Kauhanyo 7 — Ku Zwelapili ka Potlako kwa Lushango
GSAM 126.1“Na bona mungelo yo muñwi wa maata a taha kwa lihalimu, a apere lilu; nambwamutalati ne u li fa toho ya hae, mi pata ya hae ne i swana sina lizazi, ni maoto a hae a ba sina mipalo ya mulilo; ni kwa lizoho la hae a ne a na ni buka ye nyinyani ye bulehile. A beya lihutu la hae la bulyo fa lwatle, ni la bunzohoto fa lifasi, mi a lela ka litosi le li tuna, sina simba ha liulula. Ha a liile, liulule ze supa za bua.... Mungelo yo ne ni mubona a eme mwa lwatle ni mwa lifasi a yemisa lizoho la hae kwa lihalimu, a ikana ka Yo u phela ka linako kaufela, Yo u bupile lihalimu ni ze li mwa kona, lifasi ni ze li mwa kona, lwatle ni ze li mwa kona, kuli nako ha sa na ku ba teni. Kono mwa mazazi a litosi za mungelo wa bu 7, ha a kala ku lila, se si pata sa Mulimu si ka feleliswa, sina ha a zwisize kwa batanga ba hae, bapolofita. ”1
GSAM 126Mungelo ki Swaya ya Batumezi ba Batu
GSAM 126.2Sina ha se bonisizwe kwa makepe a ka ze felile, musebezi wa ku batañisa evangeli u beilwe mwa lizoho la mutu, mi Mulimu u sepisize limbuyoti za hae kwa musebezi wo kufita “mafelelezo a lifasi.”2 Ka hona mungelo yo u zamaisa lushango lwo u swanela ku ba swaya ya lushango lwa nako lo lu swanela ku batañiswa kwa ba ba phela mwa lifasi. Lushango lu zwiswa mwa buka ye “bulehile,” se si talusa hande kuli ne i kwalilwe kale. Batumezi ba ba tula mwa panga ya Mulimu; ka kutala “nambwamutalati,” ku li lisupo la kwano ya Mulimu, u mwa toho ya bona, mi ba eme ba apere liseli la butuna bwa Mulimu, ba zwisa lushango ka taelo ya Mubupi wa lika kaufela. Se si talusizwe ki lushango lwa nako, ne lu “tiisizwe,” kono cwale lu batañiswa mwa buka ye “bulehile.”
GSAM 127.1Mwa likauhanyo za kwa kale ku bonisizwe kuli Mulena u beile nako ya ku boniswa liseli le li amana ni mafelelezo a nako ye tuna ya bupolofita—mazazi a 2300—a zamaisa kwa mukulelo wa ku nyakisisa; kuli bupolofita bwa kuli zibo i ka ekezeha ne bu talelezwi ka nepo ka ku yemisa ba ba ñata ba ne a ba bonisize liseli leo; mi u beile hape nako ya kuli “swaniso ya mufuyu” i itutiwe, ka ku yemisa baluti ba hae ka nako yeo kuli ba ye batañise swaniso eo kwa lifasi. Ka mukwa o swana, u beile ka nepo nako yeo lushango lwa nako lu swanela ku ekezeha ku ba lilata le li tuna, mi seo ne si talelezwi ka nepo ka mukwa o swana.
GSAM 127Lilata le Li Tuna la Lushango lwa Pili
GSAM 127.2Nako yeo lilata le li tuna la ku batañisa lushango lwo li ne li swanela ku ba teng ki taba ye tuna. E beilwe fa kati ya ku lila kwa ma-terumpeta a bu 6 ni a bu 7, se si bonahala cwale feela kwa boemo bwa lona mwa mañolo a Sinulo, kono ni kwa lushango ka lona, lo lu bulela kuli: “Mwa mazazi a litosi za mungelo wa bu 7, ha a kala ku lila, se si pata sa Mulimu si ka feleliswa, sina ha a zwisize kwa batanga ba hae, bapolofita.” Se ki bopaki bo bu swanela kuli nako ye batañiswa ki lushango lwo i fitela kwa ku lilanga kwa terumpeta ya bu 7.
