Mokapo 4 — Ntango ya Suka

GSAM 77.1“BONGO ngai nalobaki, O Nkolo na ngai, suka ya makambo oyo ekozala nini? Mpe ye alobaki, Kende na nzela na yo, Daniele: mpo maloba yango ebombami mpe ekangami kino na ntango ya suka. ... Bato mabe bakosala mabe: mpe moko te na kati ya bato mabe akososola; kasi moto ya mayele nde akososola.”¹

GSAM 77.1Alobaki na ngai, “Yeba, mwana ya moto: zambi na ntango ya suka nde emonaneli ekozala.”²

GSAM 77.1“Kasi yo, Daniele, kanga maloba mpe ziba buku kino na ntango ya suka; bato ebele bakokimaka-kimaka, mpe boyebi ekobakisama.”³

GSAM 77.1Nini elakisi “ntango ya suka” awa? Ekoki kozala suka mpenza te, mpo soki ezalaki bongo, eteni ya esakweli ya Daniele oyo “ekangamaki” elingaki kozala na ntina te mpo na bato. Lokola “makambo oyo emonisami ezali ya biso,”⁴ eteni oyo esengeli kozala na ntina na tango moko. Yango wana, liloba “tango ya suka,” esengeli kolakisa eleko moko liboso mpenza ya suka yango moko, epai wapi makambo oyo balobelaki Daniele ekoyebana.

GSAM 77Mokolo ya Bolengeli na Ye

GSAM 77.2Na ntembe te, elobeli ntango wana oyo mosakoli Nahum abengi “mokolo ya bolengeli na ye.” Awa, mosakoli azalaki kolobela libebi ya Ninive na “makelele ya nsinga ya etumbu, mpe makelele ya konguluma ya bapene, mpe ya bampunda oyo ezali kopumbwa, mpe ya bashareti oyo ezali kopumbwa.”⁵ Liboso, likebi ya mosakoli etindami na likama monene oyo ekoya likolo ya mokili mobimba, tango “bangomba bakolɛnga liboso na ye, mpe bangomba mike bakonyangwa, mpe mabele ekozika na komonana na ye, ɛɛ, mokili, mpe bato nyonso oyo bafandaka na kati na yango. Nani akoki kotelema liboso ya nkanda na ye? mpe nani akoki kofanda na kati ya moto ya nkanda na ye? Nkanda na ye esopami lokola moto, mpe mabanga ekweisami na ye.... Akosilisa yango mpo na libela; mpasi ekobima lisusu te.”⁶

GSAM 78Bakalesi na Minda ya Mɔ́tɔ

GSAM 78.1Lisusu, mosakoli alobeli mokolo oyo ya komibongisa: “Bakalesi ekozala na minda ya mɔ́tɔ na mokolo ya komibongisa na ye, mpe banzete ya sapin ekoyengayenga makasi. Ba chars bakobimisa makelele ya nkanda na balabala, bakotutana bango na bango na banzela ya minene: bakomonana lokola minda ya kotumba, bakopota mbangu lokola nkake ya mɔ́tɔ. Akotánga bato na ye ya motuya: bakobɛta mabaku na kotambola na bango; bakokima na lombango tii na efelo na yango, mpe libateli ekobongisama.”⁷

GSAM 78.2Ndimbola ya sikisiki mpenza ya engbunduka ya mbangu ya mikolo oyo, epai wapi motambwisi azali kotanga mpe kotanga lisusu bato na ye ya mobembo, longwa na gare moko kino na mosusu, mpe bango bazali kokwea-kwea ntango bazali kotambola ntango engbunduka ezali kokende. Na sima, ezali mpe bosaleli monene ya banzete ya sapin mpo na mabaya ya nse ya nzela ya engbunduka, misala ya kotombola nzela, bisika ya kobatela na neige, mpe bongo na bongo. Balobaka ete nzela moko likolo ya Bangomba ya Sierra Nevada ezali na bisika ya kobatela na neige ya banzete ya sapin na bolai ya bamile ntuku minei na nsambo. Mpe mosakoli alobaki ete likambo oyo ekosalema na “mokolo ya bolengeli na ye.”

GSAM 78.3Ntango oyo ya suka elobelami mpe na mosakoli Yoele ntango mitindo epesamaki na basali ya Nkolo, “Bɛtá bino trompette na Sioni, mpe bɛtá ngonga ya likama na ngomba na ngai ya bule: tika bafandi nyonso ya mabele bálɛnga; po mokolo ya Nkolo ekómi, po epusani pene.”⁸

GSAM 78.4Mpe lisusu na nzela ya mosakoli Safaniya elobami ete, “Bósangana, ɛɛ, bósangana, bino ekólo oyo bolingami te; liboso ete etinda ebima, liboso ete mokolo eleka lokola mposo ya mbuma, liboso ete nkanda makasi ya Nkolo ekwela bino, liboso ete mokolo ya nkanda ya Nkolo ekwela bino. Boluka Nkolo, bino nyonso baye bamikitisi na mokili, baye batosaki bikateli na ye; boluka bosembo, boluka komikitisa: mbala mosusu bokobombama na mokolo ya nkanda ya Nkolo.”⁹

