Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
09 / 31
09 / 31

Kauhanyo 6 — Lushango ni Batisi ba Lona

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Ñola pono, mi u i bonahaze hande fa matlapa, ili ya i bala a kone ku mata. Hoba pono i sa na ni nako ya yona ye beilwe, kono kwa mafelelezo i ka bulela, mi ha i na ku bulela buhata; leha i liyeha, u i libelele, hoba i ka taha luli, ha i na ku liyeha.”1

GSAM 108.2“Mi na bona mungelo yo muñwi a fufa mwahalaa lihalimu, ya na ni evangeli ya ka ku sa feli ya ku kutaza ku ba ba yaha fa lifasi, ni ku sicaba kaufela, ni lusika, ni puo, ni batu, a bulela ka linzwi le lituna, a li: Sabañi Mulimu, mi mu mu neke kanya, hoba nako ya katulo ya hae i fitile; mi mu lapele ya ezize lihalimu, ni lifasi, ni liwate, ni limondola za mezi.”2

GSAM 108.3Ba ba ne ba zahaza lushango lwa ku taha ne ba bulela kuli “pono” ye, ni nako ya yona ye “beilwe,” ye bulezwi ki mupolofita Habakuke, ne i kopanyize lipono za bupolofita bwa Daniele ni za ya ñozwi Sinulo. Ne ba li talusa hande hahulu ka ku li swanisa fa lichati za bona za bupolofita, ili ya bala taluso a kone luli ku “mata” ni ku zibisa ba bañwi taba yeo.

GSAM 108Lushango lo Lu Hlakile

GSAM 108.4Ku zahaza kwa Ma-Adventista ne ku si feela ku bulela ze bulezwi ki Paulusi fa pile a Felikisi, za “ku luka, ku ipusa, ni katulo ye ka taha;” hape ne ku si ze bulezwi ki Martin Luther hasamulaho wa ku feza ku toloka Bibele, ha ku bulelwa kuli, nako ye nyinyani pili a shwa, na li: “Ni lumezi kuli katulo ha i kuteni; ee, kuli Mulena ka sibili ha a na ku ba siyo ka lilimo ze fitelela makolo a malalu hape.” Hape ne ku si ze bulezwi ki John Wesley, ya bulezi kuli na “nahana kuli lilimo ze sikiti li kona ku kala hasamulaho wa lilimo ze ka ba likolo.” Ma-Adventista ne ba bulela kuli ba fa lushango lo lu swanisizwe mwa Sinulo 14:6, 7, lwa kuli, “Nako ya katulo ya hae i fitile,” ni mukosi wa mwa Sinulo 10:6, wa kuli, “Nako ha i sa na ku ba teñi.” Bupolofita bo bu cwalo ne bu si ke bwa kona ku talelezwa ka ku zahaza taba ye ne “i ka taha,” ye taha “mwa lilimo ze makolo a malalu,” kamba “mwa lilimo ze likolo,” kono ne bu bata nako ye beilwe, ya kuli, “i fitile.” Lushango lo lu cwalo, lo lu hlakile sina fo ku batelwa ki bupolofita bo bu bulezwi fa halimu, ne lu zahazizwe ki Ma-Adventista ku lifasi kaufela.

GSAM 109Katulo fa Ku Taha kwa Kreste

GSAM 109.1Ka nako yeo lushango lo ne lu zahazizwe lwa pili, likwata kaufela za Sikreste ne li lumela kuli katulo i ka ba teñi fa ku taha ha bubeli kwa Kreste. Cwale, batu ba mwa muinelo wo, ha ba fa lushango lwa kuli nako ya katulo i fitile, ba sa lumela cwalo, ne ba swanela ku zahaza ku taha ha bubeli kwa Kreste. Luli, taba ye ne i fa lushango maata, ni ku susueza batu hahulu, ne li ku zahaza nako ye beilwe. Kwa makalelo ne ba bulela kuli mafelelezo a lifasi a ka taha ka nako ye ñwi mwa “silimo sa Majuda” sa 1843, ni kuli nako yeo ne i le mwahalaa lizazi la 21 la mwedi wa 3, 1843, ni lizazi la 21 la mwedi wa 3, 1844. Hasamulaho wa ku fita kwa nako yeo, lu ituta mwa koranta ya Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku ya silimo sa 1844 kuli lizazi le li beilwe ne li ketilwe la ku fela kwa linako za bupolofita. Leo ne li lizazi la bulishumi la mwedi wa busupa wa Majuda, le li lumelelana ni lizazi la 22 la mwedi wa 10, 1844.

GSAM 109Ku Bala Mazazi a 2300

GSAM 109.2Mutomo wa nako yeo, ya 1843, ne li mazazi a 2300 a mwa Daniele 8. Ne ku bulelwa kuli, ka “mazazi” ao ne a kopanyizwe ni bupolofita bo mwa bona libatana ne li ketilwe ku swanisa mibuso, “mazazi” a swanela ku sebeliswa sina lisupo za lilimo, ka ku ya ka taluso ya Mulena ya nako ye swanisizwe, sina ye filwe mwa Numere 14:34 ni Ezekiele 4:5, 6; ni kuli maviki a mashumi a supile, ili mazazi a 490, a mwa Daniele 9, ne a swanela ku ba kalulo ya pili ya mazazi a 2300, ni kuli linako ze peli zeo ne li kalile hamoho. Taba ye filwe mwa Daniele 9, ye ne i supa makalelo a maviki a mashumi a supile, ne li “ku zusiwa kwa taelo ya ku zusa ni ku yaha Jerusalema.” Taelo yeo ne i zusiwe mwa silimo sa busupa sa Artaxerxes Longimanus, ka 457 pili a Kreste, sina fo ku ñolezwi mwa Ezra 7.

