Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
04 / 31
04 / 31

Kauhanyo 1 — Taba ya Makalelo

John Norton Loughborough

GSAM 21.1Ha lu bulela ka ku taha ha bubeli kwa Kreste, lu tolela taba ye, yeo ka buniti ibile yona sepo ya batu ba Mulimu kusukela bashemi ba luna ba pili ba lelekwa mwa simu ya Edeni. Mwa manzwi a ku bulela ku nyoka, kuli peo ya mwanakazi i ka pyata toho ya yona, ne ku li tiiso kuli kwa mafelelezo ku ka taha muluki, ya ka hlola liketso za ku iketa za Satani ni ku zwiseza mulelo wa Mulimu mwa lifasi. Ku nahanwa kuli Adama ni Eva ne ba nahana kuli musebezi wo u ka petahala ka potlako, mi mwana wa bona kasibili ne a ka ba yena ya ka tula. Kono mwa mulelo wa Mulimu, se ne si sepisizwe sa Muluki sa ku pulusa batu kwa ku sinyeha ko ne ku bonahala ne si ambe kaufela se si bonisizwe ku zwelapili ka ku zwiseza “mulelo wa hae ni mukeke, wo ne lu filwe mwa Kreste Jesu pili lifasi li si ka kalisa.”1

GSAM 21.2Ha Adama ni Eva ba ne ba filwe ka nako yeo pono ya maswabi ni buima bo ne bu ka tula lifasi mwa lilimo ze telele fa ku wa kwa lona ku isa ku lukiswa, maswabi a bona ne a ka ba a sa tiyelehi. Mulimu wa kwa legodimo, mwa sishemo sa hae ni ku ba utwela butuku, ne a ba patile pono yeo, a ba siya ku boloka sepo ye monate ya ku lukululwa ka potlako ku ya mwa tukuluho ya kanya ya bana ba Mulimu. Ku nahana kuli puluso i li bukaufi ne ku ba susueza ku itukiseza ka tukiso ye tuna ku amana ni taba yeo.

GSAM 22.1Ka mukwa o swana, ne ku bile ku batu ba Mulimu mwa masika kaufela kusukela kwa mazazi a Adama. Ne ba tiile kuli taba ye tuna ni ye bohlokwa ne i ka petahala kwa nako ye tlang—kuli Kreste u ka taha kwa mafelelezo mi a beye mubuso wa hae. Ni bona, sina Adama ni Eva, ne ba lumela kuli taba yeo ne i li bukaufi, mi sina bona ne ba sa zibi se ne si ka petahala fa nako ya bona ku isa kwa taba yeo; ha ne ba ka ziba, ne ba ka nyahamiswa ku lwela ku fita kwa sikonkwani sa mupuzo.

GSAM 22.2Muhupulo wo u kona ku boniswa ka lika ze ezahalile mwa lifumano ze tuna. Banna ba ne ba kalisize lifumano zeo, leha ne ba sa zibi, ne ba zwiseza mulelo wa Mulimu; kono ne ba susuezwa ki mihupulo ye ne i sa lumelelani mwa linzila kaufela ni mihupulo ya bona ye ne i ba susueza ku eza.

GSAM 22Lika ze ne Tahisizwe ki Lifumano za Columbus ni ku Fita Kwahule

GSAM 22.3Montgomery, mwa Litaba za Kale za Amerika,2 mwa khatiso ya 1902, ha a bulela ka tuto ye ne susueza Columbus ku zwanisa leeto la hae, ni ku zwiseza mulelo wa hae wa ku fita kwa Indies ya kwa Upa ka ku ya kwa wiko, u li:

GSAM 22.4“Columbus ne a nahana kuli a ka lukisa mulelo wa Mulena wa Portugal. Ne a tiile kuli ku na ni nzila ye kuswani ni ye nde ya ku fita kwa Indies ku fita nzila ye ne bonisizwe ki Diaz. Mulelo wa muzamaisi wa sikepe wa kwa Genoa [Columbus] ne li wa buinelo sina mo ne li wa pili. Mwa sibaka sa ku ya kwa upa, kapa kwa mboela ni kwa upa, ne a eza mulelo wa ku ya ka ku toba kwa wiko. Ne a na ni mabaka a malalu a mande ni a tiile a ku itusisa taba ye: la pili, ni ba geografi ba ba fitelela ba nako ya hae, Columbus ne a lumela kuli lifasi ha li se patalele, sina mo batu ba bañata ne ba nahana, kono li bupehile sina bolo; la bubeli, ne a nahana kuli lifasi ne li li linyinyani ku fita mo li inezi, mi karolo ye tuna ne li naha ku fita mezi; la bulalu, ka ku sa zibi ni ku sa nahana ka ku ba teng kwa naha ya Amerika kapa Lewatle la Pacific, ne a nahana kuli likamba la Asia kapa Indies ne li talimani ka ku toba ni Spain ni likamba la kwa wiko la Europa. Bulelele kaufela ku ya kwa Cipango, kapa Japan, ne a nahana kuli bu ka ba mile 4,000 fela.
GSAM 23.1“Mulelo wa hae ne li wo: ne a ka zwa kwa Europa; a lebisa sekepe sa hae kwa wiko ku ya kwa Japan, mi a latele ku koba kwa lifasi ku fihlela ku mu isa kwa se ne a nyaka. Kwa yena ne ku bonahala ku tiile ni ku bunolo sina mo nzi i ka zamaela ku potoloha apole.
GSAM 23.2“Ha ne a ka atleha mwa leeto leli, ne a ka fumana mbuyoti ye mutuna: ne a ka kena mwa Indies ka ku toba ka munyako wa kwapili, mwa sibaka sa ku fita ka nzila ye potolohile ni ka munyako wa kwa thoko sina mo ba Portugal ne ba swanela ku kena.

GSAM 23.3“Lu bona kuli mulume yo, ya ne a ziba lipalo za ku itusisa, geografi ni ku tsamaisa likepe ku swana ni mutu wa kaufela wa nako ya hae, ne a li wa niti mwa taba ya pili—sibupeho sa lifasi—kono ne a fosize hahulu mwa litaba ze peli ze lingwi.