GSAM 79.1Mpo na koyeba malamu mpenza nini elakisi liloba “ntango ya suka,” mpe ntango nini ebandi, tokotala ndakisa mosusu esika liloba yango moko esalelami. Na mokapo ya zomi na moko ya Daniele, elakisami bokonzi moko ya bonyokoli oyo esengelaki koyangela kino na ntango ya suka. Nkolo alobaki mpo na bokonzi wana ya bonyokoli ete, “Bamosusu kati na baye bazali na mayele bakokweya, mpo na komeka bango, mpe kopetola bango, mpe kopesa bango mpembe, ata kino na ntango ya suka: mpo ete [ntango ya suka] ezali naino mpo na eleko oyo etiyamaki.”¹⁰

GSAM 79Mosala ya Liseke Moke

GSAM 79.2Bato mingi ya mayele ya baprotesta na ndenge moko bandimaka ete nguya oyo mpe “liseke moke” ya Daniele sambo, etali lingomba ya Roma oyo ezalaki na bokonzi ya leta na maboko na yango mpo na ntango “oyo etiyamaki.” Ntango wana oyo etiyamaki ezalaki “ntango moko, bantango mibale, mpe ndambo.”¹¹ Oyo ezalaki mikolo 1260 ya esakweli—mbula 1260—ya boyangeli ya leta ya Liseke moke, kobanda na mobu 538 kino na 1798 N.K. Na mobu wana ya suka, bokonzi ya leta ya Liseke moke elongolamaki, na “ntango oyo etiyamaki.” Na ntango wana, bato batikaki “kokwea” na maboko ya bokonzi wana ndenge bazalaki kokwea liboso. Mbula oyo, 1798, elakisaki ebandeli ya eleko wana na kati ya esakweli oyo ebengami “ntango ya suka.”

GSAM 79.3Mbula 1798 ekangisaki “mikolo nkoto moko na nkama mibale na ntuku motoba”—mbula 1260—oyo na kati na yango “Batatoli Mibale” ya Nkolo (Kondimana ya Kala na ya Sika) basengelaki “kosakola... balati bilamba ya saki.”¹² Na Eleko ya Molili ya minyoko, Makomi Mosantu ebombamaki na minoko ya Greke mpe Latin, mpe bato ya mpamba bayebaki minoko wana te. Kobomba Makomi Mosantu boye ekokanisami na kolatisa bango “bilamba ya saki.”

GSAM 80Kobomama ya Batatoli Mibale

GSAM 80.1“Ntango bakosilisa litatoli na bango [na ezalela ya bilamba ya saki], nyama oyo ebimaka na libulu ya nse ezanga nsuka ekobunda na bango [Satana azali kotombola mpe kosala na nzela ya bato ya mokili], mpe ekolonga bango mpe ekoboma bango. Mpe bibembe na bango ekolala na balabala ya engumba monene, oyo na molimo ebengami Sodome mpe Ezipito, esika mpe Nkolo na biso abakamá na ekulusu [‘azali kobakamama na ekulusu,’ na version ya Danemark]. Mpe bato ya mabota, ya bikolo, ya minoko mpe ya mabota ya bato bakomona bibembe na bango mikolo misato na ndambo, mpe bakondima te ete bákunda bango na mabulu.”¹³

GSAM 80Bokonzi ya Bobangi

GSAM 80.2Kobomama ya Batatoli oyo esalemaki na tango ya “bokonzi ya nsomo” na France, kobanda 1792 kino 1795—mbula misato na ndambo. Ata soki Révolution française ekobaki naino mbula pene na motoba to nsambo, ezalaki na kati ya mbula misato na ndambo ya liboso nde bamekaki makasi mpo na kobebisa Biblia, lingomba, mpe bato nyonso oyo bazalaki na mpiko ya kolobela yango malamu. Atako Révolution française elobaki ete ezali kobunda na bokonzi ya bakonzi mpe na mayele mabe ya banganga-nzambe, kasi na solo ekomaki etumba mpo na kolongola Nzambe mpe Biblia libela. Mpo na ntango oyo ezalaki mwa moke liboso ya Révolution, totángi ete,

GSAM 80.2“Tika te ete bóbosana ete liboso ya Révolution ya 1792, bato oyo bazalaki kotombola kozanga kondima na France balobamaki ete basangisaki mpe babimisaki £900,000 [$4,500,000] na mbula moko, ata mbala na mbala, mpo na kosomba, konyata, mpe kopanza babuku mpo na kobebisa makanisi ya bato mpe kobongisa bango mpo na misala ya makasi.”¹⁴

GSAM 80Bakomi oyo bandimaka Nzambe te

GSAM 80.3“Nzela mpo na mbongwana ya boye ebongisamaki na makomi ya Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D'Alembert, Condorcet, Rousseau, mpe basusu ya lolenge moko na bango, epai wapi bamekaki kopanza mateya oyo ebukanisaka losambo ya bomoto mpe oyo emonisami na likolo. Emoniseli ya Nzambe batɛmɛlaki yango kaka te, kasi balongolaki yango mobimba; balongolaki Nzambe na molɔ́ngɔ́ mobimba, mpe na esika na Ye, batiaki elili moko ya makanisi na nkombo ya Nzambe-mwasi ya Bwania.”¹⁵

GSAM 81.1Na mobu 1793 makanisi ya bato ezalaki boye ete bazalaki kobɛtela basani ya masano maboko na makasi mpo na kosɛka na bango Nzambe mpe Biblia. Lokola ndakisa, tolobi:

GSAM 81.1“Mosani Monert, na ndakonzambe ya St. Roche [na Paris], amonisaki kozanga kobanga Nzambe na ndenge ya koleka ndelo. Alobaki ete: ‘Nzambe, soki ozali, fungola nkanda mpo na kozongisa lokumu ya nkombo na yo oyo ebebisami! Natɛmɛli yo. Ozali kimia. Ozali na mpiko te ya kobwaka nkake na yo. Nani sima na oyo akondima ete ozali?’”¹⁶

GSAM 81Mosala ya kotuka Nzambe na Lyon, na France

GSAM 81.2Ndenge nini baoyo babomaki Batatoli, “bakomisaki Mwana ya Nzambe na mpasi lisusu na ekulusu, mpe batyaki ye na soni na miso ya bato” (Baebre 6:6), ekoyebana na makambo oyo esalemaki na molulu moko oyo Fouché abongisaki na engumba ya Lyon, mpo na kokumisa Chalier, Guvɛrnɛrɛ ya Lyon, oyo babomaki. Liboso akoma na Lyon, Fouché apesaki mitindo ete

GSAM 81.2“bilembo nyonso ya losambo esengeli kobebisama; mpe ete likolo ya bikuke ya malita ekomama, Liwa ezali mpongi ya seko.... Ekeko ya Chalier ememamaki na balabala, elandamaki na ebele ya babomi bato mpe basi ya ndumba. Na sima na bango, elandi mpunda moko oyo ememaki nsango malamu, ekulusu, mpe biloko ya komunio, oyo noki noki babwakaki na mɔ́tɔ, nzokande mpunda yango bapusanaki ye na makasi amela na kopo ya komunio vinyo ya komunio oyo esili kobulisama.”¹⁷

GSAM 81.3Feti ya Bwania oyo esalemaki na Paris elimbolami boye:

GSAM 81.3“Bakendeki na molulu kino na convention, mpe ebele ya bato ... basɛkisaki na ndenge ya kosɛkisa mpenza milulu ya losambo.... Mibali, balati bilamba ya nganga-nzambe, bayaki koyemba ba hallelujah, mpe kobina Carmagnole, na esika ya bokambi ya convention. Kuna batiki hosti, bakɛsi oyo ezalaki kobombama na kati, mpe bikeko ya wolo na palata. Basalaki maloba ya masɛki.... ‘Bino,’ elobaki etuluku moko ya bato bauti na St. Denis, ‘bino, bisaleli ya bondimi ya koleka ndelo, basantu bapambolami ya ndenge na ndenge, bókomá na suka patriote, bótelema bino nyonso, mpe bósalisa mboka na kokende na esika ya kosala mbongo ya bibende mpo bónyangwama.’”¹⁸

GSAM 82Liloba ya Nzambe Ebimi na Molili

GSAM 82.1“Nsima ya mikolo misato na ndambo, Molimo ya bomoi uta na Nzambe akɔtaki na bango” (Batatoli), mpe “bamataki na likoló na kati ya lipata.”¹⁹ Ntango ya Nzambe ekokaki mpo na liloba na Ye ebima na molili mpe etɛlɛma polele liboso ya mokili. Ntango ekokaki (1798) mpo mosala ya bamisionele esalema na mokili mobimba. Na 1804, British Bible Society esalemaki. Yango elandamaki na mangomba mosusu ebele ya Biblia, mpe sikoyo Biblia ebongolami na minoko nyonso ya minene ya mokili. Na boye, Makomi Mosantu, Batatoli Mibale, komonana polele esika bato nyonso bakoki komona mpe kotanga yango, ekokanisami na komata na bango na likolo na kati ya lipata.

GSAM 82.2Na tango ya Révolution française, Voltaire alobaki ete na kati ya mbula nkama moko, Biblia ekosalelama lisusu te. Na mbula ya nkama moko banda na mokolo wana, babiblia ebele koleka oyo eyebanaki na tango Voltaire alobaki maloba wana ya mpamba, ekabolamaki kaka na France. Mpe ndako oyo ye alobaki maloba wana, balobaka ete sikoyo esalelamaka lokola ndako ya Biblia.

GSAM 82Bakutaki Libanga ya Rosetta

GSAM 82.3Ezali na makambo mibale etali mobu 1798 mpe bato ya France, oyo tosengeli komona: Ya liboso, na mobu wana mampinga ya France, na nse ya Jenerale Berthier, ebukaki boyangeli ya Pápa na Rome, mpe na ndenge yango (kozanga ete bango moko bayeba) ekokisaki esakweli oyo elobelaki likambo oyo, oyo ezwami na kati ya buku mpenza oyo babundaki na yango etumba; ya mibale, na mobu yango moko, na Fort St. Julien, na eteni ya ebale Rosetta ya Nil, mampinga ya France, ntango bazalaki kotimola, bamonaki libanga ya lokumu ya Rosetta, oyo ezali sikoyo na Musée ya Grande-Bretagne. Na libanga oyo, ekomami na lolenge misato: Hiéroglyphes, makomi oyo banganga-nzambe basalelaki; démotique, lolenge ya kokoma oyo bato mpamba basalelaki; mpe na monɔkɔ ya Greke. Oyo nde fungola oyo efungolaki makomi ya demotic mpe ya hieroglyphic oyo ezalaki ya sekele tii na ntango wana. Sikawa, lokola moto mosusu alobaki, “piki na pelle, na kobimisa makomi oyo na bilembo ya demotic, ezali kopesa bilembeteli ebele koleka mpo na kondimisa bosolo ya makambo ya kala ya Biblia, koleka oyo euti na esika mosusu nyonso libanda ya Makomi Santu yango moko.” Na yango, bato mpenza oyo bakanisaki koboma Biblia, bazalaki, kozanga ete bango moko bayeba, kosalelama mpo na kokokisa esakweli na kolongoláká bokonzi ya papalité na suka ya mibu 1260, mpe lisusu bamonaki fungola ya makomi mpenza oyo endimisaka bosolo ya Makomi Mosantu oyo bamekaki makasi mpo na kobebisa.