GSAM 110.1Kuli le ne li lizazi la niti la ku kala kwa maviki a mashumi a supile ne ku bonahalizwe ki taba ya kuli, hasamulaho wa maviki a 69 feela, ili lilimo za 483, ku zwa ka 457 pili a Kreste, kamba ka 27 hasamulaho wa Kreste, Kreste na kolobelizwe ki Joani mi a kala musebezi wa hae, a li: “Nako i talelelitwe,”3 ni ze ñwi. Ku kala kwa musebezi wa Kreste ka 27 hasamulaho wa Kreste, ku bapolwa kwa hae hasamulaho wa lilimo ze talu ni hafu ku zwa fa nako yeo, “mwahalaa [fa hali] viki [ya bumashumi a supile],” ku fela kwa musebezi o iketezi mwa Majuda ka 34 hasamulaho wa Kreste, ni ku sokoloha ka potlako kwa Saule, muapositola ku Bacaba, ne li tiisa kuli maviki a mashumi a supile ne a felezi luli ka nako yeo, mi ka cwalo a kalile ka 457 pili a Kreste. Ne ba balela taba yeo cwalo: Ku zwa ku 2300 u tuse 457, mi ku siyala 1843. Mi ka lilimo za 457 ne li pili a Kreste, lu fitiswa kwa mafelelezo a mazazi a 2300, kwa mafelelezo a 1843.

GSAM 110Ze Lumezwi ki Bahanyeti

GSAM 110.2Ku bulezwi ka niti kuli “ze bulelwa ku yemela niti ki ba ba i hanyetsa li fa bopaki bo butuna hahulu.” Ha ku na ni a li muñwi wa ba ba ne ba hanyetsa lushango lwa ku taha ya na kile a supa kuli katulo ya ku nyakisisa ya batu ba Mulena ne i li taba ye ka ezahala pili a ku taha kwa Kreste; kono mwa taba ye ne ba nahana ka ku lumelelana ni Ma-Adventista. Ku tiisa taba ye, lu qotsa ze bulezwi ki bahanyeti ba babeli ba ba tumile.

GSAM 110.3Ndate N. Colver, ha na kutaza mwa Ndu ya Tapelo ya mwa Mukwakwa wa Marlboro, mwa Boston, ka 1842, a hanyetsa Ma-Adventista, na bulezi a li:—

GSAM 111.1“Haiba mazazi a ki lilimo, lifasi li ka fela ka 1843; ni mushimani kaufela wa kwa sikolo a kona ku bona seo; hoba haiba 490 ne i felezi fa lifu la Kreste, mazazi a 2300 a ne a ka fela ka 1843; mi lifasi li swanela ku fela, haiba ku sa bonahazwi kuli ku na ni taba ye ñwi ye ka ezahala, mi ha ni boni fo ku kona ku ezezwa seo.”

GSAM 111.2Muluti yo Mutuna Stuart, ka nako ye swana ni yeo, na bulezi a li:

GSAM 111.2“Ki taba ye makaza kuli butuna bwa ba ba talusa Mañolo mwa England ni Amerika, ka lilimo ze ñata, ne ba itwaezi ku utwisisa mazazi a bulezwi mwa Daniele ni Sinulo sina ze yemela, kamba lisupo za, lilimo. Ni fumani ku li tata ku fumana mutomo wa mukwa wo u atile, o ni kona ku bulela kuli u batilile ku ba ho kaufela.”

GSAM 111Bopaki bwa Muluti yo Mutuna Bush

GSAM 111.3Muluti yo Mutuna Bush na bulezi a li: “Ya hanyetsa Ndate Miller fa taba ya hae ya nako, u mu hanyetsa fa taba yeo a tiile hahulu ku yona. Nako ya hae i lukile; kono u fosize mwa taba ye ka ezahala.” Bush na li ya lumela kuli lifasi kaufela li ka sokoloha pili a ku taha kwa Kreste. Monahano wa hae ne li kuli lilimo ze sikiti li ka kala ka 1844.

GSAM 111.4Bakutazi ba tumelo ya ku taha ne ba luta mwa lipulelo za bona fa batu kuli litaba za lifasi za kwa mulaho ne li bonisa kuli licaba ze fapana ne li mwa muinelo wo swanisizwe ki siswaniso sa mwa Daniele 2, ha licwe li ne li ka nata siswaniso fa maoto, mi Mulimu wa lihalimu a tome mubuso wa hae; ni mwa kauhanyo ya 7, ha “mubuso, ni bupusi, ni butuna bwa mubuso o kwa tasi a lihalimu kaufela li ka fiwa bahalaleli ba Ya Pahami Hahulu.” Hape ne ba lemusa batu kuli lisupo za mwa pupo, za mibuso ni za mikwa ya batu ne li swana feela ni zeo Mañolo a ne a bulezi kuli li ka bonwa Mulena ha a li bukaufi ni ku bonahala.

GSAM 111Limakazo mwa Lihalimu

GSAM 111.5Mulena u bulela ka mupolofita Joele a li: “Ni ka bonisa limakazo mwa lihalimu ni fa lifasi, mali, ni mulilo, ni litutulu za musi. Lizazi li ka fetulwa ku ba lififi, ni kweli ku ba mali, pili a ku taha kwa lizazi le lituna ni le li sabisa la Mulena.”4 Ma-Adventista ne ba lumela ni ku luta kuli liseli la kwa mutulo la lilimo za makolo za mafelelezo, le li bizwa hahulu kuli liseli za kwa mutulo, ne li “mulilo ni litutulu za musi” ze lumelelana ni ze bulezwi ki mupolofita; mi ku ya ka zibo ye nde ka ku fitelela ye kona ku fumanwa mwa litaba za kwa mulaho (lu supa Buka ya Zibo Kaufela ya Edinburg ku ba bopaki), ne li bonwi ka sewelo pili a nako ye.

GSAM 112.1Cwale, lushango lwa ku taha ka potlako kwa Mulena ha lu ne lu ya kwa libaka ze kuteni hahulu za lifasi, lisupo ne li bonahaliswa mwa lihalimu ze ne li ekeza maata a niti, ni ku lemusa batu.

GSAM 112.2Ka lizazi la 25 la mwedi wa 1, 1837, ne ku bonahalile liseli la kwa mutulo le li benya hahulu sina mulilo, le ne li bonahala ku isa minahano ya ba bañata kwa bupolofita bwa mupolofita Joele bwa ze ne li ka ba teñi pili a lizazi le lituna la Mulena. Taluso ye tatama ya ze ne li bonahala i zwa mwa koranta ya Muzahazi wa Makwebo wa New York ya lizazi la 22 la mwedi wa 10, 1839. I lumelelana hande ni ze muñoli a ne a boni ka sibili mwa Victor, mwa Ontario County, N.Y.

