Mokapo 3 — Boyei ya Mboto oyo Elakamaki

GSAM 57.1“NTANGO ntango ekokisamaki, Nzambe atindaki Mwana na ye, ... abotamaki na nse ya mobeko, mpo na kosikola baoyo bazalaki na nse ya mobeko, mpo ete tózwa bomwana ya Nzambe.”¹

GSAM 57.2Sikawa, na ye oyo azali na nguya ya kokómisa bino ngwi kolanda nsango malamu na ngai mpe liteya ya Yesu Kristo, kolanda emoniseli ya sekele oyo ebombamaki banda mokili ebandaki, kasi sikawa emonisami polele, mpe na nzela ya mikanda ya baprofeta, na etinda ya Nzambe ya libela, eyebisami na bikolo nyonso mpo na botosi ya kondima: na Nzambe moko oyo ayebi makambo nyonso, nkembo ezala na nzela ya Yesu Kristo libela na libela.²

GSAM 57.3“Na nzela ya emoniseli, ayebisaki ngai sekele yango; ndenge nakomaki liboso na maloba moke, ... oyo na bileko ya kala eyebisamaki te na bana ya bato, ndenge emonisami sikoyo na batindami mpe basakoli na ye ya bule na nzela ya Molimo.... Epai na ngai, oyo nazali moke koleka bato na ye ya bule nyonso, nde ngolu oyo epesameli, ete nasakola epai ya Bapaganu bomengo ya Kristo oyo ekoki kolukolama te; mpe mpo na komonisa bato nyonso ndenge nini boyokani ya sekele yango ezali, oyo ebombamaki na Nzambe banda ebandeli ya mokili, ye oyo akelaki biloko nyonso na nzela ya Yesu Kristo.”³

GSAM 57.4Balobaka ete na Kondimana ya Kala, nsango malamu ebombamaki; na Kondimana ya Sika, emonisami. Ndenge moto mosusu alobaki, “Lokola bakabwanaki na Nzambe, Bayuda babungisaki na ndenge ya monene makanisi na mateya ya losambo ya mibeko. Losambo wana etiyamaki na Kristo ye moko. Na eteni na yango nyonso ezalaki elembo na ye; mpe ezalaki na bomoi mpe kitoko ya molimo. Kasi Bayuda babungisaki bomoi ya molimo na milulu na bango, mpe bakangamaki na bizaleli na yango ya kokufa. Batiyelaki mbeka mpe mibeko yango moko motema, na esika ya kotiela motema na ye oyo ezalaki kolakisa bango.

GSAM 58Koluka Bokonzi ya Mabele

GSAM 58.1“Ata soki Bayuda bazalaki na mposa ya boyei ya Masiya, bazalaki na likanisi te ya mosala na ye. Bazalaki koluka libiki na lisumu te, kasi nde libiki na maboko ya Baroma. Bazalaki kozela Masiya ayaka lokola molongi, mpo na kobuka nguya ya moto oyo azalaki konyokola bango, mpe kotombola Yisraele na bokonzi likolo ya mokili mobimba. Na boye, nzela elengelamaki mpo báboya Mobikisi.

GSAM 58.2“Bato, na molili mpe na bonyokoli na bango, mpe bakonzi, na mposa ya bokonzi, bazalaki kozela na mposa makasi boyei ya moto moko oyo akolonga banguna na bango mpe akozongisela ekolo ya Yisraele bokonzi. Bayekolaki baprofesí, kasi kozanga boyebi ya molimo. Yango wana, batalelaki te makomi oyo elakisaka komikitisa ya boyei ya liboso ya Kristo, mpe basalelaki na ndenge ya mabe oyo elobelaka nkembo ya boyei na ye ya mibale. Lolendo ekangaki miso na bango; bazalaki kolimbola masakoli kolanda bamposa na bango moko ya motema.

GSAM 58.3“Na boumeli ya mbula koleka nkoto moko, bato ya Yuda bazalaki kozela boyei ya Mobikisi. Na likambo oyo nde batiaki bilikya na bango ya monene koleka. Na nzembo mpe na masakoli, na milulu ya tempelo mpe na mabondeli ya ndako, bakumisaki nkombo na ye. Kasi atako boyei na ye, bayebaki ye te. Olingami ya likolo azalaki mpo na bango ‘lokola mosisa oyo ebimi na mabele ekauki;’ azalaki na ‘elili te mpe kitoko te;’ mpe bamonaki na ye kitoko moko te oyo ekokaki kosala bango bálinga ye. ‘Ayei epai ya bato na ye, kasi bato na ye bayambaki ye te.’”⁴

GSAM 58Ya libota ya Davidi

GSAM 58.4Ntango oyo Daniele alobelaki ezalaki kokoma pene, ntango “Masiya Mokonzi”—Mopakolami—asengelaki komonana, bato ya Yisraele bakokaki kokanisa, mpe na ntembe te bakanisaki bongo, na lolenge oyo: Masiya, na kotalela nzoto, asengeli kozala wa libota mpe ya molongo ya Davidi, na yango, mbotama na ye esengelaki kozala na molongo wana; mpe kolanda mibeko mpe bizaleli ya Bayuda, asengelaki kopakolama mafuta mpo na mosala ya bato nyonso na mbula ntuku misato; mpe soki akomonana lokola oyo apakolami mafuta na mbula wana, bongo mbotama na ye esengelaki kozala mbula ntuku misato liboso ete pɔsɔ ya mbula ntuku motoba na libwa esila, oyo ekokoma kino na boyei ya Masiya.

GSAM 59Maloba ya Simeon mpe ya Anna

GSAM 59.1Na tango wana, Yisraele mobimba ezalaki na elikya. Bayekoli ya Makomi, baye bazalaki na molende mpe bamipesi, bazalaki kozela mbotama ya moto oyo akokomaki Mokonzi mpe Moyangeli na bango. Epai ya Simeon, mobange mpe moto ya sembo, elakisamaki na Molimo Mosantu ete akokufa te liboso ya komona Kristo ya Nkolo.⁵

GSAM 59.2Ntango Mwana Mobikisi amemamaki na tempelo, Simeon ayebaki ete mwana oyo azalaki nde oyo balobelaki—Masiya. “Bongo, azwaki mwana na mabɔkɔ, apambolaki Nzambe, mpe alobaki, Nkolo, tala, otiki mosali na yo akende na kimya, kolanda liloba na yo; mpamba te miso na ngai emoni lobiko na yo, oyo obongisi liboso ya miso ya bato nyonso: mwinda mpo na kongɛngisa bikolo, mpe nkembo ya ekolo na yo Yisraele....