GSAM 83“Okotelema na Esika na Yo”

GSAM 83.1Nini nde anzelu alobaki na Daniele ete ekosalema na ntango ya suka? Banda ntango ayokaki mosantu koloba, “Kino mikolo nkóto mibale na nkama misato, na nsima esika esantu ekopetolama,”²⁰ makanisi na ye etondaki na mitungisi mpo na koyeba nini ekozala “suka ya makambo oyo,” mpe “ekoumela ntango boni”.²¹ Na suka, bapesaki ye koyeba ete boyebi ya ntango yango ezalaki te mpo na eleko na ye. Balobaki na ye, “Kende na nzela na yo kino suka: mpo okopema, mpe okotelema na esika na yo na suka ya mikolo.”²²

GSAM 83.2Bamosusu bakanisaki ete maloba oyo elobelaki suka ya mokili, mpe ete na ntango wana Daniele, elongo na bato mosusu ya Nkolo, akozwa mbano na ye, mpe akozala na esika na ye ya libula. Liloba ya Ebre mpo na esika ya libula, etuka ya mboka, mpe bongo na bongo, elobami ete ezali gheh-vel. Wana ezali liloba te oyo ebongolami lokola lot na mokanda oyo; liloba awa ezali goh rahl. Bayekoli ya monoko ya Ebre bayebisi biso ete liloba oyo, goh rahl, emonanaka mbala ntuku nsambo na motoba na Kondimana ya Kala, mpe ezali liloba moko oyo esalelamaka mpo na kolobela bopetoli ya elilingi ya esika mosantu, esika wapi bazalaki kobwaka ba sort mpo na koyeba nani kati na bantaba mibale nde asengelaki kobomama. Ntango nganga-nzambe monene azalaki kozwa makila ya ntaba ya Nkolo mpe kokota na esika esantu mpo na kosala mosala ya bopetoli, Bǎna-Yisraele nyonso batɛlɛmaki na libándá, bazalaki komiyokisa mpasi mpe kondima mabunga na bango, mpo bázala pɛto, mpe bázwa mapamboli ya nganga-nzambe monene ntango akobima na esika esantu. Na boye, na mokolo wana, Bǎna-Yisraele batɛlɛmaki na esika na bango.

GSAM 84.1Ntango bopetoli ya suka ya esika ya bule ekokoma, na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, likambo ya Daniele, elongo na makambo ya bakufi nyonso ya sembo, esengelaki kotalelama liboso ya Nzambe. Yango wana, Daniele atɛlɛmi na esika na ye.

GSAM 84Maloba Ekangami kino na 1798

GSAM 84.2Mpo na koyanola na motuna ya Daniele, “Nkolo na ngai, suka ya makambo oyo ekozala nini?”²³ balobaki na ye, “Maloba yango ebombami mpe ezibami kino na ntango ya suka.”²⁴ Likambo oyo etungisaki makanisi ya Daniele ezalaki “ntango nini?” “ntango boni?” mpe “nsuka ekozala nini?” Yango nde makambo oyo ezalaki kotungisa mpe konyokola mosakoli, mpe kaka makambo wana nde esengelaki kokangama mpe koselama kino na “ntango ya nsuka,” kasi buku mobimba ya Daniele te, ndenge bamosusu bakanisaki. Liboso ya eleko oyo ya 1798, bayekoli ya masakoli bazalaki na pole na ntina na baposo ntuku nsambo, mpe basosolaki ete ebandaki na mobu 457 Liboso ya Kristo, mosala ya polele ya Kristo, liwa na ye, mpe bongo na bongo, esalemaki na boyokani ya sikisiki na botangi ya baposo ntuku motoba na libwa mpe ntuku nsambo longwa na mokolo wana. Kokokisama oyo ya sikisiki ya mosala ya Mobikisi, na boyokani na botangi oyo, epesaki bango elembeteli ya makasi ete azali mpenza Masiya ya solo, mpe ete dati ya ebandeli ya baposo ntuku nsambo etyamaki mpe ekokaki kobongwana te. Kasi, lokola bamonaki te ete baposo ntuku nsambo ezalaki eteni ya liboso ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, likambo yango etikali ya kobombama kino sima ya 1798, ndenge esakolamaki.