GSAM 112Liseli la kwa Mutulo le li Swana ni Mulilo la 1837

GSAM 112.3“Manzibwana a lizazi la 25 la mwedi wa 1, 1837, ne ku bonahalile limakazo ze swana [ku talusa liseli la kwa mutulo] mwa libaka ze fapana za naha, sina babali ba luna ha ba ka hupula luli. Fa mubu ne u apesizwe ki litwa, ze ne li bonahala ne li li ze nde hahulu ni ze ‘sabisa’ ka mukwa wo ne u sika ka ba teñi kale. Fa sibaka si siñwi se si bukaufi ni lilundu, batu ba ba ne ba boni seo ne ba lu talusize kuli ne ku swana ni ‘mandinda a mulilo a elela ku zwa fa lilundu,’ mi mwa libaka ze ñata, ku ya ka ze lu utwile, litwa le ne li apesize mubu ne li bonahala sina mulilo o kopani ni mali, mi kwa halimu (sina muapositola ha bulela), ‘lihalimu ha li ca mulilo,’ ne li swana hahulu ni taluso ya bupolofita ya lizazi la mafelelezo, ili ba bañata ba makala; bana ba ba ne ba bona seo ne ba sabile mi ba buza haiba katulo i li ye taha; ni lifolofolo ne li tetemela, li bonisa ku saba hahulu.”

GSAM 113.1Sisupo se sa mupolofita Joele ne si sika bonahala mwa Amerika feela; kono tuto ya ku taha kwa Mulena ha i ne i zibahelela mwa Great Britain, sisupo se si swana ne si bonahalizwe mwa lihalimu a naha yeo. Muzahazi wa Makwebo wa New York ya lizazi la 22 la mwedi wa 10, 1839, i qotsa ze tatama ku zwa mwa likoranta za London, za simakazo se ne si bonwi mwa naha yeo butuku bwa lizazi la 3 la mwedi wa 9:—

GSAM 113Liseli la kwa Mutulo la 1839

GSAM 113.2“LONDON, LIZAZI LA 5 LA MWEDI WA 9 [1839].—Mwahalaa nako ya 10 butuku bwa Labune ni nako ya 3 ya ka mitanganyi ya maabani, mwa lihalimu ne ku bonwi ye ñwi ya limakazo ze nde hahulu ze sa itwaelwa, za linaleli ze wa ni liseli za kwa mutulo, ze bonwi mwa lilimo ze ñata za kwa mulaho. Sisupo sa pili sa simakazo se se sa itwaelwa ne si bonahalile kwa mizuzu ye 10 pili a nako ya 10, ha liseli le libelu le li bofefo, le ne li bonahala sina muwawa, li zuka kwa kalulo ya kwa mutulo ya lihalimu, mi ka butuku-butuku la ya kwa hali a lihalimu, mi ka nako ya 10 kamba mizuzu ye 15 hasamulaho wa yona, lihalimu kaufela, ku zwa kwa upa ku ya kwa wiko, ne li li liseli le lituna li liñwi. Ne li bonahala ku sabisa hahulu, mi ne li swana feela ni liseli la mulilo o mutuna o sabisa. Liseli ne li fetuka hahulu; ka nako ye ñwi ne li bonahala ku wa, mi hasamulaho wa seo la zuka ni ku benya hahulu. Ne ku bonwa musi o muñata o kopani ni lona, o kupelela-kupelela, mi kaufela ya ne a lebelela ne a bonahala ku lumela kuli ne li ‘mulilo o mutuna hahulu.’

GSAM 113.3“Ku saba mwa muleneñi o mutuna ne ku li kutuna hahulu; batu ba likiti ne ba matela kwa sibaka se ne ku nahaniwa kuli ku bile kozi ye sabisa. Likaloi za ku tima mulilo za kwa litsi za Baker Street, Farringdon Street, Watling Street, Waterloo Road, ni ze za kwa litsi za kwa wiko wa London—luli, kaloi kaufela ya ku tima mulilo mwa London—ne li hakanyizwe ku lipizi mi za matela kwa se ne si nahaniwa kuli ki ‘sibaka sa sinyehelo’ ka mafulufulu a fita a ka mehla, li latelezwa ki likaloi, ni batu ba palami lipizi, ni matshutitshuti a matuna. Likaloi ze ñwi za ku tima mulilo ne li ile ku yo fita kwa High Gate ni Halloway [sibaka sa limaele ze ka ba 4] pili ku lemuhwa kuli ne ba fosize. Ze ne li bonahala ze za zwelapili ka lihora ze fitelela ze peli, mi ka nako ya mitanganyi ze ne li bonahala za ba ze nde hahulu.

GSAM 114.1“Ka nako ya 2 ka mitanganyi simakazo seo ne si bonisa ze nde hahulu, mi ze tata hahulu ku talusa. London kaufela ne i bonesizwe sina fa musihali o mutuna, mi moya ne u kenile hahulu. Kalulo ya kwa mboela ya lihalimu, ka nako ye bulezwi, leha ne i si na malu, ne i li ye fifi hahulu; kono linaleli, ze ne li sa baliwi, ne li benya hande. Kalulo ye lebanile ni yona ya lihalimu ne i bonahala ku fapana ka mukwa o makaza kono o munde hahulu; ne i kenile hahulu, mi liseli ne li benya hahulu; ne ku li ku latelelana ku ku sa feli kwa linaleli ze wa, ze ne li fapana ka ku benya—ne li bonahala ku bupiwa mwa hali a lihalimu, mi za atoloha ku fitela li bonahala ku tibuha. Seo ne si makaza hahulu. Linaleli ze nyinyani ze sa baliwi ne li zwela fa mukulo wa lihalimu, mi za matela kwa lifasi ka lubilo lo lutuna ili lito ne li sa koni hande ku latelela muhala wa zona; ni zona ne li bonahala ku tibuha, mi za hasa muwawa o mubelu o mufi fa lihalimu kaufela. Mibala ne i li ye minde hahulu.

GSAM 114.2“Ka nako ya 2 ni hafu ze ne li bonahala za fetuka ku ba lififi; lififi leo ha li felile, kwa bonahala muzuzumbe o benya kwa lihalimu fo ku li kwa halimu ku fita, ni ku potoloha mukulo wa lififi le ne li le kwa halimu a kalulo ya kwa mboela ya naha. Hasamulaho wa nako ye nyinyani litutulu za liseli le li swana ni silivera za zwa ku lona. Za ekezeha ka ku makaza, za kopana ni muwawa o mubelu wo ne u bupiwa ka nako ye swana, mi ha li fitezi butelele bwa zona kaufela, ze ne li bonahala ne li fitelela ze mutu a kona ku nahana. Linaleli ne li mata-mata kwa mahlaku kaufela, mi za zwelapili ku fitela nako ya 4, ha zeo kaufela li fela.”