GSAM 59.3“Mpe Simeon apambolaki bango [Yozefu na Mariya], mpe alobaki na Mariya mama na ye ete, Talá, mwana oyo atiama mpo na kokweya mpe kotelema lisusu ya bato ebele na Yisraele; mpe mpo na elembo oyo bakotɛmɛla (ee, mopanga ekokɔta mpe na motema na yo moko), mpo makanisi ya mitema ya bato ebele emonana polele.

GSAM 59.4“Mpe ezalaki na mwasi moko, Anna, mosakoli, mwana mwasi ya Phanuel, ya libota ya Aser.... Mpe ye, ntango akotaki na ngonga wana, apesi matondi mpe na Nkolo, mpe alobelaki ye epai ya bato nyonso oyo bazalaki kozela libiki na Yeruzalemi.”⁶

GSAM 59Ba Anzelu Bakendeki Kotala Babateli

GSAM 59.5Liboso na yango, nsango malamu ya mbotama ya Mobikisi esakolamaki na ba anzelu epai ya babateli na bitando ya Betelehemu. Na matoi ya babateli oyo bazalaki koyoka, ba anzelu bayembaki nzembo oyo ya kitoko:—

GSAM 60Bato ya mayele bakendeki na Betelehemu

GSAM 60.2Na nsima, bato ya mayele ya Monyɛlɛ bayaki, bango oyo bamonaki “monzoto emataki,” ndenge Balaam alobaki na esakweli. Na kolandáká nzela na yango, bakomaki na Yeruzalemi, esika esengelaki batuna mpo na Mokonzi oyo abotami sika. Nsima ya koyebisama ete Betelehemu nde esika oyo Molingami akobotama, bakobaki mobembo; mpe etambwisamaki kuna na monzoto oyo emonanaki lisusu, ememaki bango na esika ya pɛtɛɛ esika Mobikisi alalaki. Kuna, basambelaki Mwana mosantu, bapesaki ye makabo ya wolo, mpaka ya nsolo malamu, mpe mola, mpe na nsima bazongaki na ndako na bango na mobembo molai.

GSAM 60Mobikisi na Mibu Zomi na Mibale

GSAM 60.3Banda bomwana kino mbula zomi na mibale, makambo mingi te ekomami mpo na Kristo Mobikisi, longola sé ndenge azalaki kokola na mayele mpe na nzoto, mpe botosi na ye ya malamu epai ya baboti na ye. Kasi na mbula ya zomi na mibale, lokola akendeki elongo na Yozefu mpe Maria na Yeruzalemi mpo na feti ya mobu na mobu, kuna akamwisaki banganga-nzambe na boyebi oyo emonanaki na mituna na ye, mpe na biyano oyo apesaki na mituna na bango ya mpasi. Banda na ntango wana kino akɔtaki na mosala na ye ya polele, asalaki mosala ya komikitisa ya mosali ya mabaya na lokumu ntango azalaki kosala elongo na Yozefu, mobali ya Maria.

GSAM 60Mosala ya Yoane Mobatisi

GSAM 60.4Na boumeli ya sanza motoba liboso ya mosala na ye ya polele, misioni ya Kristo elobamaki na Yoane Mobatisi. Bato bayaki ebele mpo na koyoka Yoane, mpe mpo abatisa bango. Ntango “bazalaki na elikya [kozela boyei ya Masiya] mpe bato nyonso bazalaki komituna [‘kokanisa to kowelana,’ na marge] na mitema na bango mpo na Yoane, soki azali Kristo to te; Yoane ayanoli bango nyonso, ete: Ngai, ya solo, nazali kobatisa bino na mai; kasi moto moko oyo aleki ngai na nguya azali koya, oyo ngai nakoki ata te kofungola ekangeli ya sapato na ye. Ye nde akobatisa bino na Molimo Mosantu mpe na moto; azali na esaleli ya kokabola mbuma na mposo na yango na loboko na ye, mpe akopetola malamu etando na ye, mpe akosangisa mbuma ya blé na ndako ya kobomba na ye; kasi mposo akotumba yango na moto oyo ezimaka te.”⁷

GSAM 61Yesu Abatisami

GSAM 61.1Ntango Yoane azalaki kosala losambo ya kobatisa, amonaki Yesu azali koya epai na ye mpo abatisama, mpe alobaki, “Talá Mwana-Mpate ya Nzambe, oyo alongolaka lisumu ya mokili.... Mpe Yoane apesaki litatoli, alobaki: Namɔnaki Molimo ekitaka longwa na likoló lokola ndɛkɛ ya mbɔkɔ, mpe efandaki likoló na ye. Mpe ngai nayebaki ye te: kasi ye oyo atindaki ngai na kobatisa na mai, ye moko alobaki na ngai ete, Oyo okomɔna Molimo ekitaka mpe efandi likoló na ye, ye nde moto oyo akobatisa na Molimo Mosantu. Mpe namɔnaki, mpe napesi litatoli ete oyo azali Mwana ya Nzambe.”⁸

GSAM 61Mongongo uta na Likolo

GSAM 61.2Bomesiya ya Kristo endimamaki kaka te na kokita komonana ya Molimo Mosantu na lolenge ya nzoto lokola ndɛkɛ ya mbɔkɔ, kasi mpe na mongongo oyo ewutaki na likolo. Na Evanzile ya Matai, totángi ete, “Yesu, ntango abatisimaki, abimaki mbala moko na mái: mpe, talá, likoló efungwamaki mpo na ye, mpe amonaki Molimo ya Nzambe kokita lokola ebenga, mpe kofanda likoló na ye: Mpe talá, mongongo moko ewutaki na likoló, kolobaka, Oyo azali Mwana na ngai oyo nalingaka, oyo esepelisaka ngai.”⁹

GSAM 61.3Ata “Yoane asalaki likamwisi te,” bato, ntango bamonaki nguya monene oyo ezalaki elongo na mosala ya Kristo, basengelaki koloba ete, “Makambo nyonso oyo Yoane alobaki mpo na moto oyo ezalaki ya solo.”¹⁰

GSAM 61Kristo Apakolami Kolanda Mobeko

GSAM 61.4Na boyokani na lisolo ya Luka etali batisimo mpe bopakoli wana moko na Molimo Mosantu na lolenge ya ndɛkɛ ya mbɔkɔ, totángi ete, “Yesu moko abandaki kozala na mbula soki ntuku misato.”¹¹