GSAM 23Mufoso o ne u Tusize

GSAM 23.4“Kono, ka mukwa wo sa tloaeleha, mafoso a hae ne a mu tusa mwa taba ye nwi. Kufosa kwa hae ka bulele bo ne ku li ku mu tusa hahulu. Ha Columbus ne a balile hande butuna bwa lifasi ni bulelele bwa niti bwa leeto leo, ne a ka seke a ya, ka kubanga ne a ka bona ka nako yeo kuli nzila ya Portugal ne i li kuswani hahulu mi ne i sa tokwi masheleñi a mañata. Hape, ha ne a ka nahana kapa ku bona kuli naha ya Amerika ne i li fa nzila ya hae, taba yeo ni yona ne i ka seke i mu susueza ku simolola leeto la ku nyakisisa, ka kubanga mulelo wa hae ne si ku fumana naha ye nca, kono ne li ku fumana nzila ye nca ya ku ya kwa naha ye ne i zibahala kale.”

GSAM 23Sepo ye Tuna ya Linako

GSAM 23.5Ka mukwa wo, batu ba Mulimu ba ne ba taha mwa linako kaufela, ne ba na ni sepo ya ku taha kwa Kreste fa mbele ka ku li “ankala ya moya, ye tiile ni ye sa sikinyehi.”3 Leha hangata mwa maswabi ni litshwenyego ne ba lela ka buima kuli, “Ku isa lili, Mulena, pili ku lukululwa ku si ka taha?” ne ba zwelapili, mi sina Paulusi ba bulezi mi ba sa bulela kuli, “Sepo ya luna, kapa tabo, kapa korona ya ku tabisa ki ifi? Kana ha ki mina fapilaa Mulena wa luna Jesu Kreste ha ka taha?”4

GSAM 24Paulusi a Tiisizwe ki Sepo

GSAM 24.1Mifuta ye fokolonyana ya ku bonisa maata a ku tiisa a sepo ye, mwa taba ye, i swanela ku lekana. Ha Paulusi a ne a yiswa fapil'a Felix mi a lumelelwa ku ipulela, ne a li, “Ka nzila ye ba i biza kauhano, ki yona yeo ni rapela Mulimu wa bo ntate, ni lumela lika kaufela ze ngolilwe mwa molao ni mwa bupolofita; mi ni na ni sepo ku Mulimu, yeo bona ka bunani ba i lumela, kuli ku ka ba ni ku zuka kwa ba ba shwile, ba ba lukile ni ba ba sa luka.”5

GSAM 24.2Mwa ku ikuelelela kwa hae ka maata ha a ne a yiswa fapil'a Agripa, Paulusi ne a li, “Cwale ni eme mi ni ahlolwa ka taba ya sepo ya se ne si sepisizwe ki Mulimu ku bo ntate; se ne si sepisizwe, meloko ya luna ye 12, ka ku sebeleza Mulimu ka ku tiya busihu ni musihali, ne i na ni sepo ya ku fumana. Ki ka taba ya sepo ye, Mulena Agripa, ni tamelelwa ki Majuda. Ki kabakalang ku nahaniwa kuli Mulimu a ka zusa ba ba shwile ku li taba ye sa lumelwi?”6 Ha kwa mafelelezo a ne a li Roma ku bonahala fapil'a Sesara, ne a li ku Majuda, “Ka taba ya sepo ya Isilaele ni tlamilwe ka ketane ye.”7

GSAM 24.3Paulusi ne a bulela ka bolokolohi ka sepo ye mwa liñolo la hae ku Tito: “Ka kubanga mukeke wa Mulimu wo u tisa puluso u bonisizwe ku batu kaufela, u lu ruta kuli, ka ku hana bupanduki ni litakatelo za lifasi, lu phele ka ku itoma, ka ku luka ni ka ku rapela Mulimu mwa lifasi leli, ha lu libelela sepo ye ye tabisa ni ku bonahala kwa kanya ya Mulimu yo mutuna ni Muluki wa luna Jesu Kreste.”8

GSAM 24Petrosi a Tabela Sepo

GSAM 24.4Petrosi u bulela ka sepo ye swana kuli: “A lumbekwe Mulimu, Ndate wa Mulena wa luna Jesu Kreste, ya mwa luli lwa hae lo lutuna a lu belezi hape ku ba ni sepo ye phela ka ku zuka kwa Jesu Kreste kwa ba ba shwile, ku ba ni lifa le li sa boli, le li si na lisila ni le li sa feli, le li bolokilwe kwa legodimo ka taba ya mina, mi mina ba ba beilwe ka maata a Mulimu ka tumelo ku ya kwa puluso ye itukiselizwe ku boniswa mwa nako ya mafelelezo. Mwa yona mu taba hahulu, leha cwale ka nako ye nyinyani, ha ku swanela, mu lemiwa ki litshwenyego za mifuta ye miñata: kuli ku lingwa kwa tumelo ya mina, ye bohlokwa hahulu ku fita golide ye ebola, leha i lingwa ka mulilo, ku fumanwe kuli ki ku lumbeka ni ku kuteka ni kanya mwa ku bonahala kwa Jesu Kreste.”9

GSAM 25Mulelo wa Mulimu mwa Ku Bupa

GSAM 25.1Mangolo a bonisa mulelo wa Mulimu wa ku bupa lifasi; mi mwa linzwi la bupolofita lu bile lu ziba mulelo wa hae wa za kwa nako ye tlang: “Ki se si bulela Jehova, ya ne a bupa magodimo, Mulimu yena ka sibili ya ne a bupa lifasi ni ku li lukisa; u li tiisize, ha a li bupanga lufela, a li bupile kuli li yahiwe.”10 Ha a ne a li bupile, ne a li neela mutu. Muñoli wa Lipina u li, “Legodimo, ni magodimo a legodimo, ki a Jehova; kono lifasi u li neile bana ba batu.”11 Kono ha a ne a li neela mutu, mutu ne a li wa ku luka, sina mo mulume wa butali a bulela kuli, “Ni fumani fela se, kuli Mulimu u bupile mutu a li wa ku luka; kono ba batile miitatulo ye miñata.”12

