Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
07 / 31
07 / 31

Kauhanyo 4 — Nako ya Mafelelezo

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Ka nako yeo na bulela, Mulena wa ka, mafelelezo a litaba ze, ki mañi? Mi a re, Ya ka nzila ya hao, Daniyele: kakuli manzwi a kwalilwe mi a tiisizwe ku fita nako ya mafelelezo. ... Ba babe ba ka lulela ku ba babe, mi hakuna wa ba babe ya ka ziba; kono ba ba butali ba ka ziba.”1

GSAM 77.1“A bulela ku na, U zibe, wena mwana wa mutu: kakuli ka nako ya mafelelezo pono ye ka ba teñi.”2

GSAM 77.1“Kono wena, wena Daniyele, kwalela manzwi, mi u tiise buka, ku fita nako ya mafelelezo; ba bañata ba ka taboga kwa ni kwa, mi zibo i ka ekezeha.”3

GSAM 77.1Ki sika mañi se si taluswa kwano ka “nako ya mafelelezo”? Hai koni ku ba mafelelezo ka sibili; kakuli haiba ne ku li cwalo, karolo ye ya bupolofita bwa Daniyele ye ne “kwalilwe” ne i si ke ya ba ni tuso ku bantu. Kakuli “lika ze li patululwe ki za luna,”4 karolo ye i swanela ku ba ni musebezi ka nako ye ñwi. Ka hona, “nako ya mafelelezo” i swanela ku talusa nako ye tangile hanyinyani mafelelezo ka sibili, mo lika ze ne bulelwa Daniyele li ka zibiwa.

GSAM 77Lizazi la ku Lukisa kwa Hae

GSAM 77.2Ka ku sa belaela, i talusa nako yeo mupolofita Nahumu a i bizize “lizazi la ku lukisa kwa Hae.” Kwano mupolofita ne a bulela ka ku senywa kwa Nineve ka “mulumo wa sephali, ni mulumo wa mabili a lila, ni wa lipere ze tatama, ni wa likoloi ze tuba.”5 Mamelelo ya mupolofita i isiwa pili kwa kolu ye tuna ku fita ya Nineve, ye ka wela lifasi kaufela, ha “lilundu li thothoma kwa Hae, mi malundu a manyinyani a shengunuka, mi lifasi li cheswa fapil’a Hae, lifasi ni ba ba pila ku lona. Ki mañi ya kona ku ema fapil’a kwatelo ya Hae? Mi ki mañi ya ka ina mwa bunyemi bo butuna bwa Hae? Buhali bwa Hae bu sululwa sina mulilo, mi mafika a wiswa ki Yena.... U ka felisa ka ku tala; maswabi a ka se ke a zuha lwa bubeli.”6

GSAM 78Likoloi ze na ni Mililo ye Tukela

GSAM 78.1Mupolofita u sa bulela ka lizazi le la ku lukisa: “Likoloi li ka ba ni mililo ye tukela ka lizazi la ku lukisa kwa Hae, mi likota za paini li ka thothomiswa ka maswe. Likoloi li ka kwata mwa nzila, li ka thulana mwa nzila ze tuna; li ka bonahala sina mililo, li ka taboga sina mabone a lialuma. U ka bala balwaneli ba Hae; ba ka sitatala mwa ku zamaya; ba ka potlaka ku ya kwa lwaleng lwa yona, mi silelezo se ka lukiswa.”7

GSAM 78.2Ki taluso ye nepa hakana ya terene ya mazazi a cwale ye taboga sina lialuma, mo mukhondokita a balela ni ku balela hape ba ba palamile, ku tula setisheni se si nwi ku ya ku se si nwi, mi bona ba sitatala ha ba zamaya ha terene i sa zamaya. Mi hape ku na ni ku sebeliswa kwa likota za paini ka bunata kwa mabali a terene, misebezi ya mabati, miyaho ya ku sileleza nzila ya terene kwa litwa, ni lika ze nwi. Ba bulela kuli nzila ye nwi ye fita kwa Lilundu la Sierra Nevada i na ni maele a 47 a miyaho ya ku sileleza nzila ya terene kwa litwa ye ezizwe ka likota za paini. Mi mupolofita a bulela kuli ze ne li ka ba ka “lizazi la ku lukisa kwa Hae.”

GSAM 78.3Nako ye ya mafelelezo i bulelwa hape ki mupolofita Joele, mo taelo i ne i filwe batanga ba Mulena: “Mu lize lunaka mwa Sione, mi mu lize mulumo wa temuso mwa lilundu la ka le li kenile: ba ba pila mwa naha kaufela ba zuzumele; kakuli lizazi la Mulena li taha, li bukaufi.”8

GSAM 78.4Mi hape mupolofita Sefaniya a re, “Ipunyeng, ee, ipunyeng, wena sicaba se si sa lakazwi; ku sa na ku zezwa taelo, ku sa fita lizazi sina muku, ku sa wela kwenu kwatelo ye tuna ya Mulena, ku sa wela kwenu lizazi la kwatelo ya Mulena. Mu batele Mulena, mina kaufela ba ba bunolo ba lifasi, ba ba ezize katulo ya Hae; mu batele ku loka, mu batele bunolo: mwendi mu ka patiwa ka lizazi la kwatelo ya Mulena.”9