GSAM 62.1Nsima ya kofunga molai ya Nkolo na biso ya mikolo ntuku minei, mpe bamekameka makasi ya zabolo na esobe, oyo elandaki mbala moko batisimo na ye, “ayaki na Nazarete, esika akolaki; mpe lokola ezalaki momeseno na ye, akotaki na sinagoga na mokolo ya Sabala, mpe atelemaki mpo na kotanga.... Molimo ya Nkolo azali likolo na ngai, mpo ete apakoli ngai mpo na kosakola nsango malamu na babola.... Mpe abandaki koloba na bango ete, Lelo oyo makomi oyo ekokisami na matoi na bino.”¹²

GSAM 62Ntango ekokisami

GSAM 62.2Marko, ntango akomaki likambo yango moko, alobi ete, “Ntango ekokisami, mpe Bokonzi ya Nzambe ekómi pene: bóbongola mitema, mpe bóndima Nsango Malamu.”¹³ Ntango oyo elobamaki mpo na Mopakolami amonana ekokaki. Kopakolama na Molimo Mosantu esalemaki na batisimo na ye, mpe sikoyo azalaki kokota na mosala na ye ya bonzambe, kaka na ntango mpe na lolenge oyo baprofeta basantu ya kala balobaki.

GSAM 62Elembo ya komonana ya bomesiya ya Kristo

GSAM 62.3Mosala ya Kristo ezalaki elongo na kosala bikamwisi ntango nyonso, oyo, mpo na bato, ata soki bazalaki kokanga ntina malamu te ya masapo mpe maloba na ye, ezalaki elembo ya komonana ete azalaki Immanuel, elingi koloba “Nzambe azalaki na ye.”¹⁴ Na nzela ya bikamwa wana, Kristo azalaki kopesa mokili elembo kaka te ya nguya ya Nzambe na kati na ye, kasi mpe elakiseli ya solo ya bizaleli ya Nzambe mpe ya boboto na ye ya bolingo. Tango Filipo, nsima ya mibu misato ya kosangana ntango nyonso na Kristo, mpe komona na miso bikamwa na ye ya minene, alobaki, “Nkolo, lakisá biso Tata, mpe yango ekoki biso,” Yesu alobaki na ye, “Nazali na bino banda ntango molai boye, mpe oyebi ngai te, Filipo? Oyo amoni ngai amoni mpe Tata; bongo ndenge nini ozali koloba, Lakisa biso Tata? ... Bóndima ngai ete nazali na kati ya Tata, mpe Tata azali na kati na ngai; to bongo bóndima ngai mpo na misala yango moko.”¹⁵

GSAM 63Yoane Akamwe

GSAM 63.1Ata na batisimo ya Kristo, Yoane amonaki kokita komonana ya Molimo Mosantu, mpe ayokaki mongongo kowuta na likolo koloba ete azali Mwana ya Nzambe, mpe ye moko alobaki ete azali “Mwana-Mpate ya Nzambe oyo alongolaka lisumu ya mokili,” kasi makambo ezalaki kosalema na lolenge mosusu mpenza na ndenge azalaki kokanisa, yango wana, na boloko na ye ya mawa, azalaki na motema likoló mpe na mobulungano.

GSAM 63.2“Lokola bayekoli ya Mobikisi, Yoane Mobatisi ayebaki te lolenge ya bokonzi ya Kristo. Azalaki kozela ete Yesu azwa kiti ya bokonzi ya Davidi; mpe lokola ntango ezalaki koleka, mpe Mobikisi amonisaki te ete azali mokonzi, Yoane akomaki na ntembe mpe na mitungisi.”¹⁶ “Abengi bayekoli na ye mibale, [atindi] bango epai ya Yesu, kolobaka, Yo nde moto oyo asengelaki koya? To tosengeli kozela mosusu?” “Na ngonga yango mpenza, [Yesu] abikisaki ebele ya bokono na bango mpe ya bampota, mpe ya bilimo mabe; mpe na ebele ya bato oyo bazalaki makufi miso apesaki bango bomoni. Bongo Yesu, na koyanola, alobaki na bango, Bókende na nzela na bino, mpe bóyebisa Yoane makambo oyo bomoni mpe boyoki.”¹⁷

GSAM 63.3Ezalaki mpasi mpo na Bayuda to ata mpe bayekoli mpo na komona polele solo ya makambo mingi oyo Mobikisi alobaki, mpo ete bandimelaki makasi ete ntango Masiya akoya, akobuka ekanganeli ya boombo ya Baroma, oyo ezalaki konyokola bango mingi, mpe mbala moko akozongisa bokonzi ya Davidi, mpe akoyangela lokola mokonzi ya mokili.

GSAM 63.4Yesu abandaki kosakola na maloba oyo: “Bóbongola mitema, zambi bokonzi ya likolo ekómi pene.”¹⁸ Tango batumaki bantoma na ye zomi na mibale, bamemaki nsango moko: “Bokonzi ya likolo ekómi pene.”¹⁹ Nsima na yango, na mosala na ye ya kosakola, tango batumaki bato ntuku nsambo, ezalaki na maloba oyo: “Bokonzi ya Nzambe ekómi pene na bino.”²⁰

GSAM 64Bato bakamwaki na misala ya Kristo

GSAM 64.1Maloba ya kokamwa mpe mateya ya Kristo esalaki ete bato baloba, “Moto moko te alobá naino boye.”²¹ Mpe tango abikisaki moto oyo azalaki mokufi miso mpe mututu, “Bato nyonso bakamwaki, mpe balobaki, Azali mwana ya Davidi te?”²² na maloba mosusu, Azali mwana ya Davidi te, Mobikisi oyo alakama? “Ntango azongaki na mboka na ye, ateyaki bango na sinagoga na bango, na boye ete bakamwaki mpe balobaki: Moto oyo azwi mayele oyo mpe misala ya nguya oyo wapi? Azali mwana ya mobongisi ya mabaya te? Mama na ye babengaka ye Maria te? Mpe bandeko na ye ya mibali, Yakobo, na Yoze, na Simona, na Yuda te?”²³

GSAM 64.2Na pene ya mobu ya misato ya mosala ya Kristo, ntango azalaki na tempelo mpo na feti ya kobulisa tempelo, Bayuda bayaki pene na ye mpe balobaki na ye, “Kino ntango nini okotikela biso na ntembe? Soki yo ozali Kristo, yebisa biso polele.”²⁴ Na mobu oyo elekaki, ntango asalaki likamwisi monene ya koleisa bato nkoto mitano na “mampa mitano ya orge mpe mbisi mibale ya mike,” “amonaki ete bakoya mpe bakozwa ye na makasi, mpo na kokomisa ye mokonzi, [na yango] alongwaki lisusu mpe akendeki na ngomba.”²⁵

