantango mosusu, ya kowangisa.

GSAM 366.1“3. Esika moko te mpe na moto moko te elakisamaki lisanga ya mateya ya bopeto ya nzoto oyo ebongisami malamu mpe eyokani, oyo ezangi mabunga ya polele mpe eyokani na Biblia mpe na mateya ya lingomba ya bokristo.

GSAM 366.2Na kati ya makambo wana, mikanda oyo balobeli ebimaki. Mibeko oyo eteyamaki endimamaki na nguya ya siansi te, kasi elakisamaki na lolenge ya pete mpe ya semba na moto moko oyo amimonisaka te lokola ayebi siansi, kasi alobaka ete akomaka na lisalisi mpe na bokonzi ya kongɛngisama ya Nzambe.

GSAM 366Mibeko Etɛlɛmi Makasi na Komekama

GSAM 366.3“Ndenge nini mitindo oyo elakisamaki na kati ya makambo ya boye mpe na maloba ya kokamwa boye etɛlɛmi na komekama ya ntango mpe ya mayele? ezali motuna oyo ekoki kotunama na bosembo nyonso. Eyano na yango ezwami na kati ya makambo ya solo oyo ekoki kotalelama mpe kondimisama na mobimba.... Mibeko oyo, eleki sikoyo mbula ntuku mibale na mitano, oyo bazalaki kotya likebi na yango ata moke te to kosɛka yango, ekɔti malembe malembe na motema ya bato mpe na limemya na bango, kino mokili mobimba ebosani ete bazalaki kondima yango bongo banda kala te. Makambo ya sika oyo emonani na siansi mpe bandimbola ya sika ya makambo ya kala ebakisaki ntango nyonso bilembeteli ya kondimisa, kino na ntango oyo, mobeko moko na moko oyo balobelaki eleki sikoyo koleka mbula ntuku mibale na mitano, ekómá makasi na ndenge eleki malamu na nzela ya bilembeteli ya siansi.

GSAM 366Elembo ya ebandeli ya bonzambe ya bimonaneli

GSAM 366.4“Esengeli mpenza kotalelama lokola likambo ya kokamwa, mpe oyo emonisi polele bososoli mpe bokambi ya Nzambe, ete na katikati ya mateya ya mobulungano mpe oyo etutanaka, oyo ezalaki komibenda na bokonzi ya siansi mpe ya mayele ya bomoi, kasi ebebisamaki na makanisi ya koleka ndelo mpe ekomisamaki na makasi te mpo na bolamu na nzela ya bosangisi monene ya mabunga,—esengeli kondima ete ezali likambo ya kokamwa, ete moto moko oyo azali komibenda te na boyebi ya siansi to na mayele mingi, akokaki kobongisa, kowuta na liboke ya makanisi ya mobulungano mpe ya mabunga oyo mwa bakomi mpe bakanisi bapesaki na makambo ya kolongono, liboke moko ya mibeko ya bokolongono ya nzoto oyo eyokani malamu, ezali na molongo moko, mpe ya solo mpenza, boye ete masolo, bolukiluki, makambo ya sika oyo emonani, mpe boyebi ya mibu ntuku mibale na mitano (25) eleka, elongoli ata mobeko moko te, kasi esalisi kaka mpo na kokómisa makasi mateya oyo mateyamaki.” Ekomami na, “Battle Creek, Mich., 1890.”

GSAM 367Ndako ya Bokolongono Ekómisami Monene

GSAM 367.1Na nse ya bokambi ya J. H. Kellogg, Monganga, oyo akomaki monganga-mokambi ya esika yango na 1876, emonanaki ete bosenga ya kozwa lisalisi ezalaki ebele mingi, na boye ete na eleko ya milona ya 1877 esengelaki kobakisa bisika. Na 1876, nkombo ya institution ebongwanaki uta na Institut ya Mbongwana ya Bokolongono kino na Sanitarium ya Monganga mpe ya Chirurgie, mpe na 1878, ndako monene ya sika etongamaki.

GSAM 367.2Ndako yango ezalaki na bonene ya makolo 136 na 46, na ba etaje minei likolo ya sous-sol. Ezalaki na chauffage ya vapeur na kati na yango mobimba, mpe mwinda ya gaz. Mwa moke sima ya kofungwama na yango, etondaki pene na babɛli mpe bapaya.