GSAM 79.1Ku ziba ka botala se si taluswa ki muhupulo wa “nako ya mafelelezo,” ni nako ye i kala ka yona, ha lu talimeni mo nwi mo li sebelisizwe litoso ze swana. Mwa kauhanyo ya 11 ya Daniyele, ku bonahala mubuso o nyandisa batu o ne u ka busa ku fita nako ya mafelelezo. Mulena a bulela ka mubuso oo o nyandisa batu, a re, “Ba ba nwi ba ba na ni zibo ba ka wela, kuli ba likiwe, ba kenisiwe, mi ba eziwe ba basweu, ku fita nako ya mafelelezo: kakuli yona [nako ya mafelelezo] i sa li ya nako ye beilwe.”10

GSAM 79Musebezi wa Lunaka lo lu Nyinyani

GSAM 79.2Batalusi ba Maprotestanta ba lumalana ka kakaretso kuli mubuso oo ni “lunaka lo lu nyinyani” lwa Daniyele 7 li talusa Kereke ya Roma, ye ne i na ni mata a mubuso mwa mazoho a yona ka nako ye “beilwe.” Nako ye beilwe ne li “nako, linako, ni halofo ya nako.”11 Ye ne li mazazi a bupolofita a 1260—malembe a 1260— a mubuso wa lunaka lo lu nyinyani, ku tula 538 ku ya ku 1798 A.D. Ka lembe leo la mafelelezo, mata a mubuso wa lunaka lo lu nyinyani a zwisizwe, ka “nako ye beilwe.” Ka nako yeo, bantu ne ba si sa “wela” mwa mazoho a mata ao sina mo ne ba welanga pili. Ka hona lembe le, 1798, li bonisa ku kala kwa nako ye bilelwa “nako ya mafelelezo” mwa bupolofita bo.

GSAM 79.3Lembe la 1798 li kwalile “mazazi a 1260”—malembe a 1260—mo “Lipaki ze peli” za Mulena (Testamente ya Kale ni ye Ncha) ne li swanela ku “polofita... li apere masela a ku lila.”12 Mwa Linako za Lififi za ku shwenywa, Mañolo ne a bolokiwa mwa malimi a Sigerike ni Selatini, mi bantu ba feela ne ba sa zibi malimi ao. Ku pata Mañolo mo ku bapiwa ni ku a apesa “masela a ku lila.”

GSAM 80Lipaki ze Peli li Bulailwe

GSAM 80.1“Ha ba se ba felize bupaki bwa bona [mwa boemo bwa masela a ku lila], silwane se si nyoloka kwa likoti le li sina mafelelezo se ka lwa ni bona [Satani a susumetsa ni ku sebelisana ka bona ba lifasi], mi se ka ba fenya ni ku ba bulaya. Mi mibili ya bona i ka lala mwa nzila ya munzi o mutuna, wo ka moya u bilelwa Sodoma ni Egepeta, mo hape Mulena wa luna a kokotelilwe [“u kokotelilwe,” Phetolelo ya puo ya kwa Denmark ni ye Lukisitwe]. Mi batu ba macaba ni mishobo ni malimi ni linaha ba ka bona mibili ya bona ka mazazi a mararu ni halofo, mi ba ka se ke ba lumelela kuli mibili ya bona i beiwe mwa mabitla.”13

GSAM 80Mubuso wa Sabo

GSAM 80.2Ku bulaya Lipaki ze ku feditwe mwa “mubuso wa sabo” mwa France, ku tula 1792 ku ya ku 1795—malembe a mararu ni halofo. Leha Petuhelo ya France ne i zwelapili ka lilimo ze bato eza silezi kapa supa, ne li mwa malembe a mararu ni halofo a pili mo ba ne ba likile ka mata a bona kaufela ku senya Bibele, tumelo, ni batu kaufela ba ne ba na ni bundume bwa ku bulela ka ku yemela ye ñwi ya zona. Ha Petuhelo ya France ne i ipulela kuli i lwa ni mubuso wa marena ni musebezi wa baprista, ka bunca ne i fetohile ndwa ya ku felisa Mulimu ni Bibele. Ka za linako ze ne li tangile Petuhelo fela, lu bala kuli,

GSAM 80.2“Mu se ke mwa lebala kuli, kwa pili kwa Petuhelo ya 1792, ba ba susumelize ku sa lumele mwa France ku bulelwa kuli ne ba kopanyize mwahal’a bona ni ku sebelisa £900,000 [$4,500,000] mwa lembe li li nwi, ee, hape ni hape, ku reka, ku hatisa, ni ku hasanya libuka ku senya mihupulo ya batu ni ku ba lukiseletsa likato ze kotsi hahulu.”14