GSAM 114Ze sa Itwaelwa ze Bonahala fa Lizazi

GSAM 114.3Bakutazi ba ba pila ha ba ne ba beya fa batu niti ya ku taha kwa Mulena, limakazo ze ñata ni ze fapana mwa lihalimu ne li bonwi mwa libaka ze fapana za lifasi. Mwahalaa zeo, sibaka sa luna si lumela feela ku bonisa siswaniso sa lizazi sina ha li ne li bonahala mwa Norwich, England, mwa mwedi wa 12, 1843. Se si swana ni seo ne si bonahalile mwa New Haven, Conn., ka lizazi la 9 la mwedi wa 9, 1844, ka lihora ze peli pili a musihali o mutuna ni hasamulaho wa musihali o mutuna, mi ne si bonwi ki batu ba likiti.

GSAM 115Ku Bonahala kwa Lizazi ka Mukwa o sa Itwaelwa

GSAM 115.1Ndikiti ye nyinyani ya mwahali i yemela lizazi. Ne li li la mubala o bofefo o swana ni wa lamunu. Kalulo ya fande ya lindikiti ze peli ze potolohile lizazi, ze ne li si ku lona ka libaka ze sa lekani, ne i bonahala ku ba ni mubala o swana ni woo; kono kalulo ya mwahali ya lindikiti zeo ne i li ya mubala o tibile wa ñandatalukeke, lihalimu mwa hala lindikiti zeo li bonahala ku ba la mubala o musootho o mufi, mi lindikiti ze talu ze tuna ze ne li fita mwa lizazi ni kwa tasi a lona, ne li bonahala ku ba za liseli le li benya le li bonahala hande.

GSAM 115.2Za taba ye ne i bonahalile mwa England lu bala mwa liñolo le li zwa ku E. Lloyd, London, la lizazi la 3 la mwedi wa 1, 1844, ze tatama:—

GSAM 115.3“Ku bile ni ‘sisupo fa lizazi’ se si makaza, se si bonwi ki batu ba bahulu ba Norwich ni ba mwa naha ye i potolohile, se si swana ni sona ha si sika ka bonwa kale mwa England. Ne si bonwi mwa mwedi wa 12 wo fitile, ka nako ye ka ba ya 12 fa musihali, mi sa zwelapili ka lihora ze peli. Ne si sabisize bayahi hahulu. Ne si bonahalile pili feela a Mizwale Winter, Burgess ni Routon ku kala musebezi wa bona wa ku kutaza mwa muleneñi woo. Ne si bonahala ku lukiseza niti nzila, ili ba ba ni katumelelo ye nde teñi.”

GSAM 116.1Taba ya simakazo seo, sina ha si ne si bonahalile mwa New Haven, Conn., i filwe mwa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku ya lizazi la 10 la mwedi wa 10, 1844, mi ne i zwisizwe mwa koranta ya Mulibeleli wa New Haven ya lizazi la 10 la mwedi wa 9, 1844. Mwa taba yeo ya mwa Ku Lela, mulukisi u bulela a li: “Ha ku na ya ziba za pupo ya konile ku fa taluso ya mutomo wa simakazo se ye mu kolwisa yena ka sibili.”

GSAM 116.2Taba ya ze ne li bonahalile ze, ze ne li kopani ni lizazi mwa New Haven, Conn., ka lizazi la 9 la mwedi wa 9, 1844, ne i hatisizwe hape mwa koranta ya Mutisi wa Litaba wa Hartford ya lizazi la 12 la mwedi wa 9, 1844, mi i balwa cwalo:—

GSAM 116.3“Lindikiti ze ne li potolohile lizazi ka Mubulo, lizazi la 9 la mwedi wa 9, 1844, ka lihora ze peli pili a musihali o mutuna ni hasamulaho wa musihali o mutuna, li bonahala ku ba ze ne li bonwi ki bayahi ba luna ba bañata ka ku li lebelela hahulu, mi li susuelize takazo ya ku ziba hande ze ñata za ze bonahala za mufuta o swana ni seo, ni mutomo wa zona.

GSAM 116.4“Ndikiti ye ya liseli ne i makaza ka ku ina nako ye telele, mi ne i file linako ze nde za ku i lebelela hande. Ka nako ye ka ba ya musihali o mutuna, ne i na hahulu ni lindikiti ze peli ze felezi, ye ñwi i li bupala bwa madigili a ka ba 45, i potolohile lizazi le li mwa hali a yona, mi ye ñwi i li bupala bwa madigili a ka ba 72, i na ni hali a yona kwa lihalimu fo ku li kwa halimu ku fita, mukulo wa yona u fita mwa lizazi. Ndikiti ye nyinyani ne i latelezwa ki ndikiti ye telele, ye ne i latela muhala wa yona o mutelele, mi ye ne i sa fapani hahulu ni ndikiti ye potolohile hande. Kwa lehlaku le li lebanile ni lizazi, ni madigili a 36 kwa mutulo ku zwa fa sibaka sa kwa lihalimu fo ku li kwa halimu ku fita, ndikiti ye tuna ne i sikanyizwe ki lindikiti ze ñwi ze peli ze ne li lekana hande kamba ku batila ku lekana ka bupala bwa zona ku zwa kwa mukulo ku ya kwa mukulo ku fita fa hali, li bupa fa sibaka se li sikana liseli le li benya, le li ne li ka zwa luli fa ku kopana kwa liseli la lindikiti ze talu ze benya. Ndikiti ye ne i potolohile lizazi ne i bonisa mibala ya muzuzumbe, hañata i benya hahulu ni ku ba ye nde. Lindikiti ze ñwi ne li sweu mi li sa benyi hahulu, ka li ne li li kuteni hahulu ni lizazi. Likauhanyo ze nyinyani za lindikiti, leha ku le cwalo, za mibala ye i kauhana [ya muzuzumbe], ne li bonahala ka linako ze fapana, kwa upa ni kwa wiko.... Ku swana ko ku cwalo kwa mubupelo ku swanela ku itinga fa mulao o muñwi wo u laula ku bupiwa kwa lindikiti za liseli; kono mufuta wa mulao woo ha u si ka talusiwa ka ku tala.... Ha ku sika bile butata bo butuna ku talusa ku bupiwa kwa ndikiti ye potoloha lizazi, hoba mutomo wa yona u swana hanyinyani ni wo u bupa muzuzumbe, kono ku talusa mutomo wa ndikiti yeo mukulo wa yona u fita fa hali a lizazi ku fumanwi ku li kutata hahulu.”