GSAM 367.3Kino na ntango wana, makambo oyo elobamaki na 1866 na nzela ya maloba ya Mama White mpo na ebongiseli oyo, esalemaki mpenza na lolenge ya kokamwa. Bato ebele bandimaki déjà pole ya solo ya sikoyo, oyo makanisi na bango ebendamaki liboso epai ya bato oyo na nzela ya koya na ebongiseli mpo na koluka kolɔngɔnɔ ya nzoto.

GSAM 367Esika ya Bopemi mpo na Kolongono na Mboka

GSAM 367.4Na zulunalo Signs of the Times, ya mokolo ya 22 sanza ya zomi na moko 1877, M. G. Kellogg, Monganga, ndeko ya J. H. Kellogg na mama moko te, asakolaki ete azwaki mabele na ngambo ya Ngomba Howell, na bamile mibale na ndambo na nord-est ya St. Helena, na etuka ya Napa, na Californie, mpe alingaki kotonga ndako oyo ekobengama “Esika ya Bopemi mpo na Kolongono na Mboka,” pembeni ya Crystal Springs. Na eleko ya malili ya 1877-78, ndako moko etongamaki, mpe efungwamaki mpo na kosalisa bakoni na ebandeli ya mobu 1878. Esika oyo ya bokolongono, lokola esika ya liboso, sanitarium na Battle Creek, ekoli kaka na bonene te, kasi ezali mpe esika epai wapi bato ebele bayebisami mpe bandimaki nsango.

GSAM 368The Pacific Health Journal

GSAM 368.1Eleko ya molunge ya 1885 ezalaki eleko moko ya makambo mingi mpe ya bokoli na mosala ya nsango ya anzelu ya misato. Na mokolo ya yambo ya sanza ya mitano, Esika ya Bopemi mpo na Kolongono na Mboka na St. Helena etiyamaki na nse ya bokambi ya monganga oyo azwaki diplome na ndenge ebongi. Na sanza ya motoba, babandaki kobimisa zulunalo Pacific Health Journal and Temperance Advocate, mbala moko na basanza mibale, zulunalo ya nkasa 24 oyo ezalaki na nse ya bokambi ya Pastɛrɛ J. H. Waggoner. Na nzela ya misala oyo, bomoi ya sika eyaki na ndako ya bokolongono, oyo, na esika ya kobungisa, lokola na bambula eleka, ebandaki komonisa, mbula na mbula, litomba ya peto kati na $2,000 na $4,000 na mosala na yango, kino na mbula oyo esilaki na sanza ya minei, 1891, emonisaki litomba ya peto ya koleka $12,000.

GSAM 368.2Na likita ya Rural Health Retreat Association, na St. Helena, na 1887, maloba oyo elandaki malobamaki mpo na makambo ya mbongo ya ebongiseli: Na mokolo ya 1 Mai 1885, motuya ya solo ya ebongiseli ezalaki kaka $5,322.76, elingi koloba, mbongo oyo ezalaki na kati na yango ezalaki na se ya motuya ya ba actions nyonso oyo ebimisamaki tii na mokolo wana na $2,547.24. Na maloba mosusu, ebongiseli esilisaki litomba na yango nyonso mpe $2,547.24 ya capital na yango. Na mokolo ya 1 Aprili 1887, motuya ya ebongiseli, longola banyongo na yango nyonso, ezalaki $21,372.64, elingi koloba ete na kati ya sanza ntuku mibale na misato, ebakisaki $16,049.88. Na kati ya motango oyo, bato basombaki ba actions ya motuya ya $5,280, mpe bapesaki makabo na ebongiseli ya motuya ya $2,497.60; bongo na misala ya ebongiseli, ezalaki na litomba ya solo ya $8,272.28. Na eleko wana, zulunalo Pacific Health Journal ebimaki lokola buku ya nkasa 32 oyo ebimaka sanza na sanza, na ezipeli, mpe emonanaki ete ezalaki na litomba monene koleka mpo na kokolisa matomba mpe mitindo ya ebongiseli.

GSAM 369Mosala ya Bolingo Malamu

GSAM 369.1Na zulunalo Medical Missionary, na sanza ya yambo, 1891, ntango azalaki kolobela Sanitarium ya Battle Creek, Monganga J. H. Kellogg alobaki boye:—

GSAM 369.2“Lisalisi ya ofele oyo epesamaki na boumeli ya mibu ntuku mibale na mitano oyo ebongiseli ezali, eleki dolare nkoto nkama ($100,000) na motuya, mbala ebele koleka mbongo oyo etiyamaki na ebandeli.