GSAM 64Kristo azali koteya bayekoli na ye likambo ya liwa na ye

GSAM 64.3Na koteya bayekoli na ye, Kristo atyaki likambo ya ntina mpo na kolongola likanisi ya bokonzi ya mabele oyo ekobanda mbala moko, mpe kolakisa bango ete asengelaki kokufa mpe kosekwa, kokende mosika mpe kozonga lisusu. Yango wana atunaki bango, “Bino bokanisi nini? Soki bomoni Mwana ya moto azali komata likolo esika azalaki liboso?”²⁶ Sima ya kopesa bango mitindo ete “bayebisa moto te ete ye azali Yesu Kristo,” totangi ete: Banda na ntango wana, Yesu abandaki kolakisa bayekoli na ye ndenge nini asengelaki komata na Yeruzalemi, mpe konyokwama mingi na bankulutu, na bakonzi ya banganga-nzambe mpe na balakisi ya Mibeko, mpe kobomama, mpe kosekwa na mokolo ya misato. Bongo Petro amemaki ye pembeni mpe abandaki kopamela ye, kolobaka: “Tiká yango ezala mosika na yo, Nkolo; likambo oyo ekokomela yo te.”²⁷

GSAM 65.1Na ntango yango moko ayebisaki bango ete bato mosusu oyo bazalaki wana bakokufa te kino bakomona Mwana ya Moto azali koya na bokonzi na ye.²⁸ Sima ya mikolo pene na mwambe, esakweli oyo ekokisamaki; mpe ntoma Petelo alobeli “emonaneli” wana ya Kristo azali koya na bokonzi na ye lokola elembeteli ya bozongi ya solo ya Kristo oyo ezali naino koya na mikolo mikoya.²⁹

GSAM 65.2Mokolo moko ntango Kristo ná bayekoli na ye bazalaki na Galile, Yesu alobaki na bango ete, “Mwana ya moto akotekama na maboko ya bato; bakoboma ye, mpe na mokolo ya misato akozonga na bomoi. Mpe bayokaki mawa makasi.”³⁰ Kasi bakobaki kaka kososola te makambo azalaki koloba, mpamba te ata ntango azalaki komeka kondimisa bango na solo ya makasi ya liwa mpe lisekwa na ye, bango bazalaki koswana kati na bango mpo na koyeba nani akokoma monene koleka na bokonzi ya likolo.³¹

GSAM 65.3Na mokolo mosusu, Petelo alobaki na Yesu, “Totiká biloko nyonso mpe tolandá yo; bongo tokokamata nini? Mpe Yesu alobaki na bango, Ya solo, solo nazali koloba na bino, ete bino oyo bolandá ngai, na bomoi ya sika, ntango Mwana ya moto akofanda na kiti ya bokonzi ya nkembo na ye, bino mpe bokofanda na bakiti zomi na mibale, mpo na kosambisa mabota zomi na mibale ya Yisraele.”³² Kaka likanisi ya bokonzi oyo esengelaki kotɛlɛma mosika te ezalaki kaka na makanisi na bango, mpe bango, lokola bato, babandaki koluka bisika ya likolo koleka na kati ya bokonzi.

GSAM 65.4Na sima, mama ya Yakobo na Yoane, bana ya Zebede, oyo azalaki na mposa ya lokumu, ayaki kosenga na Kristo ete bana na ye bázwa bisika ya lokumu—moko na loboko ya mobali mpe mosusu na loboko ya mwasi ya kiti na ye ya bokonzi; to, mbala mosusu, moko mpo na kozala Mokonzi-Monene ya boyangeli, mpe mosusu Mokomi-Monene ya Leta. Kasi Kristo alobaki polele, “Boyebi te nini bozali kosenga.”³³

GSAM 66Kokɔta na nkembo na Yeruzalemi

GSAM 66.1Mwa moke sima ya ntango wana, likambo moko monene mpe ya kokamwa esalemaki. Ezalaki lisekwa ya Lazaro na liwa, ye oyo asilaki kokufa mikolo minei. Likamwisi monene boye etungisaki mpe ekamwisaki bato mingi, na boye ete Bafarisai bakomaki na nsomo, bango ná banganga-nzambe, mpe na mbala moko babengisaki likita; mpe na kati ya masolo na bango batunaki, “Tokosala nini? Mpo moto oyo azali kosala bikamwisi ebele. Soki totiki ye boye, bato nyonso bakondima ye; mpe Baroma bakoya mpe bakozwa esika na biso mpe ekolo na biso.”³⁴ Ntango nguya ya Satana ya nse ezalaki kokanga bato oyo bazalaki koluka koboma Kristo, nguya moko ya likolo ezalaki kotinda ebele ya bato bákumisa ye, mpe bákokisa makambo oyo elobamaki liboso mpo na ye.

GSAM 66.2Na likambo oyo tolobeli likolo, bato babimaki ebele mpenza, kaka te mpo na komona Yesu, kasi mpe mpo na komona Lazaro, oyo atombolaki na bakufi. Sikawa, na miso na bango, ezalaki polele ete Yesu azalaki mokonzi na bango oyo bazalaki kozela banda kala, mpe ntango bakutanaki na ye azali koya na Yeruzalemi, afandi likolo ya mwana ya mpunda, maloba ya Makomi eyaki na makanisi na bango na makasi, “Bóbanga te, mwana mwasi ya Sioni: tala, mokonzi na yo azali koya, afandi likolo ya mwana mpunda.”³⁵ Koganga ya makasi ya elonga etombwamaki uta na ebele wana ya bato, oyo etungisaki mingi Bafarisai ya mitema makasi mpe ya mayele mabe. Kati na bango moko balobaki, “Bomoní ndenge bozali kolonga ata eloko moko te? Tala, mokili mobimba elandi ye.”³⁶ Na bosengi na bango ete Kristo atikisa makelele, ayanoli, “Nalobi na bino ete, soki bango bakangi minoko, mabanga ekoganga mbala moko.”³⁷ Nkolo alobaki mpo na likambo oyo, “Boganga,” mpe soki bato bakokisi liloba na ye te, akotia mongongo na mabanga ya balabala, mpe yango ekoganga; mpo liloba na ye esengeli kokokisama.