GSAM 80Bañoli ba ba sa Lumeli

GSAM 80.3“Nzila ya Petuhelo ye cwalo ne i lukisizwe ki mañolo a Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, ni ba nwi ba ba swana ni bona, mo ne ba likile ku hasanya milao ye lwa ni tumelo ya tlhaho ni ye patululwe. Patululo ne i si ya hanyiwa feela, kono ne i zwisizwe ka ku tala; Mulimu ne a zwisizwe mwa lifasi, mi siswaniso se si hupuzwi fela se si bizwa “Mulimu wa Musali wa Ngana” sa beiwa mwa sibaka sa Hae.”15

GSAM 81.1Mwa lembe la 1793, mihupulo ya batu ne i li yeo kuli babapali ba mwa litheatre ba ne ba tumiswa ka mulumo o mutuna ka ku nyefula kwa bona Mulimu ni Bibele. Ka mutala lu itusisa manzwi a latelela:

GSAM 81.1“Mubapali wa miswaso Monert, mwa Kereke ya St. Roche [Paris], a isa ku sa keneli kwa yona kwa mafelelezo. ‘Mulimu, haiba u li teñi,’ a bulela, ‘Ipuseteze kabakala libizo la hao le li nyefuzwi! Na ku lwa ni wena. U homoze. Ha u na bundume bwa ku lumisa lialuma za hao. Ki mañi ya ka lumela ku ba teñi kwa hao hamulaho wa ze?’”16

GSAM 81Musebezi wa Ku Nyefula mwa Lyons, France

GSAM 81.2Mo ba ba bulaili Lipaki ba ne ba ka bonahala kuli ba “kokotelezi Mwana wa Mulimu hape, ni ku mu beya mwa nyefulo ye bonahala” (Maheberu 6:6), ku bonahala mwa misebezi ya mukopano wa Fouché mwa Lyons, ku tuma Chalier, Mubusisi wa Lyons, ya ne a bulailwe. Kwa pili a fita Lyons, Fouché a laela kuli

GSAM 81.2“masupo kaufela a tumelo a swanela ku senywa; mi fahalimu a menyako ya mabitla ku swanela ku ñolwa kuli, Lifu ki buloko bwa ku ya ku ile.... Siswaniso sa Chalier ne sa tiswa mwa nzila, sa latelelwa ki sinupa se si tuna sa babulayi ni mahule. Kwa mafelelezo kwa bona ne ku taha mbongolo ye ne i lwezi evangeli, sifapano, ni minwelo ya kominyoni, ye ne i liwa ka mulilo, ha mbongolo ne i hapelezwa ku nwa veini ye kenisizwe ya mwa nwelo wa kominyoni.”17

GSAM 81.3Mukiti wa Ngana wo ne u beilwe mwa Paris u taluswa ka nzila ye:

GSAM 81.3“Ba ne ba ya ka mokoloko kwa kopano, mi sinupa ... sa eza miswaso ka misebezi ya tumelo ka mukwa o sehisa hahulu.... Banna, ba apere liapalo za baprista, ba ne ba taha ba opela haleluya, mi ba bina Carmagnole, ku ya kwa monyako wa kopano. Kwa kona ba ne ba beya hostia, mabokisi mo ne i bolokiwa, ni liswaniso za gauda ni silefera. Ba ne ba eza lipulelo za miswaso.... ‘Wena,’ ku bulela komiti ye ne i tula St. Denis, ‘wena, likalabo za tumelo ye si na zibo, ba ba kenile ba mefuta kaufela, mu be ba ba lata naha kwa mafelelezo, mu zuhe kaufela hamoho, mi mu sebeletse naha ka ku ya kwa ndu ya ku panga masheleñi kuli mu nyibilikiswe.’”18

GSAM 82Linzwi la Mulimu Li Zwa mwa Lififi

GSAM 82.1“Kwa mafelelezo a mazazi a mararu ni halofo, Moya wa bupilo o zwa kwa Mulimu wa kena mwa bona” (Lipaki), mi ba “nyolela kwa lihalimu mwa lilu.”19 Nako ya Mulimu ne i fitile kuli linzwi la Hae li zwe mwa lififi mi li be li bonwa ki lifasi. Nako ne i fitile (1798) ya kuli musebezi wa ku kutaza u eziwe mwa lifasi kaufela. Mwa 1804, Kopano ya Bibele ya Britaniya ya tomwa. Ye ne ya latelelwa ki mikopano ye miñwi ya Bibele ye miñata hahulu, mi cwale Bibele i fetolezwi mwa malimi kaufela a matuna a lifasi. Ka hona Mañolo, Lipaki ze peli, mo li bile ze tumile mi batu kaufela ba ka li bona ni ku li bala, li bapiwa ni ku nyolela kwa lihalimu mwa lilu.

GSAM 82.2Mwa nako ya Petuhelo ya France, Voltaire a bulela kuli mwa malembe a 100 Bibele ne i ka ba ya si na musebezi. Mwa lembe la bu 100 ku tula ka nako yeo, maBibele a mañata a ne a hasanyizwe mwa France feela ku fita a ne a zibiwa kuli a li teñi ka nako ye Voltaire a ne a bulela ka ku ikataha ko ku si na bunca. Mi ku bulelwa kuli ndu ye ne a bulelele mwa yona cwale i sebeliswa sina ndu ya Bibele.