GSAM 84Fungola ya Mikolo 2300

GSAM 84.3Sikawa, tótala makambo oyo ezali. Kino na mobu 1798, bayekoli ya masakoli bazalaki na pole te mpo na koyeba ntango nini mikolo nkoto mibale na nkama misato ekosila. Bakokaki kososola bilembo, elilingi mpe banyama ya buku ya Daniele, kasi bakokaki te koloba esika nini mikolo nkoto mibale na nkama misato ekosila, mpo ete na ntango wana bazalaki naino na boyebi te soki mikolo yango ebandaki ntango nini. Lokola elembeteli na likambo oyo, totángi na kati ya Midnight Cry, zulunalo moko ya Ba-Adventiste oyo ezalaki kobima na engumba ya New York, na mokolo ya 15 sanza ya motoba 1842, ete: “Ezali mpenza likambo ya kosepelisa komona bakomi ndenge na ndenge oyo, moto na moto na ngámbo na ye, banda 1798, bamonaki likambo oyo emonanaki te liboso—ete pɔsɔ ntuku nsambo ezalaki fungola ya mikolo nkoto mibale na nkama misato.”

GSAM 85Bato ebele bazali komona Pole

GSAM 85.1Lokola boyebi oyo “ebombamaki” kino ntango oyo Nkolo aponaki mpo na kofungola yango na mayele ya bato na ye, ndenge moko mpenza, ntango “ntango ya suka” ekokaki, ebele basengelaki “kokende mpe koya” na kati ya Makomi, kolukaluka makambo oyo. Soki tokokanisi mwa badimbola ya maloba oyo, likanisi oyo ekomonana polele mpenza.

GSAM 85.2Dr. Adam Clarke alobi boye: “Bato ebele bakomeka koluka ndimbola; mpe boyebi ekobakisama—na nzela ya likambo oyo.”

GSAM 85.3Na Biblia ya Allemand ya Luther, oyo ebongisami, totángi boye: “Bongo bato ebele bakoleka na yango, mpe bakozwa boyebi monene.”

GSAM 85.4Biblia ya Allemand parallèle elobi: “Bato ebele bakotambola na kati na yango mbangu, mpe boyebi ekobakisama.”

GSAM 85.5Biblia ya Allemand ya L. Van Ess, oyo papa mpe andimaki mpo na batángi ya Katolike, ebongoli yango boye: “Bato ebele bakolukaluka na kati na yango, mpe boyebi ekozala monene.”

GSAM 85.6Biblia ya Suède elobi: “Bato ebele bakoluka na kati na yango, mpe boyebi ekokoma monene.”

GSAM 85.7Biblia ya Danemark na Norvège, oyo ebongisami, etángami boye: “Bato ebele bakoluka na mposa makasi, mpe boyebi ekokoma ebele.”

GSAM 85.8Totángi na kati ya Midnight Cry ya mokolo ya 15 sanza ya motoba 1842, na ntina na bolukiluki mpe kozwa boyebi na likambo oyo ezalaki ebombami liboso ya mobu 1798: “Boye ezali likambo ya kokamwa te ete bakomi ebele, kozanga ete báyebana bango na bango, bakomaki na likanisi moko na pene na ntango moko?”

GSAM 86.1Tozali awa kolakisa liste ya bituluku ntuku mibale ekeseni oyo emonaki solo etali suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, kasi na nzela ya kosolola te kati na bango, kasi lokola mbuma ya bolukiluki ya makasi na Makomi, na bokambi ya nguya ya Molimo ya Nzambe. Na motó ya liste oyo totié William Miller ya Etat ya New York; sima na ye balandi A. J. Krupp, ya Philadelphia, Pa.; David McGregor, ya Falmouth, Maine; Edward Irving, ya Angleterre; Archibald Mason, ya Ecosse; W. E. Davis, ya Caroline du Sud; Joseph Wolff, oyo asalaki mosala na bisika ndenge na ndenge na Azia; Alexander Campbell, na débat na ye na Robert Owen, na 1829; Kapiteni A. Landers, ya Liverpool, Angleterre; Leonard Heinrich Kelber, ya Stuttgart, Allemagne; Lacunza, ya Espagne; Hentzepeter, ya La Haye, na Hollande; Dr. Capadose, ya Amsterdam, na Hollande; Rau, ya Bavière; banganga ya Tartarie, na 1821; bayekoli ya Biblia ya Yémen, na buku na bango oyo babengi “Seera;” Hengstenberg, na eteni mosusu ya Allemagne; bato ya Russie na libongo ya Mbu ya Caspienne; ba Molokane na mabongo ya Mbu ya Baltique, bongo na bongo.

GSAM 86.2Ndenge likambo oyo efungwamaki mbala na mbala epai ya bayekoli ya masakoli, mpe lisusu kozanga ete bango moko bayebana, makambo oyo elandi ekolakisa:—

GSAM 86.3Na kati ya Midnight Cry ya mokolo ya 15 sanza ya motoba 1842, maloba oyo ezali: “Tozwi sik'oyo, buku moko, na titre oyo elandi, ‘Two Essays on Daniel’s Prophetic Numbers of 2300 Days, and a Christian’s Duty to Inquire into the Church’s Deliverance, ekomami na Archibald Mason, pastɛrɛ ya nsango malamu, Wishawtown, Ecosse, Newberg. Ebimisami uta na ebimeli ya Glasgow, na Ward M. Gazeley, 1820.’ Na buku oyo Mason alobi, ‘Namoni kala te mwa buku moke, oyo ebimaki mbala ya liboso na Amerika, na Pastɛrɛ Wm. E. Davis, ya Caroline du Sud, mpe ebimisamaki lisusu na 1818 na Warkington, na sudi ya Angleterre. Mokomi oyo alobi ete mikolo nkoto mibale na nkama misato ebandaki na pɔsɔ ntuku nsambo (kap. 9:24). Na likanisi oyo, namoni ete esengeli nandima.’”