GSAM 117Limakazo ze Taleleza Bupolofita bwa Mangolo

GSAM 117.1Ka ku bala ka za mo limakazo ze ne li bonwi mwa magodimo li ne li sebelisizwe mwa Engelandi ni mwa Amerika, lu kona ku ituta mwa Taluso ya Mateu 24, ye ne i ñolilwe ki Sylvester Bliss, i hatisizwe kwa Boston ka 1843. Hamulaho a ku bulela hape ze ñwi za litaba ze bulezwi fa pili, u li:—

GSAM 117.2“Cwale ‘lisupo ze tuna’ ni ‘lipono ze li swisa’ ze ne li bulezwi mwa Mangolo a niti, li bonahala li talelezwi kaufela, hamoho ni ze Mupulusi a ne a bulezi kuli li ka taha pili a si ka taha.”

GSAM 117.3“Sina mo ku li niti kuli ku mela kwa matali fa likota ki sesupo sa litabula, ka mukwa o swana, ha lisupo ze li se li talelezwa, Bakreste ba swanela ku ziba kuli ku taha kwa Kreste ku kaufi, mi se li fa menyako. Si si fela ku lumelelwa ku ziba; Mupulusi wa luna u ba laela ku ziba.”5

GSAM 117BALUMIWA

GSAM 117.4Ha se lu bulezi za lika ze tuna za lushango lwa ku taha ha bubeli, mo lu ne lu kutazilwe lwa pili, ku ka ba kwa tuso ku lemuha ba bañwi ba ne ba eza kabelo ye tuna mwa kutaza ko mutuna. Lu se lu file mabizo a bakutazi ba bañata ba ne ba li ba ba ziba hahulu mwa linaha za kwa ntle, ba ne ba kutaza lushango. Ha lu bulela ba bañwi ba ne ba etelela mwa Amerika, ba ne ba beilwe ki Mulena buima bwa musebezi, ku ka tusa ku bonisa hape kuli lizoho la Mulena ne li li mwa musebezi wo.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Lwa pili lu ka lemuha taba ya William Miller, ya ne a li wa butokwa hahulu mwa musebezi wa ku taha mwa Amerika, kuli batu ba bañata ba ziba musebezi wo fela ka libizo la “tuto ya Mu-Millerite.”

GSAM 118.2William Miller ne a pepilwe kwa Pittsfield, Mass., ka mwedi wa bu 2, 1782. Ha a sa li mwana, ku bonahalile masupo a maata a ku nahanisisa ni ku sebeza a fita a batu ba bañwi. Lilimo ze nyinyani li ezize kuli masupo ao a bonahale hahulu ku batu kaufela ba ne ba yaha ni yena. Ne a na ni mubili o tiile, zibo ye eza ka potlako mi ye bupilwe hande ka tlhaho, ni mukwa o si na lisila. Ne a itutile mwa sikolo sa sibaka ka lilimo ze nyinyani fela ha ku lumelwa ka bunata kuli zibo ya hae ne i fita ya batuti ba ne ba tomiwa kamita.

GSAM 118.3Mukulwana Miller ne a nyalile ka 1802, mi a ya ku yaha kwa Poultney, Vt. Banna ba ne a tamisana ni bona ku zwa mo a ne a zwa ku ya kwa Poultney, ba ne a kolota hahulu ku bona litaba za hae za lifasi, ne ba amehi hahulu ki lituto za ku sa lumela ni lituto za bu-deisti. Ne ba si banna ba ba maswe, kono ka sikwata ne ba li bayahi ba ba nde, mi ka bunata ne ba li ni mukwa o tebileng, ba na ni sishemo ni ku aba. Kono ba hana Bibele ku ba yona mulelo wa niti ya bulapeli, mi ba lika ku eza kuli ku hana kwa bona ku bonahale ku li kwa swanela ka tuso ye ne ba kona ku fumana mwa mañolo a Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, ni ba bañwi. Mukulwana Miller ne a itutile mañolo ao ka ku kena, mi kwa mafelelezo a bulela kuli ki mu-deisti. Yena muñi u bulezi kuli bupilo bwa hae bwa bu-deisti ne bu teelezi nako ya lilimo ze 12, ku zwa kwa 1804 ku ya kwa mulaho.

GSAM 118.4Ha a amuhela tiiso ya ku ba mukapitani, a kena mwa musole ka 1810. Ha a zwa mwa musole, a isa ba hae kwa Low Hampton, N.Y., kuli a kale musebezi wa ku lema ka 1812. Sina mulimi, ne a na ni nako ye ñata ya ku bala. A fumana kuli lituto za hae za bu-deisti ne li si mu neele tiiso ya tabo ye ka fita bupilo bwa cwale. Kwa ndata a lifu kaufela ne ku li lififi ni swiswi. Ka manzwi a hae muñi:

GSAM 118.4“Ku nyamalala ka ku sa feli ne ku li mu hupulo o bata mi o swisa, mi ku ikalabela ne ku li ku nyamalala kwa niti ku batu kaufela. Magodimo ne a li inge koporo fa toho ya ka, mi lifasi inge sipepe fa maoto a ka. Ku sa feli!—kiñi? Mi lifu!—li ne li li lañi? Ha ni ne ni nahanisisa hahulu, ne ni zwa kwa ku bonisa ka niti. Ha ni ne ni hupula hahulu, litaba ze ni ne ni zwisize mwa ku nahanisisa li ne li hasana hahulu. Ni lika ku tima ku nahanisisa, kono mihupulo ya ka ne i si ka lumelelwa ku laulwa. Ni ne ni swabile luli, kono ne ni si ka ziba libaka la teñi. Hamulaho, ka potlako, mukwa wa Mupulusi wa bonahala hahulu mwa mihupulo ya ka. Ne ku bonahala kuli ku kona ku ba ni mutu ya nde ni ya na ni sishemo hahulu kuli yena muñi a lifele milatu ya luna, mi ka ku eza cwalo a lu lukulule kwa ku nyandiswa ki kotlo ya sibi. Ka nako ye nwi ni ikutwile mo mutu yo ne a swanela ku ba ya muhau; mi ni nahana kuli ni kona ku itahisa mwa mazoho a hae, ni ku itinga mwa muhau wa hae.”