GSAM 82Licwe la Rosetta Li Fumanwa

GSAM 82.3Ku na ni litaba ze peli ze swanela ku talimiwa ze amana ni lembe la 1798 ni ba France: sa pili, mwa lembe leo masole a France, a busiwa ki Mukuluwanana Berthier, a wisa mubuso wa bapapa mwa Roma, mi a tahisa (ba sa zibi) ku petahala kwa bupolofita bo bu amana ni taba ye, bo ne bu li mwa buka ye ne ba lwile ni yona; sa bubeli, mwa lembe lona leo, kwa Fort St. Julien, mwa lekala la Rosetta la Noka ya Nile, masole a France ha ne ba eza likoti, ba fumana licwe la Rosetta le li tumile, le li cwale li beilwe mwa Musiamo wa Britain. Kwa licwe le ku na ni mañolo a libopeho ze talu: mañolo a maswaniso, a ne a sebeliswa ki baprista; demotic, mukwa wa mañolo a ne a sebeliswa ki batu ba feela; ni Sigerike. Ki ona mutende o ne u bulula mañolo a demotic ni a maswaniso a ne a li a si zibiwi. Cwale, sina mo a bulelwa ki mutu nwi, “piki ni kalafu, ha li epulula mañolo a demotic, li tisa bupaki bo buñata bwa ku nepa kwa litaba za Bibele za kale ku fita bo bu zwa kwa sibaka sifi kamba sifi se siñwi kwa ntle kwa Mañolo.” Ka hona bona batu ba ne ba nahana ku felisa Bibele ne ba sebeliswa, ba sa zibi, ku tisa petahalo ya bupolofita ka ku zwisa mubuso wa bopapa kwa mafelelezo a malembe a 1260, mi hape ba fumana mutende wa mañolo a tiisa niti ya Mañolo a ne ba likile ku a senya.

GSAM 83“U ka Ema Mwa Kabelo ya Hao”

GSAM 83.1Ki mañi ne mungelo a bulelezi Daniyele kuli ne ku ka ba teñi ka nako ya mafelelezo? Ku tula ka nako ye a utwile ya kenile a re, “Ku fita mazazi a 2300, kona Sibaka se si kenile se ka keniswa,”20 muhupulo wa hae ne u tatile ka ku na ni ku belaela ka se si ka ba “mafelelezo a litaba ze,” ni “ku ba ku fita nako ye nki.”21 Kwa mafelelezo a newa ku ziba kuli zibo ya nako ne si ya lizazi la hae. A bulelwa kuli, “Ya ka nzila ya hao ku fita mafelelezo: kakuli u ka pumula, mi u ka ema mwa kabelo ya hao kwa mafelelezo a mazazi.”22

GSAM 83.2Ba nwi ba nahani kuli mañolo ao ne a bilela mafelelezo a mafelelezo a lifasi, mi ka nako yeo Daniyele, ni ba bañwi ba batu ba Mulimu, ne ba ka amuhela mopuzo wa bona, mi ba eme mwa kabelo ya bona ya lifa. Litoso ya Seheberu ya kabelo ya lifa, sibaka sa naha, ni ze nwi, lu bulelwa kuli ki gheh-vel. Ki si yona litoso ye ne i fetolelilwe kuli kabelo mwa Mañolo ao; litoso ye mwa kwano ki goh rahl. Babaleli ba Seheberu ba bulela kuli litoso ye, goh rahl, i bonahala linako ze 76 mwa Testamente ya Kale, mi ki yona litoso ye sebelisizwe ha ku bulelwa za ku keniswa kwa Sibaka se si kenile ka mutala, mo ne ku latiwa likabelo ku ziba kuli ki mañi mwa lipoli ze peli ya ka bulaiwa. Ha mukulu wa baprista a nga mali a puli ya Mulena ni ku kena mwa Sibaka se si kenile ku eza musebezi wa ku kenisa, Isilaele kaufela ne i emile kwa ntle, ba nyandisa meya ya bona ni ku bulela libi za bona, kuli ba eme ba si na sibe, mi ba amuhele mbuyoti ya mukulu wa baprista ha a ka zwa mwa Sibaka se si kenile. Ka hona, ka lizazi leo, Isilaele ne i emile mwa kabelo ya yona.

GSAM 84.1Ha ku ka taha ku keniswa kwa Sibaka se si kenile kwa mafelelezo, kwa mafelelezo a mazazi a 2300, taba ya Daniyele, ni litaba za baloki kaufela ba ba shwile, ne li ka taha ku talimiwa kwa Mulimu. Ka hona Daniyele u ema mwa kabelo ya hae.