GSAM 87Davis, ya Caroline du Sud

GSAM 87.1Na nimero yango moko ya Midnight Cry, éditeur alobaki, “Buku ya Davis esengeli ete ekomamaki pene na mobu 1810.” Ntango azalaki kolobela makanisi oyo etangami na kati ya buku, alobi ete, “Motangi akoki mpenza kokanisa ete azali kotanga mikanda ya Miller, Litch, Stores, to Hale, kasi tondimi ete moko te ya bakomi ya lelo ya likambo ya boyei ya mibale ayebaki ete buku oyo ezali kino pɔsɔ eleki. Mobongisi ya zulunalo oyo [Cry] ayokaki sango na yango ata mokolo moko te liboso. Likanisi ya Davis na ntina na ntango, oyo Mason andimaki, ezalaki ete mikolo nkoto mibale na nkama misato ekosila na mobu ya Bayuda 1843—mobu na biso 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff ná Bato Mosusu Ntuku Mibale

GSAM 87.2Na kati ya zulunalo Midnight Cry ya mokolo ya 31 sanza ya mwambe 1843, totángaki ete “na mobu 1822 Joseph Wolff (ya Angleterre) abimisaki buku moko na nkombo ‘He Will Come Again, the Son of Man in the Clouds of Heaven.’” Mpe lisusu, ete “na mobu 1826 bato ntuku mibale, ya mangomba nyonso ya solo, bakutanaki na Londres, elongo na Monsieur Wolff, mpo na koyekola Biblia. Bango nyonso bayokanaki na likanisi moko. Babakisaki mibu 45 na likolo ya mibu 1260.” Soki tobakisi mibu 45 na mibu 1260 oyo esilaki na 1798, yango ekomema biso tii na suka ya mobu 1843, mobu ya Bayuda, oyo ezali mpenza mobu na biso ya 1844.

GSAM 87Position ya Alexander Campbell

GSAM 87.3Na nimero yango moko ya zulunalo, elobami mpo na Alexander Campbell ete, “na 1829 asalaki debat na ye ya lokumu na Robert Owen, moto oyo andimaka te, epai wapi atɛlɛmaki na likanisi ete bimonaneli ya Daniele ekómi kino na suka ya ntango, ete mikolo nkoto mibale na nkama misato ezali mibu, mpe ekosuka pene na mibu 1847 uta na mbotama ya Kristo, oyo, kolanda ndenge ye moko alakisaki, ezalaki mibu minei liboso ya kompte ya bato nyonso.” Na boye, bakiseli na ye esalaki ete mikolo nkoto mibale na nkama misato esila na suka ya mibu 1843 mobimba ya Bayuda, kobanda na eleko ya Kristo—elingi koloba, na mobu 1844.

GSAM 88.1Na kati ya Midnight Cry ya mokolo ya 21 sanza ya libwa, 1843, ezali na liyebisi etali buku oyo ezwamaki na nkombo oyo, “A Voice to Britain and America, in a Scriptural statement of the second advent of our Lord and Saviour, which we daily pray for, saying, ‘Thy kingdom come, thy will be done in earth as it is in heaven,’²⁵ ekomami na Kapiteni A. Landers, ya Liverpool, ebimisami na S. Kent and Co., na 1839.”

GSAM 88.2“Ye, lokola basusu, apesi motango ya ntango, mpe alobi ete suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato (2300) ekozala na mobu 1847 uta na mbotama ya solo ya Kristo.” Yango elingi koloba mobu na biso 1844, mpamba te abotamaki mibu minei liboso ya motango oyo eyebani.²⁶

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Na kati ya Review and Herald, mokolo ya 17 sanza ya mitano 1892, ezali na lisolo moko ya Pastɛrɛ L. R. Conradi, ya Hamburg, na Allemagne, epai alobi boye:—

GSAM 88.4“Ebele ya batángi na biso mbala mosusu bayokaki nkombo ya nganga-nzambe monene ya lokumu ya Lingomba ya Luther, Bengel, oyo na ekeke eleki [kolanda Schaff, Bengel akufaki na 1751], atyaki ntango ya komonana ya Nkolo na biso na mobu 1836, mpe mitángo na ye esimbamaki na motángo 666 na buku ya Emoniseli. Kasi kala liboso ete ntango wana esila, moto mosusu abandaki kokoma, mokonzi moko ya kelasi, na nkombo ya Leonard Heinrich Kelber. Buku na ye ya liboso ebimaki na 1824, na nkombo ‘The End Near,’ oyo ezalaki na ndimbola ya Matai 24 mpe 25. Enyatamaki na Bavaria. Kasi na 1835, buku moke ya monene koleka, na titre moko, ebimaki na Stuttgart, na nkasa 126. Oyo ekozala na ntina mingi, mpe mpo na kopesa batangi na biso likanisi ya malamu koleka, nabakisi traduction ya lokasa ya titre: ‘Suka ezali koya, emonisami na ndenge ya mozindo mpe ya kondimisa uta na liloba ya Nzambe mpe makambo ya sika; kobwaka mpenza makanisi nyonso ya mabe oyo etɛmɛlaka kozela boyei ya Nkolo na biso, to mpe kotanga ntango; kolakisaka polele ndenge prelate Bengel asali libunga ya mibu nsambo na ntina na mobu monene ya ekateli; mpo ete mobu 1836 te, kasi mobu 1843, nde ezali suka, epai esika etumba monene kati na pole na molili ekosila, mpe bokonzi ya kimya oyo ezalaki kozelama banda kala ya Nkolo na biso Yesu ekobanda na mokili.’