GSAM 119Ku Fetoga kwa William Miller

GSAM 119.1Hape a li:

GSAM 119.1“Ni boni kuli Bibele ne i tisanga kwa pono Mupulusi yo cwalo fela ya ne ni mu bata; mi ni ne ni sa zibi mo buka ye si ka bululelwa ne i kona ku bonisa lituto ze ne li swanela hande hahulu ni litokwa za lifasi le li wile. Ni ne ni hapelelwa ku lumela kuli Mangolo ki ku bonisa kwa Mulimu. A ba tabo ya ka; mi mwa Jesu ni fumani mulikani.... Cwale Bibele ya ba yona tuto ya ka ye tuna, mi ni kona ku bulela ka niti kuli ni ne ni i nyakisisa ka tabo ye tuna. Ni fumani kuli ne ni si ka bulelwa lika ze li kana ka halofo. Ni makala kuli ne ni si ka bona bunde bwa yona ni kanya ya yona pili, mi ni makala kuli ni ne ni kile ku i hana.”

GSAM 119.2Mukwa wa William Miller wa ku ituta Bibele u talusizwe ki yena muñi cwale:

GSAM 119.2“Ni tomile ku beya kwa thoko mihupulo ya ka ya pili, ku tamisa Mangolo ni Mangolo ka ku kena, mi ku latelela tuto ya ona ka mukwa o beilwe ni wa ku lukisa.... Ha ni fumana taba ye sa bonahali, ne ni i tamisanga ni litimana kaufela za Mangolo ze zamaelela; mi ka tuso ya Cruden, ni nyakisisa litaba kaufela za Mangolo ze ne li na ni manzwi a mañwi a butokwa a ne a li mwa karolo ye si ka bonahala.... Ka mukwa wo ni latelezi tuto ya Bibele, mwa ku i bala kwa ka pili, ka lilimo ze peli kamba cwalo, mi ni ne ni tiile luli kuli Bibele ki yona mufutololi wa yona muñi.”

GSAM 120.1“Ha ni ne ni ituta cwalo, ni ne ni tiile kuli ha bupolofita bo ne bu talelezwi kwa linako za kale bu ka ba mulelo wa ku ahlulela mukwa wa ku talelezwa kwa bo bu sa li talelezwi, lituto ze tumile za mubuso wa moya wa Kreste—mubuso wa lilimo ze 1000 wa lifasi pili lifasi li si ka fela, ni ku kuta kwa Bajuda—ne li si ka tiiswa ki linzwi la Mulimu.... Ni fumani kuli Mangolo a ruta ka ku bonahala kuli Jesu Kreste u ka shetumuka hape fa lifasi le, a taha mwa maru a lihalimu, mwa kanya kaufela ya Ndate.”

GSAM 120.2“Ni ne ni tabo mwa ku ituta Mangolo ye ne ni si ka nahana pili kuli i kona ku zwa mwa lituto za ona. Ni kalile ku ituta ona ni si ka libelela ku fumana nako ya ku taha kwa Mupulusi, mi mwa makalelo ne ni sa koni ku lumela sephetho se ni ne ni se fihlezi; kono bopaki ne bu ni amezi ka maata a matuna kuli ne ni si koni ku hanyetsa tumelo ya ka. Ni ne ni se ni iketile hahulu mwa sephetho sa ka, mi ni kalile ku libelela, ku lebelela, ni ku lapela ku taha kwa Mupulusi.”

GSAM 120.3Hape u li:

GSAM 120.3“Ni lumelile; mi ka nako ye nwi musebezi wa ku hasanya tuto ye, kuli lifasi li lumele ni ku itukiseza ku kopana ni Muatuli ni Munyali ha a taha, ne u beilwe mwa mihupulo ya ka. Ha ni swaneli ku kena fano mwa litaba kaufela za miliko ya ka ye mitelele ni ye butuku. Ki ku bulela fela kuli hamulaho a lilimo ze ñata ni ne ni hapelelwa ki Moya wa Mulimu, maata a niti, ni lilato la lipilu, ku nanula sifapano sa ka ni ku kutaza litaba ze ku lifasi le li shwa ni ku nyamalala.”

GSAM 120.4Mukulwana Miller, sina ba ba susuezwi ki lushango le mwa linaha ze lingwi, mwa makalelo ne a nahana ku petahaza musebezi wa hae ka ku ñola ni ku hatisisa mwa likoranta za sicaba ni mwa libukana. Lwa pili a hatisisa mihupulo ya hae mwa Telegraph ya Vermont, koranta ya Baptista, ye ne i hatiswa kwa Brandon, Vt. Ne ku li ka 1831. Lwa pili a bulela fa sicaba ka za taba ye ka 1832. Ka za kopano ye u li, “Mulena a shulula sishemo sa hae fa mukopano, mi ba bañata ba lumela mi mioya ya bona ya puluswa.”

GSAM 121.1Ka 1836 lituto za hae li ne li hatisizwe mwa likoranta za sicaba za nako yeo. Mwa maliha a 1837-38 lituto za hae li ne li zwisizwe mwa libukana. Ka 1838 libukana ya bubeli ya makepe a 204 ne i hatisizwe, mi mwa yona Mukulwana Miller a bulela kuli maata a Ottoman a kona ku wa ka 1839 kamba 1840. Lituto za hae za pili mwa mitende ye tuna ne li li ka 1836. Ka nako yeo a bulela mwa mitende ya Randolph, Lowell, Groton, ni Lynn, Mass.