GSAM 66Kristo akokende mpe akozonga lisusu

GSAM 66.3Mobikisi na biso alukaki kaka te kotinda makanisi ya bayekoli na likambo ete asengelaki kokufa mpe kosekwa, kasi alingaki mpe koteya bango ete bokonzi ya Nzambe ekoya te kino akokende mpe akozonga lisusu. Ntango azalaki kolobela kokufisama na ye na ekulusu, alobaki, “Ngai, soki bamatisi ngai likolo ya mokili, nakobenda bato nyonso epai na ngai. Yango alobaki mpo na kolakisa lolenge ya liwa oyo asengelaki kokufa. Bato bayanolaki ye, Toyoka na Mobeko ete Kristo avandaka seko na seko; mpe ndenge nini yo ozali koloba, Mwana ya moto asengeli komatisama? Mwana oyo ya moto azali nani?”³⁸

GSAM 67.1Mpo na kokɔtisa malamu na makanisi ya bayekoli likanisi ete asengelaki kokende mpe kozonga liboso ete bokonzi na ye etɛlɛma na mokili, alobaki, “Bana mike, natikalaka na bino mwa ntango moke. Bokoluka ngai; mpe lokola nalobaki na Bayuda, Esika nazali kokende, bokoki koya te; bongo sikoyo nazali koloba na bino.... Simona Petelo alobaki na ye, Nkolo, ozali kokende wapi? Yesu ayanoli ye, Wapi nazali kokende, okoki kolanda ngai sikoyo te; kasi okolanda ngai sima.”³⁹ Sima na yango, alendisaki mitema na bango oyo ezalaki na mitungisi mpe na mawa na maloba oyo: “Bótika mitema na bino etungisama te: bino bondimi na Nzambe, bondima mpe na ngai. Na ndako ya Tata na ngai ezali na bisika ebele ya kofanda: soki ezalaki bongo te, nalingaki koyebisa bino. Nakokende kobongisela bino esika. Mpe soki nakende kobongisela bino esika, nakozonga, mpe nakozwa bino epai na ngai; mpo esika nazali, bino mpe bozala kuna.”⁴⁰

GSAM 67Lisapo ya Mokonzi

GSAM 67.2Lisusu Mobikisi alukaki kobongisa likanisi ya libunga ete bokonzi elingaki komonana mbala moko, na nzela ya lisolo ya ndakisa oyo elandi ntango ye na bayekoli na ye bazalaki komata na Yeruzalemi: “Mokonzi moko akendeki na mboka mosika mpo na kozwa bokonzi mpo na ye moko, mpe kozonga. Mpe abengisaki basali na ye zomi, mpe apesaki bango bapounde zomi, mpe alobaki na bango, Bósala mosala kino nakoya.... Mpe esalemaki ete, ntango azongaki, nsima ya kozwa bokonzi, atindaki ete babenga ye basali wana oyo apesaki mbongo, mpo ayeba soki moto na moto alongaki boni na mombongo.”⁴¹ Na lisapo oyo, Nkolo amimonisi lokola nkumu wana. Esengelaki akende na mboka ya mosika—epai ya Tata na ye—mpe kuna azwa bokonzi, liboso ya kozonga mpo na kokonza.

GSAM 68.1Mpo na koyanola na motuna ya bayekoli, “Elembo ya boyei na yo, mpe ya suka ya mokili, ekozala nini?”⁴² Mobikisi apesaki bango liste ya makambo oyo esengelaki kosalema kino na mpasi monene oyo ekoya likolo ya eklezia mpe na boumeli na yango, mpe bilembo ya sikisiki oyo ekomonana. Ntango makambo wana ekomonana, bakokaki koyeba ete boyei na ye ezali pene, ata na bikuke, mpe ete libota oyo ekomona yango ekolongwa te na mokili kino akoya.⁴³

GSAM 68Bayekoli Nyonso Batiki Ye

GSAM 68.2Kasi atako Kristo apesaki bantoma mateya ebele na ntina ya liwa mpe konyokwama na ye, bango bakangaki mpenza te solo oyo ateyaki bango na ntina ya kosambisama mpe kokangama na ye na ekulusu. Bamonaki solo yango na bososoli moke mpenza, na boye ete tango kosambisama ekómaki, elikya na bango esilaki, mpe bango nyonso “batikaki ye mpe bakimaki.”⁴⁴ Ata Petelo, Petelo oyo azalaki na molende mingi, oyo andimaki na bondimi nyonso ete ata soki bato nyonso bakotika Ye, ye akotika Ye te, mwa bangonga na sima, azalaki kowangana Nkolo na ye, mpe na ndai azalaki koloba ete ayebi moto wana te. Bongo bazalaki na mayele ya kokanga ntina te na maloba ya Nkolo ete na mokolo ya misato sima ya kokufisama na Ye na ekulusu, akosekwa na bakufi, tii batunaki mpe bawelanaki bango na bango “nini elakisi kosekwa na bakufi.”⁴⁵ Ya solo, bazalaki na kondima te na boye ete sima akufaki, mpe batiaki nzoto na ye na lilita ya sika ya Yozefu, babandaki kobongisa biloko mpo na kokitisa nsolo na nzoto na ye. Elikya esilaki — ebombamaki elongo na Kristo na lilita — ezalaki Sabala ya mawa mpenza mpo na bayekoli! Na mitema na bango etondi na mawa mpe kolɛmba, mpe kozanga Mobikisi moko ya mawa mpe bolingo, oyo bomoi na ye etondaki na misala ya boboto mpe mawa, mpo na kobɔndisa mpe kopesa bango makasi, ezalaki mpenza mawa monene mpo na bango!

GSAM 69Makambo ya Kokamwa ya Tongo ya Lisekwa

GSAM 69.1Tongo ya mokolo ya yambo ya pɔsɔ ebimi! Ndenge nini makambo eningani na likolo mpe na mabele! Anzelu moko ya nguya akiti uta na bisika ya nkembo tii na lilita ya Yozefu, na nsango oyo ezali kotinda Mwana ya Nzambe asekwa. “Mpe, tala, koningana ya mabele ya monene esalemaki: mpamba te anzelu ya Nkolo akitaki uta na likolo, mpe ayaki, mpe alongolaki libanga na monoko ya lilita, mpe afandaki likolo na yango. Elongi na ye ezalaki lokola mɔ́tɔ ya nkake, mpe bilamba na ye mpembe lokola mbula ya nɛjɛ: mpe na kobanga ye, bakɛngɛli balɛngaki, mpe bakomaki lokola bato bakufi.”⁴⁶ “Bato mingi ya basantu oyo balalaki bazuaki bomoi, mpe babimaki na bakita nsima ya lisekwa na ye, mpe bakɔtaki na engumba ya bule, mpe bamonanaki na bato ebele.”⁴⁷ Kanisá bapaya ya ndenge wana na Yeruzalemi, na bikuke ya baninga na bango, na nsango ete Kristo oyo bakangaki na ekulusu asekwaki na bakufi, mpe ete bango mpe bazongisamaki na bomoi na nguya na ye, mpo na kotatola likambo ya lisekwa na ye. Ndenge nini mosala ezalaki makasi epai ya bayekoli mpe basi ya bule—kokimaka bipai na bipai mpo na koyebisa nsango malamu, “Asekwa na bakufi, mpo tomonaki ye mpe tosololaki na ye!”