GSAM 89.1Ebimaki na mbala ya mibale na 1841, mpe na Stuttgart, mpe ndenge nayebi, mosusu na Saxony. Ndenge lokasa ya ebandeli elakisi, mwa buku yango, nsima ya kotalela makanisi ya liboso ya bato mingi, elakisi na polele mpe na bosikisiki boyokani oyo ezali kati na mikolo nkoto mibale na nkama misato ya Daniele 8 mpe baposo ntuku nsambo ya Daniele 9, mpe ememi yango kino na mobu 1843 (mobu ya Bayuda 1843—ya biso 1844). Na eteni ya buku oyo etikali, amonisi na bilembo ya ntango ete likambo oyo esengeli kozala pene.

GSAM 89.2“Likambo ete ba-éditions ebele ebimaki ekoki komonisa yango moko ndenge likambo yango esepelisaki bato. Ndeko Schäche, oyo azali sikoyo na Australie, amonaki publicité na yango, ata na province ya mosika ya Silesia, mpe sima ya ko commander yango, atangaki yango na mposa makasi, na kati ya ndako, bikuke bikangami na fungola. Na kati ya buku, elembo moko te emonani oyo ekoki kolakisa ete mokomi ayebaki lingomba mosusu ya ndenge wana na mokili, kasi atako bongo, na nzela ya Molimo ya Nzambe, akomaki na makanisi moko ya suka.

GSAM 89.3“Na mobu 1842 akomaki mwa buku mosusu ya monene koleka ya nkasa 286, mpe na Stuttgart, na motó ya likambo ‘Cardinal and Scriptural Thoughts Concerning the Creation and Duration of the World; or a thorough answer to the question: Why God has created the world in six successive days—the nearness of our Lord to judge antichrist—the great and joyful events of the year 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Pene na mobu 1812, Lacunza, na Espagne, abimisaki buku moko na nkombo, The Coming of Messiah in Majesty and Glory. Mokomi amipesaki nkombo ya kobombana “Ben Ezra,” mpe bakanisaka ete azalaki Moyuda oyo abongwanaki. Edward Irving, ya Angleterre, nsima ya kobanda mosala na ye na likambo ya boyei ya mibale, adimbolaki buku oyo na monoko ya Anglais. Na boye, lisolo na yango eyebanaki na ata minoko mibale.

GSAM 89.5Ezali mpenza likambo ya kosepelisa, nsima ya koleka ya bambula, kosangisa makanisi ya suka ya bayekoli ndenge na ndenge oyo, banda na ebandeli ya ekeke eleki kino na mobu 1840, batangaki eleko ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, mpe bamonaki pɔsɔ ntuku nsambo lokola eteni ya liboso ya eleko wana, mpe na nsima komona bango nyonso bayokani na likambo ete eleko yango esukaki na mobu 1844.

GSAM 901844, Nsuka ya Solo ya Mikolo 2300

GSAM 90.1Motuna ekoki kotelema: Tokoki kozala na bondimi mpenza ete 1844 ezali dati ya solo ya suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato? Iyo! Mpo lokola ndenge kokokisama ya lokuta ya esakweli ekoki te koya na ntango ebongi mpo na kokokisama ya solo, bongo mpenza esengeli tókanga ntina ete mobu 1844 ezali suka ya solo ya mikolo nkoto mibale na nkama misato. Nzambe, oyo abombaki boyebi wana kino na 1798, mpe alakaki ete na ntango wana pole ekokoma kongenga, akambaki na Molimo na ye oyo abungisaka te baoyo balukaki Ye na mposa makasi mpo na kozwa bososoli ya solo ya ntango. Ntango na Ye ekokaki mpo ete “boyebi” na likambo yango “ebakisama,” mpe apesaki pole ya solo.

GSAM 90.2Lokola toyebi nsuka ya ntango oyo emonisamaki na mayele ya bato na “ntango ya suka,” ezali malamu kotuna ntina ya likambo oyo emonani. Tomoni na eleko wana, na bokangami ya mosala ya Nsango Malamu, ntango ya sikisiki esengeli kosakolama mpo na bosambisami. “Mpe namonaki,” elobi Yoane, “anzelu mosusu apumbwaki na katikati ya likolo, azalaki na nsango malamu ya seko mpo na kosakola epai ya bafandi ya mabele, mpe epai ya bikolo nyonso, mabota nyonso, minoko nyonso, mpe bato nyonso, kolobaka na mongongo makasi, Bóbanga Nzambe, mpe bópesa ye nkembo; zambi ngonga ya bosambisi na ye ekómi: mpe bósambela ye oyo akelá likoló, na mabele, na mbu, mpe maziba ya mai.”²⁷ Ba-anzelu ya solo te nde bakabolaka nsango malamu epai ya bato. Moto nde aponami na Nkolo ye moko mpo na kokabola nsango na ye malamu kino na suka ya mokili.²⁸ Anzelu oyo, na yango, azali elembo ya nsango malamu oyo eyebisaka ete ntango ekoki mpo na kosambisa “liboso na ndako ya Nzambe.”²⁹ Liyebisi ya boye ekokaki te kopesama uta na Makomi kino ntango oyo ememaka na bosambisi emonanaki na kati na yango. Eleko ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, ndenge elobamaki liboso, ekomaka kino na bosambisi ya bolukiluki ya bato ya Nzambe.