GSAM 84Manzwi a Kwalilwe ku Fita 1798

GSAM 84.2Ha Daniyele a bulela, “Mulena wa ka, mafelelezo a litaba ze, ki mañi?”23 u bulelelwa kuli, “Manzwi a kwalilwe mi a tiisizwe ku fita nako ya mafelelezo.”24 Ze ne li shwenya muhupulo wa Daniyele ne li li “nako mañi?”, “ku fita nako ye nki?” ni “mafelelezo a litaba ze a ka ba mañi?” Ze ne li litaba ze ne li hakanyisa ni ku shwenya mupolofita, mi ki ze feela ne li swanela ku kwalwa ni ku tiiswa ku fita “nako ya mafelelezo,” si buka kaufela ya Daniyele, sina ba nwi mo ba ne ba nahani. Kwa pili kwa nako ye ya 1798, baituti ba bupolofita ne ba na ni liseli ka za lisunda ze 70, mi ba ne ba ziba kuli ne li qala B.C. 457, musebezi wa Kreste wa mwa lifasi, ku shwa kwa Hae, ni ze nwi, li eza ka ku swana ka ku tala ni ku bala kwa lisunda ze 69 ni ze 70 ku tula ka nako yeo. Ku petahala ko ku nepa kwa musebezi wa Mupulusi ka ku swana ni ku bala ko ne ku ba file bupaki bo bu tuna kuli ka bunca ne a li Mesia wa niti, mi kuli lizazi la ku qala kwa lisunda ze 70 ne li beilwe ka mukwa o si ka fetolwa. Ku si ziba kuli lisunda ze 70 ne li li karolo ya pili ya mazazi a 2300, ne ku siile taba ye kwalilwe ku fitela hamulaho wa 1798, sina mo ne ku polofitilwe.

GSAM 84Sinotolo sa Mazazi a 2300

GSAM 84.3Cwale ha lu talime litaba ze li niti fa taba ye. Ku fitela mwa silimo sa 1798, batalusi ba bupolofita ne ba si na liseli la ku ziba kuli mazazi a 2300 a ka fela lili. Ne ba kona ku utwisisa lisupo, siswaniso ni libatana za mwa buka ya Daniele, kono ne ba sa koni ku bulela kuli mazazi a 2300 a ka fela lili, kakuli ne ba si ka utwisisa kale kuli mazazi ao a kalile lili. Ku ba bopaki fa taba ye, lu bala mwa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku, pampili ya Mu-Adventista ye ne i hatiswa mwa muleneñi wa New York ka nako yeo, ya 15/6/1842, kuli: “Ki nto ye tabisa luli ku fumana kuli bañoli ba ba shutana, ba ba sebeledize ka buinosi ku zwa ka 1798, ba boni se ne si sa bonwi ni hanyinyani kwamulaho: kuli liviki ze 70 ne li li sinotolo sa mazazi a 2300.”

GSAM 85Ba Bañata ba Fumana Liseli

GSAM 85.1Sina mo zibo ye ne i “kwalezwi ka tiiso” ku fitela nako ye Mulena a beile kuli i patululwe, ili kuli sicaba sa hae si i utwisise, ki ka mukwa wo swana, ha “nako ya mafelelezo” i fitile, ba bañata ne ba ka “mata kuya ni kutaha” mwa Mañolo a Kenile, ba nyakisisa lika ze. Ha lu bapanya litoloko ze sikai za liñolo leo, munahano wo u ka bonahala hande-nde.

GSAM 85.2Dokota Adam Clarke u li: “Ba bañata ba ka lika ka maata ku nyakisisa taluso; mi zibo i ka ekezeha, ka mukwa wo.”

GSAM 85.3Mwa Bibele ya Sijelimani ya Luther, ye lukisizwe, lu bala kuli: “Cwalo ba bañata ba ka i bala ka tokomelo, mi ba fumane kutwisiso ye tuna.”

GSAM 85.4Bibele ya Sijelimani ya Litoloko ze Bapisizwe i li: “Ba bañata ba ka i bala kaufela, mi ka mukwa wo zibo i ka ekezeha.”

GSAM 85.5Bibele ya Sijelimani ya L. Van Ess, ye ne i lumelezwi hape ki mupapa kuli i baliwe ki Makatolika, i toloka kuli: “Ba bañata ba ka i nyakisisa kaufela, mi zibo i ka ba ye tuna.”

GSAM 85.6Bibele ya Siswidi i li: “Ba bañata ba ka nyakisisa mwa yona, mi zibo i ka ba ye tuna.”

GSAM 85.7Bibele ya Sidanishi ni Sinoweji, ye lukisizwe, i li: “Ba bañata ba ka nyakisisa ka tukufalelo, mi zibo i ka ba ye ñata.”

GSAM 85.8Mwa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku ya 15/6/1842, lu bala za ku nyakisisa ko ni ku fumana zibo ya se ne si kwalezwi ka tiiso pili 1798 i si ka fita: “Kana ha ku komokisi kuli bañoli ba bañata hakalo, ba ba ne ba sa zibani, ba fitile fa kutwisiso ye swana, ka nako ye bat'o swana?”