GSAM 25.2Lu bala ka ku tamisana kwa Mulena ni batu, kuli “ha a ne a kabela bana ba Adama, u neile macaba meeli ya ona ka palo ya bana ba Isilaele,”13 ki kuli, ka palo ya Isilaele ya niti ye ka bokaniswa kwa mafelelezo mwa lifasi ku ba ba ba ka phela mwa mubuso wa hae wa kwa nako ye tlang. Paulusi u li mwa manzwi a: “Mulimu ... u bupile macaba kaufela a batu ka mali a linwi kuli ba yahi mwa lifasi kaufela, mi u beilize linako ze ne li beilwe ni meeli ya ku yaha kwa bona; kuli ba nyake Mulena, ha ku swanela ba mu fumane ka ku mu tamaya, leha a si kwahule ni yo muñwi ni yo muñwi wa luna; ka kuli mwa yena lu pila, lu zamaya, mi lu na ni bupilo.”14 Ha mulelo wo wa pili wa lifasi u zwisezwa, “batu ba hao ni bona ba ka ba ba lukile kaufela.”15 Hape ku bulelelwa ka bona mwa muinelo wo, “Ya yahi mwa naha ha a ka se bulele kuli, Ni lwala: batu ba ba yahile mwateñi ba ka swalelwa mafosisa a bona.”16 Ki yona nako yeo “ba ba nyenyefalile ba ka ja lifasi ka lifa; mi ba ka itabela mwa kozo ye ñata.”17

GSAM 26Ku Taha ha Bubeli kwa Kreste si Taba ya Makande

GSAM 26.1Mwa liñolo la bubeli la Petrosi ku bulelelwa kuli “ha lu latelelanga makande a ne a lukiwa ka butali, ha lu ne lu mi zibisa maata ni ku taha kwa Mulena wa luna Jesu Kreste, kono ne lu li lipaki ze ne bonile ka meto bulena bwa hae. Ka kubanga ne a amuhela ku Mulimu Ndate tlotlo ni kanya, ha ku ne ku taha linzwi leli swana ni leli zwa kwa tlotlo ye tuna, kuli, Yo ki Mwan'a ka ya latwa, ye ni mu tabela hahulu. Mi linzwi leli ne li zwa kwa legodimo lu li utwile, ha lu ne lu li ni yena mwa thaba ye kenile. Lu bile ni linzwi la bupolofita leli tiile hahulu, leo mu eza hande ha mu li teeleza, sina liseli leli bena mwa sibaka se si lififi, ku fihlela lizazi li hula ni naleli ya musihali i hula mwa lipilu za mina.”18

GSAM 26.2Mwa lengolo leli, mulumiwa u tolela ku fetolwa kwa Kreste mwa thaba sina bopaki bwa ku taha ha bubeli kwa Kreste. Pili taba ye i si ka ezahala, Muluki wa luna ne a li ku balumiwa ba hae, “Ku na ni ba ba eme fa, ba ba ka si ke ba lika lifu ku fihlela ba bona Mwan'a mutu a taha mwa mubuso wa hae”19—sina mo Luka a ngolile, “Ku na ni ba ba eme fa, ba ba ka si ke ba lika lifu ku fihlela ba bona mubuso wa Mulimu.”20

GSAM 26.3Se ne si sepisizwe se ne si petahalile ka buniti mwa ku fetolwa kwa Kreste. Mwa “pono” ye mwa thaba ne ba bonile Jesu a na ni tlotlo, sina mo a ka bonahala ha a taha mwa mubuso wa hae. Ne ba bonile Elia, ya ne a yelizwe kwa legodimo a si ka lya lifu, a emela ba ba ka fetolwa—ba ka fetolwa ku zwa kwa ku shwa ku ya kwa ku sa shweng—“ka nako ye nyinyani, ka ku benya kwa liso,” ha Mulena a taha.21 Ne ku bile ni Mushe, ya ne a shwile, a emela ba ba ka zusiwa kwa ba ba shwile ku kopana ni Mulena. Ka mukwa wo, mwa “pono” ye ne ba bonile Kreste a taha mwa mubuso wa hae, sina mo ne a ba sepisize.

GSAM 27Bupolofita ki Linzwi leli Tiile Hahulu

GSAM 27.1Leha balumiwa ne ba bonile pono ye ya tlotlo mwa thaba ya ku fetolwa, mi ne ba utwile linzwi la ku amuhela kwa Mulimu, mulumiwa Petrosi u tiisa kuli: “Lu na ni linzwi la bupolofita leli tiile hahulu.” Ka manzwi a, ha a nyefuli se ne ba bonile ni se ne ba utwile mwa nako ye sa lebalehi. Ne ba utwile linzwi la Mulimu ka nako ye nwi, kono mwa mikoloko ye mituna ya bupolofita ye zwelapili ku fita kwa ku taha ha bubeli kwa Kreste, lu na ni linzwi la Mulimu leli bulelwa hangata. Ka buniti, taba kaufela ye bulezwi ka ku utwahala mwa bupolofita mi i petahalile kapa i ñozwi mwa litaba za kale ki linzwi la Mulimu ku luna. Ki ka mukwa wo linzwi la bupolofita li li “tiile hahulu.” Revised Version i li, “li tiisizwe.” Bupolofita bu tiiswa ki se si sili ni se si sili se si petahalile. Taba ye nwi ni ye nwi ye ne ipolofitilwe, ha i petahala, i li tiiso kuli litaba ze lingwi ze sa li petahali li ka taha ka niti.

GSAM 27Muinelo wa Bupolofita

GSAM 27.2Bopaki bo bu latela bwa batuti ba ba tumile ba Bibele ka muinelo wa bupolofita bu na ni maata:

GSAM 27.3Thomas Newton u bulela kuli “bupolofita ki litaba za kale ze bonwa pili ni ku shobokanywa; litaba za kale ki bupolofita bo petahalile ni ku taluswa ka butalo. Manzwi a buhata a ne a bulelwa inge a zwa kwa milimu ne a bile mwa lifasi; kono butali kaufela ni buhali bwa batu ni bademona ha bu koni ku bupa bupolofita bo swana ni bo bu ngolilwe mwa Mangolo.”