GSAM 369.3“Longola mosala ya bolamu oyo tolobeli, ebongiseli etindi bato ya masolo, ba infirmiers, balakisi na biteyelo ya kolamba, mpe bato mosusu oyo bayekolaki mpo na misala ndenge na ndenge ya bomisionele.”

GSAM 369Libondeli mpo na Bana Etike

GSAM 369.4Na Conférence Générale, na mokolo ya 8 sanza ya misato 1891, Monganga Kellogg asengaki na ndenge ya makasi mpenza mpo na bana etike. Alobaki: “Namoni ete baponami ngai ‘motindami ya lisanga mobimba,’ mpe nakoloba mpo na baoyo bazangi motindami—bana etike, baoyo bazangi moto ya kobatela bango.”

GSAM 369Likabo ya Dola 30 000 ya Mama Haskell

GSAM 369.5Na zulunalo Home Missionary, na sanza ya yambo, 1892, basɛngaki na makasi ete bápesa misolo mpo na kotonga ndako mpo na bana etike. Na zulunalo wana, ezalaki na nkombo ya bato oyo bilaka na bango mpo na ndako yango ezalaki na motango ya $17,716—motango moke mpenza, ndenge babandisi ya mosala bakanisaki, mpo na mosala monene boye, yango wana babangaki ete mosala ekoki kotambola malembe. Kasi Ye oyo amonaka suka banda na ebandeli, mpe oyo azali nkolo ya “bibwele likolo ya bangomba nkoto,” abongisaki makambo bongo ete mwasi moko ya mozwi, oyo azali te na kondima na biso, Mama Caroline E. Haskell, ya Chicago, mwasi ya mobali Frederick Haskell akufi, ntango ayokaki likambo ya mosala oyo ya bolingo malamu oyo bazalaki kokana kosala, mbala moko apesaki na komite ya botongi mbongo ya dolare 30 000, na likambo moko pamba ete esalelama mobimba mpo na kotonga ndako ya bana etike baboti kolanda ndenge balingaki kotonga yango liboso, ete esalema na makanisi ya monene mpe ya bolingo, mpe ete esika yango ebengama Ndako ya Bomikundoli ya Haskell mpo na kokanisa mobali na ye oyo akufaki.

GSAM 370.1Na nzela ya mbongo oyo epesamaki, Medical Missionary and Benevolent Association ekokaki, na kati ya mobu yango, kotonga mpe kofungola ndako yango lokola ndako ya bana etike baboti. Ndako oyo epesamaki na Nzambe na mokolo ya 25 sanza ya yambo 1894. Banda na mokolo wana, na boumeli ya ntango molai, motango ya bato ya libota, oyo ezalaki na bana etike baboti, basungi, mpe balakisi, ezalaki pene na nkama moko.

GSAM 370Ndako ya Bomikundoli ya James White

GSAM 370.2Longola kobatela mpe kosunga bana etike oyo, lisanga oyo etambwisaka mpe ndako mosusu ya bolamu, oyo babengaka Ndako ya Bomikundoli ya James White, esika bato koleka ntuku mibale ya mibange mpe baye bazangi ndako babatelamaka mpe bafandisamaka malamu.

GSAM 370Bamisionele ya monganga

GSAM 370.3Na mosala oyo, etamboli mosusu ya makasi ezuamaki ntango mateya mpo na bamisionele ya monganga ebandaki. Mpo na kokumisa milende oyo mpo na kotombola bomoto, Mama White, ntango azalaki kokoma uta na Preston, na Australie, na mokolo ya 16 Sɛtɛmbɛ 1892, alobaki boye:—

GSAM 370.4“Nalingaki mpenza ete bato nkama moko bazala na formasyo na esika oyo sikoyo ezali kaka na moto moko. Esengeli ezala bongo. Mibali na basi bakoki kosala mosala malamu koleka lokola bamisionele ya monganga koleka kozala bamisionele oyo bayekoli te makambo ya monganga.”

GSAM 370.5Motango ya bato oyo bazali kolanda mateya mpo na komibongisa na mosala ya bomoi mobimba ya lolenge oyo emati mingi banda maloba oyo ekomami likolo.