GSAM 69Yesu Akoti na Mboka

GSAM 69.2“Mpe, tala, mibale kati na bango bakendeki na mokolo wana na mboka moko ya moke na nkombo Emmaus, oyo ezalaki na ntaka ya pene na bafurlongs ntuku motoba [bamile sambo na ndambo] longwa na Yeruzalemi. Mpe bazalaki kosolola bango na bango makambo nyonso oyo esalemaki. Mpe ekomaki boye ete, ntango bazalaki kosolola mpe kotalela makambo yango, Yesu ye moko apusanaki pene, mpe akendeki elongo na bango. Kasi miso na bango ekangamaki mpo báyeba ye te. Mpe alobi na bango, Masolo nini boye bozali kosolola kati na bino ntango bozali kotambola, mpe bozali na mawa? Mpe moko na bango, na nkombo Kleopas, ayanoli mpe alobi na ye, Ozali kaka mopaya na Yeruzalemi, mpe oyebi te makambo oyo esalemi kuna na mikolo oyo? Mpe alobi na bango, Makambo nini? Mpe balobaki na ye, Oyo etali Yesu wa Nazareti, oyo azalaki mosakoli, makasi na misala mpe na maloba liboso ya Nzambe mpe liboso ya bato nyonso: mpe ndenge nini bakonzi ya banganga-nzambe mpe bakonzi na biso bapesaki ye mpo akatelama etumbu ya liwa, mpe bakomisi ye na ekulusu. Kasi biso tozalaki na elikya ete ye oyo asengelaki kosikola Yisraele: mpe likolo ya nyonso wana, lelo ezali mokolo ya misato banda makambo oyo esalemaki. Kutu, basi mosusu ya etuluku na biso bakamwisaki biso, baye bakendeki na lilita na ntongo-ntongo: mpe ntango bamonaki nzoto na ye te, bazongaki, kolobaka ete bamonaki mpe emonaneli ya ba anzelu, baye balobaki ete azali na bomoi. Mpe basusu kati na biso bakendeki na lilita, mpe bamonaki ete ezali solo ndenge basi balobaki: kasi bamonaki ye te.

GSAM 70.1“Bongo alobaki na bango, Bino bato ya zoba, mpe ya motema malembe mpo na kondima makambo nyonso oyo baprofɛti balobaki: esengelaki te Kristo amona mpasi na makambo oyo, mpe akota na nkembo na ye? Mpe, kobanda na Moize mpe baprofɛti nyonso, alimbolaki bango na mikanda nyonso makambo etali ye.”⁴⁸ Ntango azalaki pene ya kolia elongo na bango, abukaki limpa mpe apesaki matondi, “mpe miso na bango efungwamaki, mpe bayebaki ye.... Mpe balobaki moko na moninga, Motema na biso ezalaki te kopela na kati na biso, ntango azalaki kosolola na biso na nzela, mpe ntango azalaki kofungolela biso Makomi?”⁴⁹

GSAM 70.2Sikawa, na suka, bayekoli bakoki komona, nsima likambo yango elimbolami polele epai na bango, ete liwa mpe lisekwa ezalaki na kati ya mosala ya Mobikisi. Kasi bakotalela ndenge nini likambo etali bokonzi na ye?

GSAM 70.2“Amimonisaki na bomoi sima ya mpasi na ye na bilembeteli ebele oyo ekoki kotyelama ntembe te, amimonisaki na bango mikolo ntuku minei, mpe azalaki kolobela makambo etali bokonzi ya Nzambe; mpe, ntango asanganaki na bango, atindaki bango basengeli te kotika Yeruzalemi, kasi bázela elaka ya Tata, oyo, alobi ye, boyokaki epai na ngai. Mpo ete Yoane solo abatisaki na mayi; kasi bino bokobatisama na Molimo Mosantu sima ya mikolo mingi te.

GSAM 71Sikawa okobongisa Bokonzi?

GSAM 71.1“Bongo, ntango bayanganaki, batunaki ye, kolobaka, Nkolo, okotombola lisusu bokonzi ya Yisraele sik'oyo? [ndenge moko na koloba ete, Toyekoli ete esengelaki yo okangama na ekulusu mpe osekwa na bakufi, kolanda Makomi, kasi ozali te mpo na kotombola bokonzi sik'oyo?] Mpe alobaki na bango, Ezali likambo na bino te koyeba ntango to bileko, oyo Tata atiaki na bokonzi na ye moko. Kasi bokozwa nguya, sima Molimo Mosantu akokita likolo na bino; mpe bokozala batatoli na ngai na Yeruzalemi, mpe na Yudea mobimba, mpe na Samaria, mpe kino na nsuka ya mokili. Mpe ntango asilaki koloba makambo oyo, ntango bazalaki kotala ye, atombolamaki; mpe lipata ezipaki ye na miso na bango. Mpe ntango bazalaki kotala ye makasi na likolo ndenge azalaki komata, tala, mibali mibale batɛlɛmaki pembeni na bango na bilamba ya mpɛmbɛ; bango mpe balobaki, Bino mibali ya Galile, mpo na nini botɛlɛmi kotala likolo? Yesu oyo moko, oyo bamemi na likolo uta na kati na bino, akoya na lolenge moko lokola bomonaki ye akendeki na likolo.”⁵⁰

GSAM 71Yesu akotikala na Likolo kino na ntango ya Kobongisa Makambo

GSAM 71.2Sikawa lokola Mobikisi atikaki bango, mpe na solo bamonaki ye “komata na esika azalaki liboso,” bazalaki na bondimi ete Molimo Mosantu akoteya bango na ntina na tango oyo bokonzi ya Nzambe ekoya. Na yango, Petelo na mateya na ye epai ya bato, sima ya kozwa Molimo, alobaki, “Akotinda Yesu Kristo, oyo balobelaki bino liboso: oyo likolo esengeli koyamba kino ntango ya kozongisa biloko nyonso, oyo Nzambe alobaki na monoko ya baprofeta na ye banso ya bule banda ebandeli ya mokili.”⁵¹