GSAM 121.2Ku isa ka 1840 Mukulwana Miller ne ku bat'o ba yena fela ya ne a bulela fa sicaba mwa taba ya ku taha kwa Kreste kwa kaufi. Mwa silimo seo, ka potlako, myanda ya batu ya tamana ni yena ku kutaza lushango. Se ne si tise phetoho ye tuna se ka taluswa mwa kauhanyo ye tatama. Mwa maliha a 1839-40 Mukulwana Miller a neela lituto ze ñwi kwa Exeter, N.H. Koo ki mo a ne a kopana lwa pili ni Mukulu J. V. Himes, ya ne a amuhezi tumelo ka nako yeo, mi ku zwa kwa nako yeo a ema ni Mukulu Miller, a li muhatisi ni mukutazi ya tukufalelo wa lushango lwa ku taha ha bubeli.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Ka za musebezi yo wa tukufalelo mwa musebezi wo mutuna lu si koni ku eza hande ku fita ku bulela mwa mañolo a muñoli wa bupilo bwa hae, ya li:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes ne a pepilwe kwa Wickford, R.I., ka la 19 ya mwedi wa bu 5, 1805. Ndate wa hae ne a zibiwa hahulu sina mulekisi wa kwa West Indies, mi ne a li wa butokwa sina yo muñwi wa kereke ya Episcopal ya St. Paul kwa Wickford. Mma wa hae ne a li ni mukwa o muñwi o monate, ni lilato la Mupulusi, le ne a li tšhela mwa litsebe ze ne li itukiselize za mwana wa hae.

GSAM 121.5“Ndate ne a tomile ku isa mwana wa hae, Joshua, mwa tuto ya bukutazi bwa kereke ye ne a li wa yona, kono litaba li ne li si ka lumelela. Mulimu ne a ni musebezi o muñwi wa ku neela mwana yo, mi ne a lukisa litaba ka mukwa wo ne u ka tisa sephetho se ne si nyakwa. Ka 1817 ndate a romela thoto ye bohlokwa a i neela Captain Carter, ni Alexander Stewart a li mubabaleli wa thoto. Banna bao ba bonahala ba si na busepahali, mi ha ba fihla kwa sibaka sa kwa West Indies, ba lekisa sikepe ni thoto kaufela, mi ba shaba. Taba ye ne i fetolile milelo kaufela ye ne i beilwe kwa kwapili ya Joshua yo mutanga, ya ne a swanela ku romelwa kwa Brown University, kwa Providence, R.I. Kono mwa April, 1821, a iswa kwa New Bedford, Mass., mi a neelwa William Knights ku ituta musebezi wa ku eza likhabinete.

GSAM 122.1“Ha a fihla mwa yaha ya hae ye nca, a kena ka tukufalelo mwa musebezi wo ne a neelilwe, a tomile ku ba mukalifi wa musebezi wa hae. Kono ka potlako a fumana kuli sibaka sa hae sa bulapeli ne si si ka swanelana kaufela ni yena. U li, ‘Mukulwana wa ka ne a li mutu ya hana lituto za butatu bwa Mulimu, mi a ni isa kwa kereke ya hae. Mukutazi Rev. Orville Dewey ne a li yena mulisana. Ne a li muñwi ya ne a fetogile ku zwa mwa tumelo ya kale. Tuto ya ka kwa Bishop Griswold ni kwa Rev. William Burge, muluti wa St. Paul, Wickford, ni ku utwa hangata Dr. Crocker ya ne a bulela ka maata kwa St. John’s, kwa Providence, R.I., ne ku ni lukisize ku si lumelela ku hana kwa Mukulwana Dewey lituto za Kreste ni balumiwa ba hae, leha a ne a bulela ka manzwi a monate.’”

GSAM 122.2“Ka nako yeo ne ku si na kereke ya Episcopal kwa New Bedford, mi a tomile ku ya kwa kereke ya pili ya Bakreste [si ba balateleli], mi hamulaho a tamela sikwata seo. U li, ‘Fano ni fumani Bibele ye bulehile ni bolokolohi bwa ku nahanisisa, mi ni sebelisize hande kaufela.’ Kereke ye ne i le fa tokomelo ya Rev. Moses Howe. Rev. Mr. Clough a kolobetsa Joshua V. Himes ka la 2 ya mwedi wa bu 2, 1823. Ka pilu ye tukile ki tukufalelo ya Mulena wa hae, a kalisa ka nako ye nwi, ha a li ni lilimo ze 18, ku bulela taba ya sifapano ni ku susueza batu ku sokoloha. U bulela za hae muñi:—

GSAM 122.3“‘Ka potlako ni ba mubuleli wa ku susueza, mi ni neelilwe tiiso ya ku sebelisa mpo wa ka.... Ni felize nako ya ku ituta musebezi wa ka ka ku tabisa, mi ni lumbekiwa. Kono ka lilimo ze 5 kamba ze 6 ni ne ni tloaele ku sebeza musebezi o ekezwile, mi ka mukwa wo ni fumana lizazi li liñwi kamba mabili mwa viki ya ku ituta ni ku sebeza mwa libaka ze tokwa, mi miselo ya musebezi wo ni ne ni i neela mulisana wa ka.’”

GSAM 123.1“Ka 1825 a tomilwe ku ba mulumiwa wa kopano ya likereke za Bakreste kwa mboela ya Massachusetts. ‘Ne ku si na mulelo kamba nzila ya ku pabalela balumiwa,’ ku bulela Mukulu Himes, ‘mi ni tomile ku kena mwa musebezi wa ku ipabalela, ni kutaza mo ni kona.’”

GSAM 123.2“Ka 1828 a zwa kwa New Bedford, si ka ku belaela kamba ku tokwa maata, kono ka tomelo ye ne i swanela ku hapa, a ya kwa Plymouth, mo a ne a kutaza linzwi la Mulimu mwa matlo a sikolo, mwa likamelo ze ne li lukisizwe ka nako yeo, ni kai ni kai mo a ne a kona ku teelezwa. Ka 1829 a eza musebezi wo swana kwa Fall River ku isa ka 1830, ha a ya ku Boston ku ba mulisana wa likereke za Bakreste za Pili ni za Bubeli; mi fano a yaha ka lilimo ze 33. Ka 1839 a fetoga Mu-Adventista ka taba ya ku taha, sina mo ne i talusizwe ki Mukulu William Miller ya tumile. A kena mwa taba ye nca ka tukufalelo kaufela ye ne a li ni yona, mi bukutazi bwa hae ne bu tatile ki mulilo ni maata. Ka 1840 a kala ku hatisisa Lisupo za Linako, a emela taba ye ne a neelezi pilu ya hae kaufela. Mali a hae kaufela, musebezi wa hae kaufela, ni maata a hae kaufela ne li neelwa mwa taba ye, mi makiti a batu a sokoloha.”