GSAM 27.4Sir Isaac Newton u paka kuli “ku teeleza bapolofita ki sesupo sa butokwa sa kereke ya niti.”

GSAM 27.5Dr. A. Keith u li “bupolofita bu lekana ni sikomokiso sifi ni sifi, mi bona ka sibili ki sikomokiso.... Linzwi la Maata-Kaufela fela li ka bitsa ba ba shwile ku zwa mwa libitla,—linzwi la ya ziba kaufela fela li ka bulela kaufela se si patilwe mwa kwa nako ye tlang ye lififi, yeo ku mutu i sa keneli sina malapa a ba ba shwile,—mi a mabeli kaufela ki linzwi la Mulimu.”

GSAM 28.1Matthew Henry ne a li “mwa nako ya Mulimu, ye li yona nako ye nde ka ku fitisisa, ni mwa nzila ya Mulimu, ye li yona nzila ye nde ka ku fitisisa, bupolofita bu ka petahala ka niti. Linzwi ni linzwi la Kreste li kenile hahulu, mi ka hona li tiile hahulu.”

GSAM 28Mulelo wa Bupolofita

GSAM 28.2Lu ka ziba mwa manzwi a Kreste ku balumiwa ba hae mulelo o nwi wa Mulena wa ku neela bupolofita. Ha a bulela ka bupolofita ka litaba ze ne li ka petahala mwa bupilo bwa Judas, ne a li, “Ni li bulela pele li si ka taha, kuli, ha li petahala, mu lumela kuli ki na.”22

GSAM 28.3Mulena u bile u bulela ka mupolofita Isaya kuli, “Ki na Mulimu, mi ha ku na ya swana ni na, ya bulela mafelelezo kusukela kwa makalelo, ni litaba ze si ka petahala kusukela kwa linako za kwa kale, ya li, Mulelo wa ka u ka eme, mi ni ka zwiseza ku taboza kwa ka kaufela.”23

GSAM 28.4Hape, “Ni bulezi litaba za kwa pili kusukela kwa makalelo, mi za zwa mwa mulomo wa ka, ni li bonisize; ni li ezize ka potlako, mi za petahala.... Ni bile ni ku li bulela ku wena kusukela kwa makalelo; fa ku si ka petahala ni li bonisize, kuli u se ke wa li, Siswaniso sa ka se li ezize, ni mutala wa ka wo betilwe, ni mutala wa ka wo kwatile, ki wona wo li laile. U utwile, bona litaba ze; kana ha mu ka li bulela? Ni ku bonisize litaba ze nca kusukela cwale, ni litaba ze patilwe ze ne u sa li zibi. Li bupwa cwale, ha si kwa makalelo; ni pele la lizazi leo ne u si ka li utwa, kuli u se ke wa li, Bona, ne ni li ziba.”24

GSAM 28.5Mwa manzwi a, maata a ku petahala kwa bupolofita sina bopaki bwa ku zwa kwa Mulimu a bonahala, ni ku ba bopaki bwa maata a Mulena a fita milimu kaufela ya macaba. Hape mwa manzwi a lu bona kuli bupolofita bu na ni sibaka se si bohlokwa hahulu mwa Mangolo a niti. Ha litaba ze li li za niti, ku a makaza hahulu kuli batu ba bañata ba neela kutwa hanyinyani kapa ku sa neeleli ku ituta likarolo za bupolofita za Mangolo a Kenile.

GSAM 29Bupolofita Ha Bu Si Ka Tiiswa ka Tiiso

GSAM 29.1Ba ba si na zibo ba bulela kuli ha ba si ka ituta, mi kacwalo ha ba koni ku utwisisa bupolofita. Kwa neku le liñwi, ba bañata ba ba itutile, ku kopanyeleza ni ba bañwi ba mwa bukombwa bwa ku kutaza, ba li: “Bupolofita bu tiisizwe ka tiiso, mi ha bu koni ku utwisiswa. Kaufelaa luna lwa ziba kuli buka ya Sinulo ki buka ye tiisizwe ka tiiso.”

GSAM 29.2Mwa Sinulo, Joani ya latiwa na filwe taelo ye iketile ya ku sa tiisa buka ka tiiso.25 Hape mwa buka ye ku bulezwi mbuyoti ku bao ba “utwa manzwi a bupolofita bo, ni ku buluka lika ze ñozwi mwa bona.”26 Lika ze mwa buka ye tiisizwe ka tiiso ne li ka bulukiwa cwañi ha ne li sa utwisiswi, mi li sa koni ku utwisiswa? Mulena na bulezi ka Moshe, a li: “Lika ze patilwe ki za Mulena Mulimu wa luna; kono lika ze sinuzwi ki za luna ni za bana ba luna ku ya ku ile, kuli lu eze manzwi kaufela a mulao wo.”27

GSAM 29.3Kuli Mulena na lela kuli bupolofita bwa Daniele bu utwisiswe ku bonahala mwa manzwi a hae ku balutiwa ba hae ka za bona. Lu bala kuli: “Kacwalo, ha mu ka bona nto ye nyonyeha ye tisa maswelelo, ye bulezwi ki mupolofita Daniele, i eme mwa sibaka se si kenile (ya bala a utwisise),”28 ili ku bulela kuli, Mu utwisise mupolofita Daniele.