GSAM 370Bokoli ya Mosala ya Bokolongono

GSAM 370.6Na zulunalo Medical Missionary, ya sanza ya yambo 1894, ezali na liyebisi moke oyo ezali kolakisa makambo ya kosepelisa etali bokoli ya mosala ya bokolongono. Ekomami boye:

GSAM 371.1“Institut ya Mbongwana ya Bokolongono esalemaki na 1866.... Ndako moko ya moke ya mabaya esombamaki, ndako ya bato na esika moko ya kitoko mpe ya bokolongono na bisika ya likolo ya Battle Creek, moko ya bingumba ya Michigan oyo ezalaki kokola. Monganga mibale, basungi ya bain mibale, infirmière moko (oyo ayekolaki te), basungi misato to minei, mobeli moko, mpe mikakatano ebele, mpe kondima monene na avenire ya ebongiseli mpe na mitindo oyo etongamaki likolo na yango—yango nde ebandeli ya mosala oyo ya lelo. Eyebanaki na nkombo ya Institut ya Mbongwana ya Bokolongono.

GSAM 371.2Na esika ya ndako ya liboso, lelo oyo etongami ndako moko ya milayi ya makolo 312 mpe ya bozindo ya makolo 100, ya ba etaje motoba, oyo ekoki koyamba bapaya nkama misato, oyo ezali na bisaleli nyonso oyo siansi ya mikolo oyo ekoki kopesa mpo na kobatela mpe kobikisa bato ya maladi. Minganga zomi, oyo mingi kati na bango bazali ba spécialistes na misala na bango, bazali etuluku ya minganga. Ba infirmiers mpe basungi mosusu bazali lokola libota moko ya bato koleka nkama misato, mpe bato oyo bayaka awa bautaka na etuka nyonso ya Amerika mpe na mikili mingi ya bapaya. Bikuke na yango bifungwamaka ntango nyonso mpo na misionele, ezala ya mboka to ya bapaya, na nkombo nini, mpe mbala mingi libota yango ezalaka na moko to ebele ya bapaya wana.

GSAM 371Lopitalo ya Sanitarium

GSAM 371.3“Lopitalo etongamaki na mobu 1888, ndako ya bonene ya makolo 100 na 60, ya ba etaje mitano. Ba etaje misato ya likolo ya ndako yango esalelamaka mpo na departema ya lipaso ya sanitarimu, bashambre ya babɛli, mpe ba salles. Ba biro mpo na misala ya bolingo malamu ya ebongiseli yango ezali mpe kuna. Bandako ya mike ntuku mibale, oyo ebele na yango ezali na chauffage ya vapeur mpe mwinda ya kura lokola ndako monene, ezingeli yango, mpe etondi na babokono to na bayekoli. Eteyelo mpo na koyekolisa ba infirmiers bamisionele ya monganga efungwamaki na mokolo ya yambo ya sanza ya nsambo 1884. Na kati ya sanza motoba ya liboso, bayekoli ntuku misato na mitano bakomamaki.”

GSAM 372Esakweli ya Basali Bakokende Libanda

GSAM 372.1Ntango azalaki kolobela ndako ya bokolongono oyo ezwami na St. Helena, Cal., Mama White, na mokanda moko akomaki uta na Tramelan, na Suisse, na mokolo ya 6 sanza ya mibale 1887, alobi boye:—

GSAM 372.2“Nzambe alobi ete soki bato oyo bazali na ebongiseli oyo bakotambola na komikitisa mpe na botosi, kosalaka mokano ya Nzambe, ekobika mpe ekokola; mpe longwa kuna bakotinda bamisionele mpo na kopambola basusu na pole oyo Nzambe apesi bango. Bango bakobuka bikeko na bisika ya likolo na molimo ya Yesu; bakolimbola bondimi ya zoba, mpe bakotia solo, bopeto, mpe bosantu esika oyo sikoyo babatelaka kaka mabunga, komilula, komela masanga koleka ndelo, mpe mabe.”

GSAM 372.3Tozongeli maloba oyo, mpamba te etali na makasi ndenge moko mpe bibongiseli mosusu ya lolenge moko.

GSAM 372Elonga na Mosala ya Bokolongono Elakami

GSAM 372.4Na litatoli moko ya ntina mingi oyo epesamaki na eklezia na mobu 1891, totángi boye: “Mapamboli ya Nzambe ekozala likolo ya milende nyonso oyo ekosalema mpo na kolamusa mposa ya mbongwana na makambo ya kolongono ya nzoto; mpo esengeli bisika nyonso. Esengeli kozala elamukisi ya molimo na likambo oyo; mpo Nzambe azali na mokano ya kosala makambo mingi na nzela ya mosala oyo.”