GSAM 123Musebezi o Tamisizwe wa Miller ni Himes

GSAM 123.3Ku zwa ka 1840 ku isa kwa mbumbi wa 1844 musebezi wa Bakulu Miller ni Himes ne u tamisizwe hahulu ha ba ne ba zamaya mwa mitende, mwa litabula ka tende ya bona ye tuna hahulu, mi mwa maliha mwa likereke ni mwa matumba a sicaba. Maata a mubili a Mukulu Himes ne a mu pabalelize ku fitela a kena mwa lilimo za hae za 92. Zibo ya hae ya ku nahanisisa ne i tiile ku fitela kwa mafelelezo. Ka 1894, ka la 28 ya mwedi wa bu 9, a neela kutazo ye susueza hahulu kwa mukopano wa Ma-Adventista ba Lizazi la Bu-7 ba ba fita 3000, kwa sibaka sa kopano kwa Lansing, Michigan. Ne a bonahala inge u bulela ni tukufalelo ni maata a linako za kale. Ne ku li sika se sa makaza ku mutu ya ne a se li mwa mwedi wa bulalu wa lilimo za hae za 91, mi ya ne a lwala butuku bo ne bu sa koni ku folisiwa, bo ne bu mu bulaile mwa silimo se si tatama.

GSAM 124.1Bakulu Miller ni Himes ne ba eme, inge ba li “fapil'a ntoa,” mwa musebezi wa ku taha ha bubeli mwa Amerika, mi ne ba li ba babili fela mwa batu ba mashumi a mañata ba ne ba sebeza ni bona ku kutaza tuto ya ku taha kwa Kreste, bao litaba za bona ze tuna ne li li tomelo ya mulelo ni busepahali bo bu tiile. Banna bao ne ba bañata ba sikwata se lifasi li bitsa kuli “batu ba ba i yahi,”—banna ba ne ba hulile ka ku tamisana ni litaba ze swisa za bupilo, ba itutile ku ahlulela butokwa bwa taba ka mulelo mi si ka maano. Ne ba li ba mukwa o swana ni bao Mukulu Miller a ne a bulelezi kuli ba ne ba amuhela lushango ku zwa mwa likereke, “ba ba kenile hahulu, ba ba tukufalile, ni ba ba phela.” Taba ye ne i tiisizwe ki bakutazi ba likereke ze shutana, bao hamulaho a ku ikauhanya kwa Ma-Adventista ni bona ne ba li, “Lushango [tuto] lu zwisize liseli la sikwata sa luna.”

GSAM 124Bakutazi ba Mu-Adventista ba Bañwi ba ba Tumile

GSAM 124.2Ku ka ba kwa tuso ku bulela ka mabizo banna ba bañwi ba ne ba eza kabelo ye tuna ni Bakulu Miller ni Himes mwa musebezi wa linako zeo za makalelo. Wa pili mwa palo ki Charles Fitch, wa Cleveland, Ohio, ya ne a tahisize ka 1842 muhupulo wa ku ba ni lichati ku talusa lipono za Daniele ni Sinulo. Simuluho sa muhupulo wo ne si itingile fa Habakuki 2:2, 3. Charles Fitch a shwa ka la 10 ya mwedi wa bu 10, 1844.

GSAM 124.3Dr. Josiah Litch, wa Philadelphia, ya, sina mo lu ka bona mwa kauhanyo ye tatama, a susuezwa ki Mulena ku kutaza niti ye ne, ha i talelezwa, i tise ku hula ka potlako ni ka maata kwa takazo mwa lushango lwa ku taha.

GSAM 124.4Elon Galusha, wa Lockport, N.Y., mukutazi wa Baptista ya ne a zibiwa hahulu, ya ne mañolo a hae ni bukutazi bwa hae ka za ku taha kwa Mulena kwa kaufi bu tise likilikani ze tuna mwa sikwata seo.

GSAM 125.1E. R. Pinney, wa Seneca Falls, N.Y., mukutazi wa Baptista yo muñwi ya ne a tukufalile, ya ne bukutazi ni mañolo a hae bu li maata mwa musebezi. Ne a kona ku bizwa hande kuli “Munyo wa lifasi.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, wa New York City, ya ne, pili a si ka fetoga ku tumelo ya ku taha, a li mubuleli wa ku zuha wa tumile. Mañolo a hae a sebelize maata a matuna mwa ku susueza batu ku neela bona muñi ni lika za bona ka ku itela hahulu mwa musebezi; sihulu ne ku li cwalo mwa libeke za mafelelezo za mazazi a 2300. Ki yena ya ne, hamulaho a maswabi, a tisize fapil'a batu ba Mu-Adventista ni lifasi lituto za hae ze 6 za muinelo wa mutu, muinelo wa ba ba shwile, ni kotlo ya kwa nako ye tlang.

GSAM 125.3Mukulu Stockman, wa Portland, Maine, ne a li musebezi yo muñwi wa tukufalelo mwa ku zuha kwa William Miller mwa mutende wo. A shwa libeke ze ñwi pili mwaka wa Bajuda wa 1843 u si ka fela, nako yeo batu ba Mu-Adventista ne ba sepa ni ku libelela kuli Mulena u ka taha.6

GSAM 125.4Ne ku li ni banna ba bañwi ba ba tumile bao, ka baka la tokwa sibaka, lu ka ba bulela fela, sina N. N. Whiting, ya ne a eza phetolelo ya Testamente ye Nca mwa Sikuwa, ye ne i zibiwa kuli Phetolelo ya Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, ni Edwin Burnham (mizwale ba balalu), kaufela ki basebezi ba ba tusa hahulu mwa lushango.

Notes

  1. Habakuke 2:2, 3. ↩
  2. Sinulo 14:6, 7. ↩
  3. Mareka 1:14, 15, ↩
  4. Joele 2:30, 31. ↩
  5. Taluso ya Mateu 24, makepe 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Ku kona ku bonwa ka bunolo, sina mo ku bonisizwe mwa Mañolo a Makalelo, fa 17, kuli Bakulu Fitch ni Stockman ne ba nyakaza ku ziba se ne si ezahalile hamulaho a ku robala kwa bona. ↩

Note

Back