GSAM 86.1Fa lu fa mabizo a batu ni likwata ze 20 ze shutana ze ne li fumani niti ka za mafelelezo a mazazi a 2300, isi ka ku ambolisana, kono ka ku nyakisisa Mañolo a Kenile ka tukufalelo, ba etelelwa ki Moya wa Mulimu. Wa pili fa mukoloko wo ki William Miller, wa naha ya New York; mi ku latelela A. J. Krupp, wa Philadelphia, Pa.; David McGregor, wa Falmouth, Maine; Edward Irving, wa England; Archibald Mason, wa Scotland; W. E. Davis, wa South Carolina; Joseph Wolff, ya n'a sebeledize mwa libaka ze shutana za Asia; Alexander Campbell, mwa ngambolo ya hae ya ku hanyeza Robert Owen, ka 1829; Kaputeni A. Landers, wa Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, wa Stuttgart, Germany; Lacunza, wa Spain; Hentzepeter, wa The Hague, Holland; Dokota Capadose, wa Amsterdam, Holland; Rau, wa Bavaria; baprisita ba Tartary, ka 1821; ba ba ituta Bibele ba Yemen, mwa buka ya bona ye bizwa “Seera”; Hengstenberg, mwa kalulo ye ñwi ya Germany; Marussia ba kwa Liwate la Caspian; Mamolokaner ba mwa mabopo a Baltic, ni ba bañwi.

GSAM 86.2Ze tatama li ka bonisa mo taba ye ne i patululelwa ka linako ze shutana ku ba ba ituta bupolofita, ili batu ba ba ne ba sa zibani:—

GSAM 86.3Mwa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku ya 15/6/1842, ku na ni manzwi a: “Lu sa z'o amuhela buka ye na ni toho ye tatama: ‘Litaba ze Peli ka za Lipalo za Bupolofita za Daniele za Mazazi a 2300, ni Swanelo ya Mukreste ya ku Nyakisisa ku Lamulelwa kwa Kereke, ka Archibald Mason, mukutazi wa Evangeli, Wishawtown, Scotland, Newberg. I hatisizwe ku zwa kwa hatiso ya Glasgow, ki Ward M. Gazeley, 1820.’ Mwa buka ye, Mason u li: ‘Haufinyana ni boni bukana ye nyinyani, ye ne i hatisizwe lwa pili mwa America, ki Mukutazi Wm. E. Davis, wa South Carolina, mi ya hatiswa hape ka 1818 mwa Warkington, kwa mboela wa England. Muñoli yo u bulela kuli mazazi a 2300 a kalile hamoho ni liviki ze 70 (kauhanyo 9:24). Fa munahano wo, ni ipumana ni swanela ku lumelelana ni yena.’”

GSAM 87Davis, wa South Carolina

GSAM 87.1Mwa yona hatiso yeo ya Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku, mulukisi wa pampili a bulela kuli: “Buka ya Davis i swanela ku ba ne i ñozwi halikani ni 1810.” Ha n'a bulela za mabaka a ne a filwe mwa buka yeo, u li: “Mubali a ka hupula luli kuli u bala ze ñozwi ki Miller, Litch, Stores, kamba Hale, kono lu lumela kuli ha ku na ni ya muñwi wa bañoli ba cwale ba ku taha ha bubeli ya n'a ziba kuli buka ye i teñi ku fitela viki ye felile. Mulukisi wa pampili ye [Ku Lela] n'a si ka utwa za yona kale. Kutwisiso ya Davis ka za nako, ye ne i amuhezwi ki Mason, ne i li ya kuli mazazi a 2300 a ka fela ni silimo sa Majuda sa 1843, ili silimo sa luna sa 1844.”

GSAM 87Joseph Wolff ni ba Bañwi ba 20

GSAM 87.2Mwa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku ya 31/8/1843, lu bala kuli “ka 1822 Joseph Wolff (wa England) n'a hatisize buka ye na ni toho ye li, ‘U ka Taha Hape, Mwan'a Mutu mwa Malu a Lihalimu.’” Hape, kuli “ka 1826 batu ba 20, ba ba zwa mwa litumelo kaufela ze latelela lituto za kale, ba kopana mwa London ni Ndate Wolff, ku ituta Bibele. Kaufela bona ba fitile fa kutwisiso ye swana. Ba ekeza lilimo ze 45 fa ze 1260.” Ku ekeza lilimo ze 45 fa lilimo ze 1260 ze ne li felile ka 1798, ku ka lu isa kwa mafelelezo a 1843, silimo sa Majuda, ili sona silimo sa luna sa 1844.

GSAM 87Kutwisiso ya Alexander Campbell

GSAM 87.3Mwa yona hatiso yeo ya pampili ku bulezwi za Alexander Campbell kuli, “ka 1829 n'a bile ni ngambolo ya hae ye zibahala ya ku hanyeza Robert Owen, ya n'a sa lumeli, mw'a n'a tiisize kuli lipono za mupolofita Daniele li fita ku ya kwa mafelelezo a nako, kuli mazazi a 2300 ki lilimo, mi a ka fela halikani ni lilimo ze 1847 ku zwa fa ku pepwa kwa Kreste, ko, ka mo yena a talusizeza, ne ku ezahalile lilimo ze ne pili nako ye ba balela ka yona ba bañata.” Cwalo palo ya hae ne i ka fihlisa mazazi a 2300 kwa mafelelezo a lilimo za Majuda ze tezi ze 1843 ku zwa kwa makalelo a nako ya A.D., ili 1844 luli.