GSAM 71.3Na ntoma Petelo mpe, Molimo Mosantu apesaki makambo ya solo etali mikili misato: Ya liboso, oyo ya liboso ya mpela, oyo ebebisamaki na mai; ya mibale, mokili ya lelo oyo ebombami mpo na mɔ́tɔ,—mɔ́tɔ oyo ebombami na kati ya mabele, ndenge ekomami na Revised Version,—mɔ́tɔ wana oyo ekozala libebi, kobebisama, mpe kosilaka ya bato ya mabe; ya misato, mabele ya sika, “esika bosembo efandaka;” to, ndenge basusu balimboli, “esika bato ya sembo bakofanda.”⁵²

GSAM 72.1Ntoma Paulo alobelaki lisekwa ya bato ya Nzambe, mpe mbongwana ya basantu na ye nyonso longwa na bomoi ya liwa kino na bomoi oyo ekufaka te, “na kobɛta liso, na kelelo ya suka.” Alobaki na bato ya Korinti ete Kristo azali sikoyo na kiti ya bokonzi ya Tata na ye, mpe akotikala kuna kino banguna na ye nyonso bakokoma na nse ya bokonzi na ye. Elingi koloba, kino akokamata bokonzi—bokonzi na ye—epesami na maboko na ye na Tata, ndenge esakolamaki na Daniele 7:13, 14; Nzembo 2:8, 9. Na eklezia ya Tesaloniki, amonisaki boyei ya Kristo mpe lisekwa lokola elikya na bango kaka moko, mpe lokola libondisi ya solo ntango balingami na bango bakabwanaki na bango na nzela ya liwa.⁵³

GSAM 72Bozongi ya Nkolo na ntango oyo eyebani te

GSAM 72.2Na ntango wana, eklezia ezalaki na boyebi ya sikisiki te na ntina na tango oyo Nkolo alingaki kozonga. Tango ntoma, na mokanda na ye ya liboso epai ya Batesaloniki, alobaki, “Biso oyo tozali na bomoi mpe tokotikala, tokomemama likolo,” bandeko bayebaki ye koloba ete Kristo alingaki koya ntango basusu kati na bango bazalaki naino na bomoi. Na mokanda na ye ya mibale, abongisi makanisi na bango ya libunga na ntina na mokanda na ye, mpe ayebisi bango ete “mokolo wana ekoya te, soki liboso bato batiki kondima te, mpe soki moto ya lisumu oyo azali mwana ya libebi amonisami te; ye oyo atelemelaka mpe amikumisaka koleka eloko nyonso oyo babengaka Nzambe, to oyo bakumisaka.”⁵⁴

GSAM 72Bokwei

GSAM 72.3Mpe naino, Eklezia etikalaki na molili mpo na koluka koyeba ntango ya bozongi ya Kristo ya mibale. Bandeko bayekoli ete bokwei monene ekozala; kasi motuna ezalaki ya koyeba ete ekozala na boumeli ya ntango boni. Eyano epesamaki na sima na Yoane ntango azalaki na emonaneli na esanga ya Patmo, na bilembo oyo ezwami na mikapo zomi na mibale mpe zomi na misato ya Emoniseli—“ntango moko, bantango mibale, mpe ndambo,” “sanza ntuku minei na mibale,” “mikolo nkoto moko na nkama mibale na ntuku motoba” (mbula); kasi tii na ntango wana likambo oyo elakisaka ebandeli ya eleko wana ya molayi esalemaki naino te. Na yango, eklezia ezalaki naino na elikya mpe kozela boyei ya Kristo kozanga koyeba na bosolo ntango nini mpenza akomonana; mpo ntango wana ya mpasi ekosila, eleko moke ya bitumba mpe ya elonga ekotikala naino mpo na eklezia ya “eteni etikali”.⁵⁵

GSAM 73.1Na kosuka ya mikanda ya Kondimana ya Sika, likambo ya bozongi ya mibale ya Kristo emonisami polele liboso na biso. Pene na vɛrsɛ moko na kati ya ntuku misato nyonso elobelaka na lolenge moko boyei ya mibale ya Nkolo na biso Yesu Kristo. Mpo na likambo oyo, mpe esika ya Eklezia na ntina na elikya wana na boumeli ya bileko kino na ntango ya lelo, Robert Patterson, D.D., alobeli yango na mokanda moko na nkombo The Interior, na nse ya motó ya likambo “Elikya Epambolami,” boye:—

GSAM 73Milenio ya Mokili—Patterson

GSAM 73.2“Ntango Nkolo na biso atikaki eklezia na ye na mabele mpo na kokende epai ya Tata, atikaki yango na ezalela ya mawa. Bayekoli na ye nkama mitano bazalaki ezingami na mokili mobimba ya banguna na ye, baye bamipesaki na mangomba mpe baguvernema ya kotemela bokristo, oyo ebongisamaki na moko ya mayele ya likolo koleka, etondaki na mabe ya makasi mpenza, mpe eteyamaki na mayele ya bambula ebele na lolenge ya koboma oyo esalaka malamu koleka. Nkolo ayebaki likama na biso malamu; mpe na maloba na ye ya suka, akitisaki yango te, to alakaki te ete kanda ya mokili mpe mpasi ya eklezia ekokita. Kasi alakaki ete ye moko akozonga mpo na kobwisa banguna na ye, mpe ete akozala na biso mpo na kosunga biso kino mokolo wana ya mapamboli. ‘Mokili eyinaka bino. Na mokili bokozala na mpasi. Bokolela mpe bokomilela, kasi mokili ekosepela. Bokozala na mawa, kasi mawa na bino ekokoma esengo.... Sikawa bino bozali na mawa, kasi nakomona bino lisusu, mpe mitema na bino ekosepela, mpe esengo na bino moto moko te akoki kolongola yango epai na bino. Soki nakende, nakozonga, mpe nakoyamba bino epai na ngai, ete esika nazali, bino mpe bozala kuna.’