GSAM 127Nako ya Lilata le Li Tuna
GSAM 127.3Ha mungelo wa bu 7 a lila, re bala kuli “tempele ya Mulimu ne i bulehile kwa lihalimu, mi mwa tempele ya hae ne ku bonahala areka ya kwano ya hae.”3 Mwa musebezi wa sibaka se si kenile sa lifasi, kamelo ye ne i na ni areka—sibaka se si kenile ka ku felisisa—ne i bulehanga feela hañwi ka silimo; ne ki lizazi la ku kefelela, mi ki la ku zwisa libi, ku li ku kenisa Sibaka se si kenile. Nako yeo ne i bulezwi ki bapolofita, yeo musebezi wo wa ku kenisa, wo u ezizwe ki Kreste, ne u swanela ku ezahala kwa mafelelezo a mazazi a 2300.4 Ku bulezwa hape kuli ha mungelo wa bu 7 a lila, litosi kwa lihalimu li ka bulela kuli nako i fitile ya ku mukula ba ba shwile.5
GSAM 128.1Swaya ye ya bupolofita ya Sinulo 10 i bonisa nako yeo lushango lwo lu swanela ku ya “ka litosi le li tuna,” mi kwa mafelelezo, “sina simba ha liulula.” Nako yeo, ka ku ya ka bupolofita bo, lushango ne lu swanela ku ekezeha ku ba lilata le li tuna, i zwile kwa mafelelezo a terumpeta ya bu 6 ku ya kwa mafelelezo a nako yeo ya bupolofita lo lu zamaisa kwa ku kenisa Sibaka se si kenile, ili ku bulela, ku ya kwa mafelelezo a mazazi a 2300. Li-terumpeta ze nne za pili ne za fita mwa lintwa za ba-Goth, ba-Vandal, ba-Hun, ni ba bañwi, ze ne za arola Roma wa Bophirima mwa mafasi a bu 10 kamba mibuso.
GSAM 128Terumpeta ya Bu 5
GSAM 128.2Terumpeta ya bu 5 i bonisa ku zuka kwa tumelo ya ba-Mohammed ni lilu la yona la liphoso, kono hahulu nako ya “likweli ze ketalizoho,” kamba lilimo za sebele li 150, ku zwala kwa nako yeo ba ne ba “na ni mulena wa bona.” Ka July 27, 1299, Othman, mubupi wa Mubuso wa Ottoman, a kena mwa naha ya Nicomedia. Ku tanga ka nako yeo, ba-Ottoman ba hatile ni ku “tanda” Mubuso wa Roma wa kwa Upa kufita kwa July 27, 1449, ku li lilimo li 150 za ku lila kwa terumpeta ya bu 5. Ka nako yeo ba-Turkey ba taha ni maata a bona ku lwisana ni mulene wa Constantinople ka ku sebelisa musili mwa ndwa ya bona; mi kwa kanono ye tuna, yeo munyoli Gibbon a bulela kuli ne i tokwa makoni a 60 a ku i koka, ba kunupa macwe a matuna kwa mamota a Constantinople.
GSAM 128Ku Fela kwa Terumpeta ya Bu 6
GSAM 128.3Ka nako ye, John Palleologus, yo ba munyoli ba mo beile cwale ka mulena wa ma-Greki wa mafelelezo, a shwa. Constantine Decozes ki yena ne a swanela ku ba mulena, kono ku bulezwa kuli ku tšaba Amurath, sultan wa ba-Turkey, yo ne a lwana ni yena, ne ku mu susueza ku kopa tumelezo kwa Amurath ya ku kena mwa bubusi. Taba yeo ne i ka bonahala ku ba ku lihela bubusi kwa ba-Turkey. Hape, ka nako ye nyinyani, ba-Ottoman ne ba na ni mulene wa Constantinople ni Mubuso wa Roma wa kwa Upa. Ka hona ba “bulaile” Mubuso wo (mwa taba ya lipolotiki), wo ba ne ba “tanda” kale. Ne ba swanela ku “u bulaya” ka “hora, ni lizazi, ni kweli, ni silimo.”