GSAM 29.4Mulena u sinula bufosisi bwa ku bulela kuli bupolofita ha bu koni ku utwisiswa, ka manzwi a: “Pono kaufela ku mina i fetuhile sina manzwi a buka ye tiisizwe ka tiiso, ye batu ba fa mutu ya itutile, ba li, Lu ku kupa kuli u bale ye: mi u li, Ha ni koni, kakuli i tiisizwe ka tiiso: mi buka i fiwa ya si ka ituta, ba li, Lu ku kupa kuli u bale ye: mi u li, Ha ni si ka ituta. Kacwalo Mulena na bulezi kuli, Ka ku bona kuli sicaba se si atamela ku na ka mulomo wa sona, mi si ni kuteka ka milomo ya sona, kono si isize lipilu za sona kule ni na, mi ku ni saba ha sona ku lutilwe ka litaelo za batu: kacwalo, bonani, ni ka zwelapili ku eza musebezi o makaza mwahalaa sicaba se, ili musebezi o makaza ni simakazo: kakuli butali bwa ba butali ba bona bu ka fela, mi kutwisiso ya ba ba na ni kelezo ba bona i ka patiwa.”29 Batu ba bulelwa fa ki mupolofita, ha ne ba latele linzwi le tiile la bupolofita, ne ba sa tokwi ku sutela kule ni mulao wa Mulimu, ni ku beya litaelo za batu mwa sibaka sa litaelo za hae.

GSAM 30Bupolofita Ha Bu Tolokiwi ka Mihupulo ya Mutu Fela

GSAM 30.1Ku palelwa kwa ba bañata ku utwisisa bupolofita ha ku bakwi ki kuli bu na ni taluso ye tibanga, ye patilwe ni ye sa zibahali. Muapositola Pitrosi na bulezi ka za bona kuli: “Mu zibe se pili, kuli ha ku na bupolofita bwa Mañolo bo bu tolokiwa ka mihupulo ya mutu fela. Kakuli bupolofita ha bu si ka taha mwa linako za kale ka tato ya mutu; kono batu ba ba kenile ba Mulimu ne ba bulela ba susumezwa ki Moya o Kenile.”30 Manzwi a a bonisa hande kuli nto ye tokwa ku utwisisa bupolofita ki ku amuhela Moya o na bulela ka bapolofita. Ka za Moya wo, o sepisizwe kaufela ba ba u bata, ku ñozwi kuli: “U ka mi etelela mwa niti kaufela.”31

GSAM 30Bupolofita bo Bu Talelelizwe

GSAM 30.2Mwa ku ituta bupolofita ku na ni litaba ze lukela ku hupulwa kamita: Mulimu, ya sa koni ku fosa, ki yena ya zwisa bupolofita, mi ha nako ya ku talelezwa ha se si polofitilwe i taha, taba yeo ye polofitilwe i ka ezahala. Hape, ka Mulena ya na ni maata a ku bona pili hande ze batu ba ka eza a bulela nako ye nto i ka ezahala, ha nako yeo i taha, bupolofita bu talelezwa ka niti. Ka manzwi a mañwi, ha ku konahali kuli bupolofita bu talelezwe ka buhata ka nako ye beilwe ya ku talelezwa ha bona kwa niti. Ka ku lumelelana ni niti ye, lwa kona ku bulela kuli, ha nako ya Mulena i taha ya kuli lushango lwa hae lwa niti lu fiwe lifasi, lushango lu bonahala nako kaufela.

GSAM 30.3Ka nako ye ñwi, muñoli ha na sa zwa ku fa ngambolo ka za ku talelezwa ha bupolofita, mutu ya sa lumeli ku Mulimu ya na li foo a taha fahali, a li: “Ni lukela ku mi tabela, mina ba ba toloka bupolofita, kakuli mu na ni mbuyoti hahulu. Mwa ku ituta kwa mina litaba za kale, mu bonahala ku fumana ka bubebe hahulu ze lumelelana hande ni bupolofita.” Lwa mu alaba kuli, “Ee, li lumelelana kakuli ne li ezelizwe kuli li lumelelane. Ha ne mu ka ya kwa sitolo sa liapalo za kwa mazoho ku yo leka ze peli, kana ne mu sa ka libelela ku fumana ze lukela lizoho la mina?” A alaba kuli, “Kaniti ne ni ka li libelela, kakuli li ezelizwe kuli li lukele mazoho.” Muñoli a li: “Kacwalo, Mulimu ya na ziba hande ze batu ba ka eza na polofitile za bona, mi batu bao ha ba taha kwa nako ya ku eza, ni ku eza lika ze na polofitile, muñoli ya bulela niti ka za litaba za kale u ñola likezo za bona, zeo ha li bapanywa ni bupolofita, li lumelelana hande.”

GSAM 31Bupolofita ki Liseli mwa Lififi

GSAM 31.1Muapositola Pitrosi u bulela kuli lu lukela ku mamela bupolofita sina lebone le benya mwa sibaka sa lififi. Ha ku si na lebone la bupolofita, linako ze taha ne li ka ba lififi feela. Mulelo wa liseli ki ku zwisa lififi—ha mutu a zamaya mwa sibaka sa lififi, ki ku mu bonisa nzila, ni ku i bonisa hande, kuli muzamayi a kone ku bona ni ku keta nzila ka muhato ni muhato. Muñoli wa lisamu u li: “Linzwi la hao ki lebone kwa maoto a ka, ni liseli mwa nzila ya ka.”32 Munna ya butali u li: “Nzila ya ba ba lukile i swana ni liseli le benya, le eketa ku benya ku fitela lizazi li benya ka ku tala.”33 Kacwalo, ha linako li nze li fita, ku bonahala kuli linzwi la Mulimu, sihulu mwa ku talelezwa ha bupolofita bwa lona, li ka sinuka ku ya ku ya, li bonisa ka ku tala hahulu ku muituti wa Bibele kuli kaniti u mwa nzila ye isa kwa liseli la ku ya ku ile ni kwa lizazi le li sa feli.