GSAM 88.1Mwa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku ya 21/9/1843, ku na ni taba ka za buka ye ne i amuhezwi, ye na ni toho ye li: “Linzwi kwa Britain ni America, mwa Taluso ye Zwa mwa Mañolo a Kenile ka za ku taha ha bubeli kwa Mulena ni Mupilisi wa luna, ko lu lapelelanga zazi ni zazi, lu li, ‘Ku tahe mubuso wa hao, se si latwa ki wena si ezwe mwa lifasi, sina mo si ezezwa mwa lihalimu,’25 Ka Kaputeni A. Landers, wa Liverpool, ye hatisizwe ki S. Kent ni Bakopani ba hae, 1839.”

GSAM 88.2“Yena, sina ba bañwi, u fa palo ya nako, a beya mafelelezo a mazazi a 2300 fa lilimo ze 1847 ku zwa fa ku pepwa luli kwa Kreste.” Seo ne si ka ba 1844 ya luna, kakuli n'a pepilwe lilimo ze ne pili nako ye ba balela ka yona ba bañata.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3Mwa Review and Herald ya 17/5/1892, ku na ni taba ye ñozwi ki Mufundisi L. R. Conradi, wa Hamburg, Germany, mw'a bulela kuli:—

GSAM 88.4“Mwendi babali ba luna ba bañata ba utwile za Bengel, mueteleli ya zibahala wa Kereke ya Malutere, ya n'a beile nako ya ku bonahala kwa Mulena wa luna mwa silimo sa 1836, mwa lilimo ze 100 ze felile [ka mo Schaff a bulelela, Bengel n'a shwile ka 1751], ili lipalo za hae ne li itingile fa palo ya 666 ya mwa Sinulo. Kono, nako yeo i sa li kwa hule ni ku fela, munna yo muñwi a kala ku ñola, ili muluti yo mutuna wa sikolo ya n'a bizwa Leonard Heinrich Kelber. Bukana ya hae ya pili ya zwa ka 1824, i bizwa ‘Mafelelezo a Fakaufi,’ i na ni taluso ya Mateu 24 ni 25. Ne i hatisizwe mwa Bavaria. Kono ka 1835 bukana ye tuna ku fita, ye na ni yona toho yeo, ya zwa mwa Stuttgart, i na ni makepe a 126. Ye i ka tabisa hahulu, mi ku fa babali ba luna kutwisiso ye nde, ni ekeza toloko ya likepe la toho ya yona: ‘Mafelelezo a Taha, ili taba ye tiisizwe ka ku tala ni ka mabaka a kolwisa ku zwa mwa linzwi la Mulimu ni mwa likezahalo za haufinyana; i zwisa luli mihupulo kaufela ye fosahalile ye hanyeza ku libelela ku taha kwa Mulena wa luna, kamba ku bala nako; i bonisa hande-nde kuli mueteleli Bengel n'a fosize ka lilimo ze 7 fa taba ya silimo se situna se ka feza taba; kakuli isi 1836, kono silimo sa 1843, ki sona mafelelezo, fo ndwa ye tuna ya liseli ni lififi i ka fela, mi puso ya kozo ya Mulena wa luna Jesu, ye libelezwi nako ye telele, i ka kala fa lifasi.’

GSAM 89.1“Hatiso ya bubeli ya zwa ka 1841, ni yona mwa Stuttgart, mi ka mo ni zibela, ye ñwi ya zwa mwa Saxony. Sina mo likepe la toho li boniseza, bukana yeo, hamulaho wa ku alaba mihupulo ye fosahalile ya batu ba bañata, i bonisa ka mukwa o utwahalile hande-nde kuamana ko ku teñi mwahal'a mazazi a 2300 a Daniele 8 ni liviki ze 70 za Daniele 9, mi i li fihlisa mwa silimo sa 1843 (1843 ya Majuda, ili 1844 ya luna). Cwale mwa kalulo ye siyezi ya buka u bonisa, ka lisupo za linako, kuli kezehalo ye i swanela ku ba fakaufi.

GSAM 89.2“Taba ya kuli ne ku bile ni luhatiso ze sikai i le i nosi i ne i ka paka mo batu ne ba tabile ku i bala. Muzwale Schäche, ya pila mwa Australia cwale, n'a boni zibiso ya yona, nihaiba mwa silikiti se si kwa hule sa Silesia, mi hamulaho wa ku laela kuli i mu lubelelwe, a i bala ka tukufalelo ye tuna, a kwalezi minyako. Mwa buka yeo ha ku fumanehi sisupo ni si li siñwi sa kuli muñoli n'a ziba musebezi ufi kamba ufi o swana ni wo mwa lifasi, kono ka Moya wa Mulimu n'a fitile fa kutwisiso ye swana.