GSAM 129.1Ha re liisa taba ye cwale ka nako ya bupolofita, lizazi li swana ni silimo, nako ye ka ba ye kau? Taba ki ye bonolo: silimo, mazazi a 360, kamba lilimo; kweli, mazazi a 30, kamba lilimo; ni lizazi li liñwi, silimo si siñwi—ka kaufela mazazi a 391, kamba, ka sebele, lilimo li 391. Hora, ka ku ba karolo ya mashumi a mabeli ni a mane ya lizazi, mwa swaya i ba hafu ya kweli, kamba mazazi a 15. Nako kaufela ya bubusi bwa ba-Mohammed bo ne bu ikemela mwa naha ya Roma wa kwa Upa ne i ka ba lilimo li 391 ni mazazi a 15. Ha nako ye i ekezezwa kwa July 27, 1449, i re isa kwa August 11, 1840, ku li mafelelezo a nako ya ku ikemela kwa ba-Turkey, sina ha ku bonisizwe mwa terumpeta ya bu 6.
GSAM 129Dr. Josiah Litch U Bulelela Pili ku Wa kwa Mubuso wa Ottoman
GSAM 129.2Ka 1838 Dr. Josiah Litch, wa Philadelphia, Pa., ha a amogela niti ye ne i batañiswa ki William Miller, a kopana mwa musebezi wa ku zwisa lushango kwa batu ba ba ñata. A lukisa mañolo a ku printiwa kwa batu a taba ya ma-terumpeta a supa a Sinulo. A yemisa mukwa wo si na ku kakanya kuli terumpeta ya bu 6 i ka fela ku lila, mi maata a ba-Ottoman a ka wa ka lizazi la 11 la August, 1840; mi taba yeo i ka bonisa kwa lifasi kuli lizazi mwa bupolofita bwa swaya li emela silimo si siñwi mwa nako ya sebele.
GSAM 129.3Bañwi ba mizwale, ni bona ba ne ba lumela ni yena mwa taba ye, ba ne ba thothomela ka ku tšaba se si ka zwelapili “ha se sa taha” sina ha a bulezi. Kono se ha se mu nyemisanga, mi a zwelapili ku eza kaufela se a kona ku zwisa kwa batu mibonelo ya hae mwa taba ya ba-Turkey. Limagazini za batu za batañisa kwa mafelelezo taba ye ne a i bulezi. Likopano za ba ba sa lumeli mwa Mulimu za bulela taba ye mwa likopano za bona, mi ba re: “Ki mutu yo u leka taba ye ñwi, mi ha taba ye i zwala sina ha a bulezi, i ka tiisa ka ku sa kakanyizeha kuli lizazi mwa bupolofita li emela silimo, mi kuli mazazi a 2300 ki lilimo li ñata cwalo, mi kuli a ka felela ka 1844.”
GSAM 130.1Ku printiwa kwa lipuo za Dr. Litch ku ne ku zusize takazo ye tuna kwa batu kaufela, mi ba likete li ñata ne ba bilelwa ku libelela mafelelezo a likomana ze ne zwisezwi ki taba ya Mehemet Ali, pasha wa Egypt, ni sultan wa ba-Turkey. Makolo a batu ne a bulela kuli: “Ha taba ye i fela sina ha dokota a bulezi, i ka tiisa mukwa wa ‘silimo-lizazi’ wa ku toloka nako ya swaya ya bupolofita, mi luna re ka ba ba-Adventista.”
GSAM 130Mulena wa Turkey a Lwa ni Pasha wa Egypt
GSAM 130.2Kwa lilimo li ñata ze ne li etile 1840, sultan ne a li mwa lwana ni Mehemet Ali, pasha wa Egypt. Ka 1838, komana ye ne i le kati ya sultan ni muñwafi wa hae wa Egypt ne i liilwe ka nako ye ñwi ki maata a baemeli ba linaha za kwande. Kono ka 1839, lintwa za zubulwa hape, mi za zwelapili kufitela mwa lwana le li tuna kati ya mauto a sultan ni a Mehemet, moo mauto a sultan a ne a liilwe ka ku felelisa, mi likepe za hae za zwalwa ki Mehemet za yiswa mwa Egypt. Sultan ne a nyemisizwe hahulu hoo, kuli ha lwana ku zubulwa hape mwa August, ne a na fela ni likepe ze tuna li peli ni li-frigate ze talu, li ne li si sa swana ni likepe za ba-Turkey ze ne li na ni maata kale. Mehemet a hana ka ku tiya ku liisa likepe ze kwa sultan, mi a bulela kuli ha maata a leka ku li zwisa kwa hae, u ka li tukisa. Taba ye ne li cwalo, ha ka 1840 England, Russia, Austria, ni Prussia ba kena kati, ba ikemisetsa ku lukisa komana; ka ku bonahala kuli ha ba lihela Mehemet, ne a ka ba mulena wa bubusi bwa sultan ka nako ye nyinyani.