GSAM 372Eteyelo ya Minganga ya Bamisioni ya Amerika

GSAM 372.5Mokemoke pole emataki na lolenge ya mayele ya kosalisa maladi kino na sanza ya motoba, 1895, bosenga ebimaki mpo na kofungola eteyelo ya monganga. Mpo na kokokisa bosenga wana, Eteyelo ya Minganga ya Bamisioni ya Amerika efungwamaki na ntina mpenza ya koteya minganga mpo na kosala na nse ya Seventh-day Adventist Medical Missionary and Benevolent Association, na mboka mpe na mikili ya bapaya. Molulu ya bofungoli esalemaki na Battle Creek, na mokolo ya 30 Sɛtɛmbɛ 1895, mpe eteyelo efungwamaki na mokolo elandaki, na mokolo ya 1 Oktobɛ, na kelasi ya bana-kelasi ntuku minei.

GSAM 372.6Na liyebisi ya eteyelo, totángi boye:

GSAM 372.6“Eteyelo esalemi na kolanda mibeko na Chicago, na nse ya mibeko ya Letá ya Illinois. Mateya makozala ya mozindo lokola oyo ya biteyelo ya monganga ya malamu koleka na Etats-Unis. Mateya makopesama ndambo na Chicago, mpe ndambo na Battle Creek, na Michigan.”

GSAM 373.1Mpo na baye bazalaki komibongisa mpo na mosala ya bamisionele ya monganga, totángaki makambo oyo elandi na zulunalo Medical Missionary, na sanza ya mwambe 1895:

GSAM 373.1“Etuluku ya ba infirmiers oyo bazali koyekola sikoyo na Eteyelo ya Sanitarium ya Battle Creek mpo na ba Infirmiers ezali na koleka bato 250; moto na moto kati na bango oyo akoki sikoyo kosala mosala ya bamisionele ya monganga azwi esika na ye. Bazali na mposa ya ba infirmiers mpo na Bisanga ya Mbu ya Sudi, Inde, Antilles, Amerika ya Sudi, bato ntuku mibale na mitano to ntuku misato mpo na ba Etats ya Sudi ya Etats-Unis, mpe mpo na bingumba na biso ya minene.”

GSAM 373Bokoli ya Mosala ya Bamisioni ya Monganga

GSAM 373.2Na mokolo ya bokaboli mikanda ya kelasi ya ba infirmiers bamisionele ya Sanitarium, oyo esalemaki na Tabernacle, na mokolo ya 5 Novɛ́mbɛ 1895, Monganga Kellogg alobaki:—

GSAM 373.3“Eleki sikoyo mbula zomi na mibale, na molulu ya boye, ba infirmière mibale nde bazwaki diplome. Na ntango oyo, ezali na etuluku ya ba infirmière kati na nkama misato na nkama minei. Ezali na minganga zomi na libwa na sanatorium, mpe ntuku mibale na mibale na bisika mosusu ya ndenge moko, oyo ekangami mwa moke na sanatorium, mpe na nse ya bokambi ya Medical Missionary and Benevolent Association. Ba infirmiers na biso ntuku mitano na misato bazali na mikili ekeseni ya bapaya,—na Suède, Mexique ya kala, Côte d'Or ya Afrika, Australie, Afrika ya Sudi, Danemark, Inde, Nouvelle-Zélande, Samoa, mpe Guyane Britannique. Ezali na bana-kelasi ya monganga ntuku motoba na misato oyo bazali koyekola sikoyo. Bato ntuku minei na moko kati na bango bazali awa, ntuku mibale na mibale na Université ya Michigan mpe na biteyelo mosusu. Ba infirmiers ntuku mibale na mibale bakozwa diplome awa na butu ya lelo, mpe babongami malamu mpo na kokende kosala lokola ba infirmiers oyo bandimami.”

GSAM 373.4Soki totali bokoli ya bibongiseli na biso ya bokolongono kino na mobu 1902, tokuti ete Sanitarium ya Battle Creek, na eteyelo na yango ya monganga mpe ya koyekolisa ba infirmiers, ezali ebongiseli ya monene koleka ya lolenge wana na mokili mobimba oyo ezali ya Ba-Adventiste ya Mokolo ya Nsambo.

GSAM 374Bandako Minene Epelaki

GSAM 374.1Na butu ya mokolo ya 18 sanza ya mibale 1902, ndako monene ya liboso, na biloko na yango ya malamu ya mosala, mpe lopitalo ya monene, ezikaki mobimba. Na ntango wana, ezalaki na bato nkama minei ya maladi mpe bapaya na kati ya bandako, kasi na nzela ya milende ya mpiko ya minganga, ba infirmiers, mpe basungi, mpe na libateli ya ntina ya Nkolo, bango nyonso babimaki na bandako kozanga kozoka makasi.