GSAM 91Mokolo ya Bolimbisi, Ntango ya Kosambisa

GSAM 91.1Mokolo ya bolimbisi, bopetoli ya esika ya bule na mabele, ezalaki mpe ezali nanu kososolama na Bayuda lokola mokolo ya kosambisa. Mpe ata sikoyo, na ndenge bapalangani, atako bakoki te kosala milulu nyonso ya ntango ya kala oyo etali mokolo wana ya lokumu, bazali kotosa yango lokola mokolo ya kosambisa. Mpo na kondimisa yango, tokotánga liboso maloba uta na zulunalo moko ya Bayuda oyo ebimaka na San Francisco, na Californie, na nkombo The Jewish Exponent, oyo ezali ebimiseli ya Bayuda ba orthodoxe na weste ya Bangomba ya Rocky. Na nimero ya sanza ya libwa, 1892, liyebisi ebimaki ete liboso nimero elandi ebima, sanza ya nsambo mpe mokolo ya bolimbisi ekokoma. Nkombo na bango mpo na sanza ya nsambo ezali Tishree, mpe ya motoba ezali Ellul; ndenge zulunalo elobaki, “Sanza ya Ellul ekómi, mpe makelele ya likebisi ya Shofar [trompette oyo esengelaki kobɛtama banda mokolo ya yambo kino mokolo ya zomi ya sanza ya nsambo, Nzembo 81:3, 4] ekoyokana ntongo nyonso na basinagɔ́gɛ ya ba-Orthodoxe, mpo na kokebisa bato bámibongisa mpo na mokolo ya bokundoli, mpe esambiselo ya suka ya Yom Kippur.” Ntango bazalaki na suka ya sanza ya Ellul, sanza ya motoba, mpe sanza ya Tishree, sanza ya nsambo, ezalaki pene ya kofungwama, bazalaki koyoka, mokolo na mokolo na ntongo, na boumeli ya mikolo zomi, trompette oyo ezalaki koyebisa kosambisama ya suka ya mobu na kati ya ebongiseli wana ya elilingi.

GSAM 91Litatoli ya Rabbi moko ya Moyuda

GSAM 91.2Lisusu, na mobu 1902, Rabbi Isidore Myers, ya lingomba moko monene ya Bayuda na San Francisco, na Californie, ntango azalaki koyebisa mokolo ya bolimbisi, alobaki: “Ntango azali koleka na ndelo ya ntango longwa na mobu moko kino na mosusu, moto ya Yisraele bakanisaka ye na makasi likambo ya bokeli mpe bokonzi ya Mokeli likolo ya biloko nyonso, mpe babengaka ye mpo na kosepela, na makelele ya trompette, na bokundoli ya mbula na mbula ya mbotama, soki tokoki koloba bongo, ya ntango mpe ya botyami na kiti ya bokonzi ya Mokonzi Monene. Abengami lisusu na mongongo ya trompette yango moko, to Shofar, mpo na kotalela na mozindo misala na ye ya mobu moleki ntango azali koningana liboso ya liso oyo emonaka nyonso ya Bosembo ya Seko oyo afandi na kiti ya bokonzi ya bosambisi.”

GSAM 92.1Lokola na losambo ya Tempelo ya Bayuda esika esantu ezalaki kopetolama mbala moko na mbula, esengelaki ezala polele mpo na Daniele ete bopetoli oyo ya esika esantu na suka ya mikolo nkoto mibale na nkama misato esengelaki ezala na boyokani na eloko mosusu longola losambo ya elilingi ya mbula na mbula. Nkolo asilaki kolakisa bato na ye ete, ntango bazali kosalela bilembo na kati ya esakweli, ntango oyo epesami esengeli kotangama “mokolo moko lokola mbula moko.”³⁰ Na yango, eleko oyo ya mikolo nkoto mibale na nkama misato, ndenge tomoni, ekómaka na suka ya mosala ya Kristo lokola nganga-nzambe monene na esika ya bule na likolo—na kosambisama ya bolukiluki ya baoyo makambo na bango, na nzela ya kondima masumu, ememami na esika wana ya bule na likolo.

GSAM 92Nsango ya Kosambisama Esengelaki na 1844

GSAM 92.2Ntango eleko oyo etali ntango bosambisi ya basantu ekobanda emonanaki, nzela efungwamaki mpo ete, na kolanda ndenge Nkolo atyaki makambo, ndenge emonisami na esakweli, nsango ekokaki kopesama ete, “Ngonga ya bosambisi na ye ekoki.” Bóyeba ete, elobi te ete mbala moko sima ya komona eleko wana, nsango ekoyebisama, kasi elobi nde ete pole oyo ezalaki liboso “ekangami na elembo” esengelaki komonana polele. Tomoni polele ete yango esalemaki. Na mikapo oyo ekolanda, ekomonana ete Nkolo, kaka ndenge amonisaki polele ntango nini nsango ya boyei ya mibale ekoyebisama, ndenge moko mpe liyebisi yango epesamaki na mokili mpenza lokola elobamaki.