GSAM 131Ku Kenella kwa Mibuso ya Kopano
GSAM 131.1“Sultan a amogela ku kenella ko kwa mibuso ya kopano, mi ka hona a lihela taba ye mwa lizoho la bona ka ku itatela. Kopano ya mibuso ye ne i ezwa mwa London, sheik Effendi Bey Likgis a li teng cwale ka muemeli ya beilwe ki ba-Ottoman. Ba lukisa taelo ya mafelelezo ya ku yiswa kwa pasha wa Egypt, moo sultan ne a swanela ku mu fa bubusi bwa Egypt bwa ku lihela bana, ni karolo kaufela ya Syria ye ne i zwala kwa Liko la Suez ku ya kwa Letsha la Tiberias, ni naha ya Acre, ka nako ya bupilo bwa hae; yena, ka upande wa hae, a swanela ku siya mafasi a mangwele a mubuso wa sultan ao ne a a cwile, mi a liise likepe za Ottoman. Ha a hana fao sultan a mu fa, mibuso ye mine i swanela ku toma taba mwa lizoho la yona, mi i sebelise mukwa wo mongwe kaufela wo i ka bona u swanela ku mu liisa kwa ku lumela.”
GSAM 131.2“Ne ku bonahala kuli cwale feela ha taelo ye ya mafelelezo i be i beilwe mwa lizoho la Mehemet Ali, taba ne i ka zwa kamita mwa maata a wa pili [sultan], mi ku laula litaba za hae, ku tanga ka nako yeo, ne ku ka ba mwa lizoho la mibuso ya kwande.”
GSAM 131Bupolofita bo Bu Talelezwi — Mafelelezo a Ku Ikemela kwa Turkey
GSAM 131.3“Sultan a romela Rifat Bey ka sekepe sa mubuso kwa Alexandria, ku iisa taelo ya mafelelezo kwa pasha. Ne i beilwe mwa lizoho la hae, mi yena a i amogela, ka lizazi la lishumi ni liñwi la August, 1840! Ka lizazi leo leo sultan a romela mañolo kwa baemeli ba mibuso ye mine, a buza kuli ki mukwa mañi wo ne u ka sebeliswa ha pasha a hana ku latelela taelo ya mafelelezo; bona ba mu alaba kuli ne ku beilwe ndongololo, mi ne ku si na se si swanela ku mu tšosa ka sona mwa taba yeo i ka zwelapili. Ka lizazi leo nako ya lilimo li 391 ni mazazi a 15, ye ne i beilwe ya ku zwelapili kwa maata a ba-Ottoman, ne i felelile; mi ku ne ku li kai ku ikemela kwa sultan?—Ne ku felile!”6
GSAM 132.1Ku tanga ka lizazi leo ku fitela cwale sultan u bile ni ku zamaya ka taelo ya mibuso ye, mi a talima mubuso wa hae ha u arolwa, kota ni kota, ha li zwalwa ki bona ku sebeliswa kwa bona.