GSAM 31Likezahalo ze Talu ze Butokwa ku Zwa mwa Edeni ku ya kwa Mafelelezo

GSAM 31.2Ha lu talima nzila ya batu ba Mulena ku zwa mwa Edeni ku ya kwa mafelelezo, mwa liseli la Mañolo, ku na ni likezahalo ze talu ze bonahala ka butokwa bo bu iketile. Sa pili ki ku taha ha pili kwa Kreste, ku ba mutu kwa hae, ku taha kwa Emanuele, Mulimu ya bonahalizwe mwa nama; sa bubeli ki Lukiso lo lutuna lwa Kereke hamulaho wa Linako za Lififi—lilimo ze 1260 za ku hatakelwa, mo linzwi la Mulena li na batla li patilwe kaufela ku batu fela—ili ku zwa kwa kereke mwa muinelo wa yona wa lihalaupa, ni ku beiwa ha Mañolo foo kaufela ba kona ku a bala ni ku ziba tato ya hae; sa bulalu ki ku taha ha bubeli kwa Mulena wa luna ku tisa linako za ku kutisezwa ha lika kaufela ze bulezwi ka milomo ya bapolofita ba hae kaufela ba ba kenile ku zwa kwa makalelo a lifasi; se ki ku feleza “ndwa ya mwa linako kaufela,” ndwa ye mwahalaa sibi ni ku luka, ni ku tisa nako ya kanya, ye linako kaufela li nze li lebile ku yona.

GSAM 32Bupolofita bu Fa Lisupo za Nzila ku ya kwa Mafelelezo

GSAM 32.1Ha lu mamela linzwi le tiile la bupolofita sina lebone le li lukela ku etelela mihato ya luna, li lu bonisa nzila ye lukile mwa lififi, ha ku koni ku ba ka mukwa o muñwi, kono lu ka fumana nzila i supilwe hande mwa linzwi la bupolofita mwa linako kaufela ku fitela ku taha ha bubeli kwa Kreste. Ka ku ba cwalo, ba ba latela hahulu liseli la bupolofita ha ba na ku lemuha feela lisupo ni lipaki za kuli lizazi le lituna li kusuhi, kono ba ka lemuha hape musebezi wa Mulena ha u nze u zwelapili ka ku tiya mwa mashango a niti a a lukela ku lukiseza sicaba ku mu fumana mwa kozo ha a taha.

GSAM 32.2Niha Mañolo a bulela kuli lizazi la Mulena li ka tawela batu ba bañata sina “lisholi busihu,”34 a bulela hape ka za ba ba tiile mwa kelezo ya Mulena kuli: “Mina, mizwale, ha mu mwa lififi, kuli lizazi leo li mi tawele sina lisholi. Kaufelaa mina mu bana ba liseli, ni bana ba lizazi.”35

GSAM 32Mu Hupule Ku Etelela kwa Mulena

GSAM 32.3Ha lu hupula mwe Mulena a etelezi mwa musebezi wa ku taha, ku nde ku lemuha kuli kamita Mulimu na lela kuli batu ba hae ba hupule mwe a bonisize ku ba babalela ni maata a hae ka ku ba tusa. Ha a fa mabaka a ku furala Mulimu kwa Isilaele, muñoli wa lisamu u li: “Ba lebala Mulimu Mupulusi wa bona, ya na ezize lika ze tuna mwa Egepita; misebezi ye makaza mwa naha ya Hamu, ni lika ze sabisa kwa Liwate le Lifubelu.”36 Ha ne ku li ku kunde ku Isilaele ku hupula mwe Mulena a ba etelezi, kana ha ku kunde ni ku luna? Ka tabo ye tuna, muñoli wa lisamu u bulela hape kuli: “U lumbeke Mulena, wena moya wa ka, mi u si ke wa lebala limbuyoti za hae kaufela.”37

GSAM 33.1Mwa linako kaufela Mulena u bile ni niti ye butokwa, ye lelezwi, ka sishemo sa hae, ku zwisa sicaba mwa butanga bwa sibi, ni ku si lukiseza ku kena mwa Kanana ya kwa lihalimu; mi ku tusa ku talima mwe Mulena a sebezelize ni ba ba kutalize niti ye.

GSAM 33Lika ze Tuna ka Lisebeliso ze Nyinyani-nyinyani—Bopaki bwa D’Aubigné

GSAM 33.2D’Aubigné, mwa buka ya hae ya Litaba za Kale za Lukiso lwa Kereke, u li: “Mulimu, ya lukiseza musebezi wa hae mwa linako ze telele, u u peta ka lisebeliso ze fokola hahulu, ha nako ya hae i tahile. Ku eza lika ze tuna ka lisebeliso ze nyinyani-nyinyani, ki wona mulao wa Mulimu. Mulao wo, o sebeza kaufela mwa ze bupilwe, u fumaneha hape mwa litaba za kale.”38

GSAM 33.3Mulimu, mwa linako za kale, ha na kala ku keta batu ba ba iketile kuli a ba eze sicaba sa hae ka sibili, na ezize cwalo ka ku biza munna a li muñwi—Abrahama—ya na pila mwahalaa bahedeni, mwa Ure ya Makalidea. Ku yena kwa zaliwa bana ba bañata; kono ka za bona, ha ba sa huliselizwe kwa muinelo wa sicaba, Mulimu wa kwa lihalimu na li: “Mulena ha na si ka mi lata, kamba ku mi keta, kabakala kuli ne mu li ba bañata ku fita licaba kaufela; kakuli ne mu li ba banyinyani ka palo ku licaba kaufela.”39

GSAM 33.4Hape, ha na bata ku pulusa batu ba hae mwa butanga bwa bona mwa Egepita, na ketile ku ba mueteleli wa bona mutu ya na patilwe mwa ndu ya mahe ka likweli ze talu ha na li lushea, mi hamulaho a beiwa mwa sikalwana se si sa lukiswa hahulu, se ezizwe ka mataka ni ku matehiwa ka sekontili, mi a tufehelwa mwa nuka ya Nile. Kono Moshe yo ya swana, ha na sa hulile ku ziba lika, na ketile nzila ya buikokobezo ya ku nyanda ni batu ba Mulimu, ku fita ku iketla mwa “litabo za sibi za nako ye kuswani.”40