GSAM 374Sanitarium ya Sika

GSAM 374.2Ndako mosusu, oyo eleki monene mpe makasi koleka oyo ya liboso, etongami na esika ya bandako ya kala. Libanga ya litumu ya ndako oyo ya sika etyamaki na mokolo ya 12 Mai 1902, mpe ndako yango epesamaki na Nzambe na mokolo ya 31 Mai 1903. Bakambi ya esika yango balobi mpo na ndako oyo ya sika ete “ezali makasi mpe ya kowumela lokola ndenge ndako ekoki kosalama na ebende, libanga, biriki, mpe sima.

GSAM 374.3“Bisaleli ya ndako yango ezali na makambo nyonso ya sika koleka, ya mobimba, ya pɛto, ya pete mpo na kosalela, mpe ya makasi oyo ekoki kozwama; mpe bandimi ete, ndenge etongami sikoyo, mobimba, Sanitarium ya Battle Creek epesi bisika mpe bopete mpo na babɛli oyo mosusu moko te eleki yango na solo mpenza.

GSAM 374.4“Mokano ya bakambi ya ebongiseli ezalaki ya kosangisa na esika moko mpe na nse ya makambo ya malamu, banzela mpe bisaleli nyonso ya sika mpo na kosalisa bato ya maladi oyo endimami na siansi ya monganga oyo etongami na mayele, mpe kosalela banzela wana na lolenge ya sembo mpe ya mayele.”

GSAM 374Ba Sanitarium ebele ekotongama

GSAM 374.5Pole oyo epesamaki na bato oyo ezali ete Nkolo alingaki ete ezala na ba sanatoria ebele, ya bonene ya katikati, oyo ekabolama na mokili mobimba, na esika ya kozala na mwa bandako ya minene mpenza. Tosepeli komona ete ebandeli esili kosalema mpo na kofungola ba sanatoria ya mike na bisika ndenge na ndenge na mokili, mingi mpenza na mibu zomi oyo euti koleka. Na kati ya General Conference Year Book ya 1904, ezali na liste ya koleka ndambo ya nkama ya bandako wana ya mike.

GSAM 375Liste ya ba Sanitarium

GSAM 375.1Ata soki ekokaki kozala likambo ya kosepelisa kolimbola makambo oyo ememaki na kofungwama ya bisika oyo, esengeli biso, na esika na biso ya moke, tosepela kaka na liste ya bikolo esika oyo ezwami, mpe motango na yango na ekolo mokomoko. Tokuti na Etats-Unis, 35; Grande-Bretagne, 3; Allemagne, 1; Suisse, 1; Danemark, 1; Norvège, 1; Suède, 1; Afrique du Sud, 1; Australie, 2; Nouvelle-Zélande, 1; Esanga ya Samoa, 1; Mexique ya kala, 1; Inde, 1; Japon, 1.

GSAM 375Liste ya Bashambre ya Traitement

GSAM 375.2Longola ba sanatoria oyo, ezali na bashambre ya lisalisi ntuku mibale na mibale (22), oyo zomi na nsambo (17) ezali na Etats-Unis; moko na Jaffa, moko na Yeruzalemi, na Palestine; moko na Guadalajara, na Mexique ya Kala; moko na Kimberley, na Afrique du Sud; mpe moko na Rockhampton, na Australie. Longola yango, ezali na ba restaurants ya biloko ya ndunda ntuku mibale na motoba (26) esika bato bakoki kozwa bilei ya pɛto mpe ya kolongono, mpe lisusu kozwa mateya mingi to moke na ntina na lolenge ya malamu ya kobika.

GSAM 375.3Mitango oyo etali bokoli ya mateya ya mbongwana ya kolongono ya nzoto emonisi ndenge Nkolo akoki “kosala mosala monene na nzela ya ebongiseli oyo,” ndenge Nzambe asakolaki na 1866; mpe emonisi lisusu, ndenge esakolamaki na 1863, ndenge “mateya ya mbongwana ya kolongono ya nzoto” ekoki kosala mosala na “kolengela bato mpo na komemama na likolo na boyei ya Nkolo.” Na boye, bibongiseli oyo ya kolɔngɔnɔ ya nzoto ekóma ebele mbala nkama, mpe noki ekokisa ntina oyo etongamaki mpe ebongisamaki mpo na yango.