GSAM 74.1“Elikya ya bopamboli ya bozongi na ye moko ezalaki boye, oyo na yango alendisaki eklezia na ye na ntango ya kokende na ye moko. Na eleko mobimba ya kozanga na ye, alobaki ete tosengeli konyokwama na mpasi; mpe bongo esalemaki. Soki tokozala na eleko ya kimya na libanda na ntango ya kozanga na ye, soki eklezia na ye ekokangolama na bitumba ya mokili, soki eleko moko ya bopeto ekozala ntango matiti mabe ekokola te na kati ya blé, to soki, na boyei na ye, bakoyamba ye na ebele ya bato ya mabele oyo etondi na nkembo ya Nkolo, to kutu akokuta kondima na mabele, yango nyonso ekozala likambo ya kokamwa mpe ya kozanga kokanisa mpo na ye. Yesu ayebaki te likambo oyo ya milenio. Tolobi ayebaki yango te, mpo alobelaki biso yango te; mpe alobi ete, ‘Nabengi bino baninga, mpo biloko nyonso oyo nayokaki epai ya Tata na ngai, nayebisaki bino.’ Kasi na mateya na ye nyonso mpe na bilobeli na ye ya ndakisa, elembo ata moke ezali te oyo elakisaka ete tosengeli kolikia eleko moko ya kimya to ya nkembo liboso ya boyei na ye. Bantoma mpe bayebaki te likambo ya eleko ya mibu nkoto moko kozanga Kristo. Mpo na mibu nkama misato nsima ya kokende ya Nkolo na biso, elikia ya ngolu ya Eklezia ezalaki elikia ya bozongi na ye.

GSAM 74.2“Kasi tango, na bokóli ya bokwei na ye oyo esakolamaki, mwasi ya libala ya Kristo abandaki komibondisa na kozanga ye na nzela ya boninga ya bakonzi ya mokili, na ndenge ya bomoto abalolaki miso na ye longwa na likoló ya este, mpe na bozongi ya Nkolo na ye, oyo elingaki kosilisa nkembo na ye ya mokili. Ntango Babongisi batiaki trompette ya Nsango Malamu na minoko na bango ... bandoto ya milenio moko kozanga Kristo elongolamaki na mbala moko, ... mpe eklezia ebandaki lisusu kotala boyei ya Nkolo mpo na koboma antikristo.... Na mikanda na bango, na mateya, mpe na milako ya kondima, Babongisi balobelaki polele elikya na bango ya premilenere.

GSAM 74.3“Likita ya Westminster esukisi bondimi na bango na liyebisi ya kondima na bango na boyei ya mibale ya Nkolo na maloba oyo emonisi polele kondima ya ba premillénaristes. Bayebisi na maloba oyo ya kilo: ‘Lokola Kristo alingaki tóndima na bosóló ete mokolo ya kosambisa ekozala, ezala mpo na kopekisa bato nyonso básala lisumu, mpe mpo na libondisi ya monene mpo na bato ya Nzambe na kati ya mpasi na bango, bongo mpe akosala ete mokolo wana eyebana na bato te, mpo bábwaka komityela motema nyonso ya mosuni, mpe bázala ntango nyonso na ekɛngɛ, mpo ete bayebi te na ngonga nini Nkolo akoya: mpe bázala ntango nyonso babongami mpo na koloba, Yaka, Nkolo Yesu: mpe yaka noki!’⁵⁶

GSAM 75.1“Bankoko na biso oyo babongisaki lingomba bakómisaki mitema na bango makasi na kozela boyei ya Nkolo, mpe balendisaki bango na bango na kogangaka, ‘Bótikala na esika! mpo azali koya na bituluku ya basali ya lisungi,’ likanisi oyo emonisami kala te na nzembo moko ya lokumu ya elamukisi ya molimo, kasi eyebanaki malamu epai ya ba Covenanters ya kala ya Ecosse.

GSAM 75.2“Kasi, mwa moke na sima, botiki-ndimeli ya mibale ebandaki na kati ya ba Eglize oyo ebongisamaki. Eyebanaki na Ecosse na nkombo ya Moderatism; na Angleterre, lokola Arianisme, mpe na mikolo ya sika, lokola Broad Churchism; mpe na Amerika, emibengaki Unitarianism; mpe na Allemagne, Rationalism. Na kotia mayele ya moto lokola zuzi, mpe botalisi na biso ya mikolo oyo oyo ezali na ndelo lokola elembeteli, mpe na koboya ete likambo moko ekoki kosalema longola sé kolanda mibeko ya ndenge emonanaka ya biloko, ekitisaki lokumu ya Yesu na esika ya molakisi moko ya Bayuda, oyo azalaki na mayele koleka bato ya ntango na ye, kasi ayebaki siansi ya mikolo oyo ata moke te. Ya solo, likanisi ya moto ya boye kozonga uta na mokili oyo emonanaka te mpo na kokonza na mabele etindamaki na masapo ya Bahebre.

GSAM 75Daniel Whitby na likambo ya Milenio

GSAM 75.3“Bilaka na boyei na ye ya mibale mpe na bokonzi na ye na mabele etalelamaki lokola elingi koloba kaka bopalangani ya nsango malamu na ye, mpe botosi ya eteni monene ya mokili na bokristo mpo na eleko ya mbula nkoto moko, to, ndenge basusu bakanisaki, mbula nkoto nkama misato na ntuku motoba (360,000); na eleko wana, bato basengelaki kokola na mayele ya bomoi ya bato ya mayele, mpe kosepela na kimya mpe bomengo oyo emonanaki naino te. Mpe na suka ya eleko wana ya molayi, oyo eleki monene mpo ete makanisi ya bato ya pamba emona te, mbala mosusu mbongwana moko ya monene ya biloko ya mokili ekosalema, mpe ekokaki kolobama ete Nkolo akoya mpe akoboma mokili, mpe abenga bato nyonso na kosambisama. Likanisi oyo elimbolamaki mpe epalanganisamaki na moto moko ya Angleterre oyo azalaki komenta na nkombo ya Whitby [Daniel Whitby akufaki na 1726], oyo, na nzela ya mikanda na ye oyo ebimaki, emonanaki ete azalaki Arien, kasi ba commentaires na ye esepelisaki bato ya lolenge na ye, mpe milenio na ye ya masapo endimamaki na esengo na ebele ya bato ya lingomba ya solo oyo bazalaki kozwa pension mpe baninga ya ba églises ya Leta ya Eropa, oyo elakaki bango kozwa ba dîmes mpe lokumu na boumeli ya ntango molai. Na nzela ya bopusi na bango, likanisi yango ekɔtaki na Amerika, esika wapi esalelamaki mbala moko lokola biloko ya maloba ya pamba mpe ya kosukisa masolo na estrade.”

GSAM 76.1Wana nde ezalaki makanisi na biteni ndenge na ndenge ya mokili ntango tozalaki kokoma pene ya ntango Nkolo atindaki likebisi ya makasi ya boyei na ye, ata “na bikuke.”