GSAM 34Tulo ya Gideoni

GSAM 34.1Hamulaho, Mulena ha na bata ku pulusa Isilaele ku Mamidiani ni Maamaleki, ba ba na kena mwa naha ya bona “sina linziye ka buñata,” ni ku sinya ze mela mwa naha, ba sa siyi “lijo ku Isilaele, niha e li nku, kamba komu, kamba mbongolo,” Mulena a luma mungelo ku Gideoni. Mwana yo wa Joashi na fitile mwa butata bwa ku pola kolo ye nyinyani ni ku i pata lila za hae. Mungelo ha a mu zibisa kuli u lukela ku pulusa Isilaele, Gideoni a buza ka ku komoka, a li: “Ni ka pulusa Isilaele ka nto mañi? bona, lubasi lwa ka lu bubotana mwa Manase, mi ki na ya munyinyani mwa ndu ya ndate.”41 Munna yo ya swana wa buikokobezo ni bubotana a zwa ni banna ba hae ba 300, ba na ni mabone ni linkwana fela (ketso ye ne i ka bonahala sina bupumbu kwa katulo ye fokola ya batu), mi ka ku eza Mulimu maata a bona, ba fumana tulo ye tuna. Pili puluso i si ka taha, Gideoni na ka lila sina mupolofita Amosi, ya na buza kuli: “Jakobo u ka zuha ka mañi? kakuli u munyinyani.”42

GSAM 34Lushea mwa Sikombe sa Lijo za Lifolofolo

GSAM 34.2Ka nako ye beilwe ki Mulena, Mupulusi wa batu a pepwa, mi balisana ba mu fumana a lobezi mwa sikombe sa lijo za lifolofolo. Ba lubasi lwa hae ba fa lifasi ne ba eza misebezi ya bupilo ya buikokobezo, kono ye na ni likute. Ka za bubotana bwa hae fa lifasi, Mupulusi na li: “Lipukubje li na ni mikoti, ni linyunywani za kwa lihalimu li na ni lihaha; kono Mwana mutu ha na foo a ka lobeza toho ya hae.”43 Na ketile baapositola ba hae “mwahalaa ba ba kwa tasi, ba ba sa fiti kwa muinelo wa batu ba ba si babotana ni ba ba si bafumi, niha ba si ba ba kwa tasi hahulu. Lika kaufela ne li lelezwi cwalo ku bonisa lifasi kuli musebezi ne u si wa mutu, kono ne u li wa Mulimu.”

GSAM 35Ha Ku Si Ka Biziwa ba Bañata ba Butali

GSAM 35.1Paulusi na bulezi ka za musebezi wa mwa mazazi a kereke ya kwa makalelo kuli: “Bupumbu bwa Mulimu bu fita batu ka butali; mi bufokoli bwa Mulimu bu fita batu ka maata. Kakuli mu bona ku biziwa ha mina, mizwale, kuli ha ku si ka biziwa ba bañata ba butali ka za nama, niha e li ba bañata ba maata, niha e li ba bañata ba ba na ni bulena; kono Mulimu u ketile lika za lifasi ze pumbu ku swabisa ba butali; mi Mulimu u ketile lika za lifasi ze fokola ku swabisa ze na ni maata; ni lika za lifasi za kwa tasi, ni lika ze nyefulwa, Mulimu u li ketile, ee, ni lika ze si yo, ku felisa lika ze li teñi; kuli ku si ke kwa ba ni mutu ya itumba mwa pata ya hae.”44

GSAM 35Banna ba Buikokobezo mwa Lukiso lwa Kereke

GSAM 35.2Lu fumana niti ye swana i bonahalizwe mwa bupilo bwa Balukisi ba batuna ba Kereke ba lilimo za mwanda wa bu 16. Muñoli wa litaba za kale u li: “Mulukisi wa Kereke Zwingle na zwile mwa mutala wa mulisana wa mwa Lilundu la Alps; Melanchthon, muituti wa za Mulimu mwa Lukiso lwa Kereke, na zwile mwa ndu ya musebezi wa ku eza liapalo za nsimbi za masole; mi Luther na zwile mwa ndu ye nyinyani ya mukati wa liminerale ya mubotana.” Ka za hae, Luther na li: “Bashemi ba ka ne ba li babotana hahulu. Ndate na li mulemi wa likota ya mubotana (hamulaho a ba mukati wa liminerale), mi me na atisa ku lwala likota fa mukokotelo wa hae, kuli a fumane ze ba ka huliseza bana ba hae ka zona. Ba na mamela musebezi o butata hahulu ka libaka la luna.”

GSAM 35.3Muapositola Jakobo, ha a bulela ka za ku biziwa ha batu kwa musebezi wa Mulena, u li: “Mu teeleze, mizwale ba ka ba ba latiwa, kana Mulimu ha na si ka keta babotana ba lifasi le, ba ba humile mwa tumelo, ni maja a mubuso o a sepisize ba ba mu lata?”45

GSAM 35Mamethodisti ba kwa Makalelo

GSAM 35.4Ha lu latelela tatelano ye zwelapili ya balukisi ba Kereke ku fitela kwa mazazi a pili a kereke ya Mamethodisti, nako ye tuto ya sishemo se si fiwa fela i na kutazwa ka tukufalelo, lu fumana i na ni maata a Mulimu. Ha i na beilwe fa pata ya batu ka busepehi, ni lilato la Kreste le li na ni sishemo, mi i swalwa ka tumelo ye pila, balumeli ha ba si ka fumana feela ku swalelwa libi za kale, kono hape maata a ku ba kenisa, kuli ba kone ku pila bupilo bo bu kenile. Kereke ya Mamethodisti ne i na ni makalelo a buikokobezo, mi ne i fuyehilwe ku ya ka tumelo ni sepo ye bunolo ya bakutazi ni batu ba kereke.