GSAM 132Takazo ya Batu kwa Bupolofita ya Zusiwa
GSAM 132.2Ku nepiswa ko kwa swaya ya bupolofita ku ne ku eza taata mwa maikuto a batu. Ku ne ku ekeza takazo ya batu ya ku utwa taba ya bupolofita bo bu talelezwi ni bo bu zwelapili ku talelezwa. Dr. Litch a bulela kuli mwa likweli ze ñwi feela ha ku fita August 11, 1840, ne a amogela mañolo a ba ba tula ku feta likete li liñwi ba ba ne ba sa lumeli mwa Mulimu, bañwi ba bona ki baluti ba likopano za ba ba sa lumeli, moo ba ne ba bulela kuli ba lihelize lwana lwa bona ni Bibele, mi ba i amogele cwale ka bupaki bwa Mulimu kwa mutu. Bañwi ba bona ne ba fetohile ka ku felelisa ku ba ba lumela mwa Mulimu, mi bañwi ba ba ne ba ba libui ze maata mwa musebezi wa ku taha ha bubeli. Bañwi ba ne ba zwisa maikuto a bona kwa Dr. Litch ka mukwa wo: “Ne luna re bulezi kuli batoloki ba bupolofita ba zwisa bupaki bwa bona mwa mañolo a kwa kale a histori; kono mwa taba ye, re bona litaba za bupilo, fa mahlong a luna.”
GSAM 132.3Ku bonisa kuli, ka nako ye ne i li mafelelezo a terumpeta ya bu 6, lushango lwa ku taha ha bubeli ne lu zubula ku ya “ka litosi le li tuna,” ni ka bulela taba ye ne ni talusezwi ki mutu yo ne a li mwa batumezi ba lushango lwo.
GSAM 132.4Ka silimo sa 1840, E. C. Williams, mubupi yo mutuna wa litende ni masela a likepe, wa Rochester, N.Y., a amogela lushango, mi a mema Bakulu Miller ni Himes ku taha kwa Rochester ku bulela kwa likete za batu ba mwa mulene wo. Ba mu alaba kuli ba na ni mali a manyinyani a ku fumana holo ye tuna ye ne i ka kena batu bao. Yena a alaba, a re: “Ni na ni tende ya ku potoloha ye eza maoto a 120 mwa bunde. Ni ka i emisa, ni beya litulo, mi ni i babalele, ku sa liwe mali. Tahañi mi mubatañise lushango.” “Ba taha,” a ni bulelela, “mi tende ne i si kena ni hafu ya ba ba ne ba taha ku utwa, ka hona na beya karolo ya maoto a 40, ka ku eza tende ye eza maoto a 160 x 120. Tende ye ne i tletse batu ka mazazi kaufela, mi batu ba makolo ba petama kwande, kaufela ba na ni takazo ya ku utwa Linzwi.”
GSAM 133Makolo a Batu a Batañisa Lushango
GSAM 133.1Ku fumana takazo ye ne i ekezeha, ne ku sebeliswa litende ze tuna, mi likopano mwa masimu za ezwa mwa nako ya mulimo. Mwa nako ya likweli ze bata, likereke ze ñata ze tuna ni liholo za batu ne li sebeliswa, mi kaufela ne li tletse batu ku kufita maata a tsona. Kwa ku ba Mukulu Miller a eme cwale ka ha a ne a eza kwa pili kwa 1840, “a li mwa bunwi,” mwa ku batañisa lushango, ba ba eza cwale ka makolo li talu ba kopana ni yena mwa ku batañisa kwa batu mafelelezo a nako ya mazazi a 2300, ni ku fa lilata le li re: “Nako ha sa na ku ba teni,” ni, “Hora ya mukulelo wa hae i fitile.” Ka hona re bona kuli, ha nako ya Mulimu i fitile ya ku zwisa lushango kwa lifasi kaufela, Linzwi la hae la talelezwa, mi batu ba ba milione ne ba susuezwa ki takazo ya ku utwa bilelo.
GSAM 133.2Se ne si li niti mwa musebezi wo mwa America ne si li niti ni mwa linaha ze lingwele. Ku tanga ka silimo sa 1840, kwa ku ba batu ba ba nyinyani feela ba ba ne ba arolanya libuka za bona, ba ba ñata ne ba zubula, sina mo ku ka bulelwa, ku ya kwapili ku batañisa bilelo. Mwa England, ne ku na ni baluti ba 700 ba Kereke ya England fela ba ba ne ba batañisa lushango, ku sa balwa ba ba ñata ba ba ne ba eza musebezi wo swana. Mwa linaha ze tuna ze fita mashumi a mabeli za lifasi, lushango ne lu ya ni tukufalelo yeo ne i susueza mutu yo ne a talima ku bulela kuli: “Batu ba ba, ba eza taba ye ka ku tiya hahulu.”