GSAM 36.1Ha lu latelela likezahalo ni ze batu ba iponela ze kopani ni musebezi wa ku taha, lu fumana kuli, sina mwa musebezi kaufela wa Mulena o mutu a sebeza mwa ku u peta, makalelo a wona ne li mwahalaa babotana ni ba ba sa zibahali; kono ku si ke kwa ba ni mutu ya u hana ka libaka leo ku si ka nyakisiswa hande bopaki bo musebezi wo o mutuna u yemile ku bona, kuli ba si ke ba fumaneha mwa muinelo wa bao Mulena a na buzize za bona kuli: “Ki mañi ya nyefuzi lizazi la lika ze nyinyani?”46

GSAM 36Kalabo ya Eck ku Luther

GSAM 36.2Ku tusa bao ba ka bata ku ahlula kuli tuto i lukile kamba i fosahalile ka ku talima ku ba banyinyani kamba ku ba bañata kwa ba ba i amuhela, lu amula kalulo ya pihisano ye mwahalaa Luther ni Eck. Luther ha a yema fa Mañolo, ni ku ba ni bundume bwa ku hana tukelo ya batu ya ku beya mihupulo ya bona fahalimu a linzwi la Mulimu, Eck a alaba ka manzwi a ku soma: “Na komoka buikokobezo ni buinyefazo bo Ngaka ya kutekeha a kala ku hanyeza a li nosi bona bondate ba bañata bao ba ba tumile hahulu, ni ku ikakanya kuli u ziba ku fita bapapa ba batuna, likopano za baeteleli, lingaka za lituto, ni likolo ze tuna za tuto! ... Ha ku na pelaelo kuli ne ku ka komokisa, Mulimu ha na patile niti ku batu ba ba kenile ni ba ba bolaezwi tumelo ba bañata cwalo, ku fitela ku taha kwa Ndate ya kutekeha.”

GSAM 36.3Kalabo yeo ne i ka alabiwa hande ka ya Zwingle ku John Faber, kwa Zurich, Faber ha a bulezi “ku komoka ha hae ka za mwe lika li fitile, ha mikwa ya kale ye na bile teñi ka myanda ye 12 ya lilimo i latilwe, mi ku bulezwi hande kuli Sicaba sa Bakreste ne si nze si fosa ka lilimo ze 1400.” Zwingle a alaba ka ku akufa kuli “bufosi ha bu feli ku ba bufosi ka libaka la kuli tumelo ya bona i bile teñi ka lilimo ze 1400, mi mwa ku lapela Mulimu ku ba wa kale kwa mukwa ha ku na tuso ha ku sa koni ku fumaneha mutomo kamba tumello ya wona mwa Mañolo a a kenile.”47

GSAM 37Linzwi la Mulena le li Lwanisana ni Butali bwa Batu

GSAM 37.1Kozi ya ku sepa mihupulo ya batu, mwa sibaka sa ku alaba puzo ya kuli, “Niti ki nto mañi?” ka linzwi la Mulena, i talusizwe hande ki mupolofita Hosea ha a li: “Mu limile bumaswe, mu kutulile bufosi; mu cile muselo wa buhata; kakuli ne mu sepa nzila ya mina, ni buñata bwa banna ba mina ba maata.”48 Kamita pilu ya mutu i nze i sekamela kwa ku sepa mutu; kono ha lu nze lu atamela nako ye Mulena a ka “zuha ni ku sisinya lifasi ka ku sabisa,” mupolofita Isaya u eleza kuli: “Mu tuhele ku sepa mutu, ya muhemo wa hae u mwa linko za hae; kakuli u ka balelwa ku ba nto mañi?”49

GSAM 37.2Ka ku lemoswa cwalo mwa Mañolo ka za kozi ya luna mwa taba ye, ku si ke kwa ba ni mutu ya ahlula ka ku akufa ku nyaza musebezi wa ku taha, inge ha u swaneli ku talimwa kabakala makalelo a wona a buikokobezo, kamba kabakala kuli ba ba bizwa ba batuna mwa meeto a lifasi ha ba si ka ema ni wona. Kono kaufela ba nyakisise hande ze u bulela. Niti i na ni butokwa bo bu sa koni ku lekanyiwa, mi mihupulo fela ya batu, ha i bapanywa ni yona, ki muuku feela o u si na butokwa.

Notes

  1. 2 Timotheo 1:9 ↩
  2. David H. Montgomery, Litaba za Kale za Amerika, khatiso ya 1902, mapeji 8, 9. ↩
  3. Maheberu 6:19. ↩
  4. 1 Matesalonika 2:19. ↩
  5. Liketso 24:14, 15. ↩
  6. Liketso 26:6-8. ↩
  7. Liketso 28:20. ↩
  8. Tito 2:11-13. ↩
  9. 1 Petrosi 1:3-7. ↩
  10. Isaya 45:18. ↩
  11. Lipina 115:16. ↩
  12. Muekelesia 7:29. ↩
  13. Deuteronoma 32:8; ↩
  14. Liketso 17:26-28. ↩
  15. Isaya 60:21. ↩
  16. Isaya 33:24. ↩
  17. Lipina 37:11. ↩
  18. 2 Petrosi 1:16-19. ↩
  19. Mateu 16:28 ↩
  20. Luka 9:27. ↩
  21. 1 Makorinte 15:51, 52. ↩
  22. Johane 13:19. ↩
  23. Isaya 46:9, 10. ↩
  24. Isaya 48:3-7. ↩
  25. Sinulo 22:10 ↩
  26. Sinulo 1:3 ↩
  27. Deuteronoma 29:29 ↩
  28. Mateu 24:15 ↩
  29. Isaya 29:11-14 ↩
  30. 2 Pitrosi 1:20, 21 ↩
  31. Joani 16:13 ↩
  32. Lisamu 119:105 ↩
  33. Liproverbia 4:18 ↩
  34. 1 Matesalonika 5:2; 2 Pitrosi 3:10 ↩
  35. 1 Matesalonika 5:4, 5 ↩
  36. Lisamu 106:21, 22 ↩
  37. Lisamu 103:2 ↩
  38. Litaba za Kale za Lukiso lwa Kereke, buka 2, kauhanyo 1, ndima 1 ↩
  39. Deuteronoma 7:7 ↩
  40. Maheberu 11:25 ↩
  41. Baatuli 6:4, 5, 15 ↩
  42. Amosi 7:2 ↩
  43. Mateu 8:20 ↩
  44. 1 Makorinte 1:25-29 ↩
  45. Jakobo 2:5 ↩
  46. Zakaria 4:10 ↩
  47. Litaba za Kale za Bupolotesitanti ya Wylie, kauhanyo 12, ndima 16, 17; hatiso ya Cassel, likepe 458 ↩
  48. Hosea 10:13 ↩
  49. Isaya 2:22 ↩

Note

Back