GSAM 89.3“Ka 1842 n'a ñozi bukana ye tuna ni ku fita, ya makepe a 286, ni yona mwa Stuttgart, ka za ‘Mihupulo ya Butokwa ni ya Mañolo a Kenile ka za ku Bupiwa ni ku Ina kwa Lifasi; kamba kalabo ye tezi kwa puzo ye li: Ki kabakalañi Mulimu a bupile lifasi mwa mazazi a 6 a tatamana—ku ba fakaufi kwa Mulena wa luna ku atula muhanyezi wa Kreste—likezahalo ze tuna ni ze tabisa za silimo sa 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Halikani ni silimo sa 1812, Lacunza, mwa Spain, n'a hatisize buka ye bizwa Ku Taha kwa Mesia mwa Butuna ni Kanya. Muñoli n'a itumile libizo la ku pata libizo la hae la niti la “Ben Ezra,” mi ku hupulwa kuli n'a li Mujuda ya n'a sokolohile. Edward Irving, wa England, hamulaho wa ku kala musebezi wa hae ka za ku taha ha bubeli, n'a tolokile buka yeo mwa Singisi. Cwalo buka yeo ya bulela litaba za yona ka lipuo ze peli bonyinyani.

GSAM 89.5Ki nto ye tabisa luli, hamulaho wa ku fita kwa lilimo, ku kubukanya kutwisiso ya baituti ba ba shutana ba ba ne ba balile nako ya mazazi a 2300 ku zwa kwa makalelo a lilimo ze 100 ze felile ku fitela ka 1840, ba beile liviki ze 70 ku ba kalulo ya pili ya nako yeo, mi hamulaho ku fumana kuli kaufela bona ba lumelelana kuli nako yeo i fela ka 1844.

GSAM 901844 ki Mafelelezo a Niti a Mazazi a 2300

GSAM 90.1Puzo i ka zuha ya kuli, Kana lu kona ku kolwa ka ku tala kuli 1844 ki sona silimo sa niti sa mafelelezo a mazazi a 2300? Ee! Kakuli, sina mo ku tiisehile kuli talelezo ya buhata ya bupolofita ha i koni ku ezahala ka nako ye swanela ya talelezo ya niti, ki mo lu swanela ku fita fa kutwisiso ya kuli silimo sa 1844 ki sona mafelelezo a lukile a mazazi a 2300. Mulimu, ya n'a kwalezi zibo yeo ka tiiso ku fitela ka 1798, mi a sepisa kuli liseli li ka benya ka nako yeo, n'a etelezi ka Moya wa hae o sa fosi ba ba ne ba mu bata ka tukufalelo kuli ba utwisise nako ka ku luka. Nako ya hae ne i fitile ya kuli “zibo” fa taba yeo i “ekezehe,” mi a fa liseli la niti.

GSAM 90.2Ha lu se lu fumani mafelelezo a nako ye ne i zibesizwe batu mwa “nako ya mafelelezo,” ki hande ku nyakisisa taluso ya ku fumana taba yeo. Lu fumana kuli mwa nako yeo, kwa ku felelezwa kwa musebezi wa Evangeli, nako ye beilwe ya ku kala kwa katulo i swanela ku zibeswa. Joani u li: “Mi na bona lingeloi le liñwi li lenda mwahalaa lihalimu, li na ni Evangeli ya kamita ya ku kutaza ku ba ba pila fa lifasi, ni kwa mishobo kaufela, ni masika, ni lipuo, ni macaba, li bulela ka linzwi le lituna, li li: Mu sabe Mulimu, mi mu mu fe kanya; kakuli nako ya katulo ya hae i fitile; mi mu lapele ya ezize lihalimu, ni lifasi, ni liwate, ni misindi ya mezi.”27 Mangeloi a luli ha a kutazi Evangeli kwa batu. Mutu ki yena ya ketilwe ki Mulena ka sibili ku kutaza Evangeli ya hae ku fitela mafelelezo a lifasi.28 Cwalo lingeloi le ki sisupo sa lushango lwa Evangeli lo lu zibisa kuli nako i fitile ya kuli katulo i “kale mwa ndu ya Mulimu.”29 Lushango lo lu cwalo ne lu sa koni ku fiwa ku zwa mwa Mañolo a Kenile ku fitela nako ye isa kwa katulo i fumaneha mwa Mañolo a Kenile. Nako ya mazazi a 2300, sina mo ku se ku bulelezwi, i fita kwa katulo ya ku nyakisisa ya sicaba sa Mulimu.

GSAM 91Lizazi la Swalelelo ya Libi ki Nako ya Katulo

GSAM 91.1Lizazi la swalelelo ya libi, ili ku kenisa Sibaka se si kenile sa fa lifasi, ne li utwisiswa ki Majuda kuli ki lizazi la katulo, mi ni cwale ba sa li utwisisa cwalo. Nihaiba cwale, ha ba halakani, niha ba sa koni ku ba ni misebezi kaufela ya nako ya kale ye ne i amana ni lizazi leo le li sabisa, ba li buluka ku ba lizazi la katulo. Ku paka taba ye, lu ka kala ka manzwi a pampili ya Majuda ye hatiswa mwa San Francisco, California, ye bizwa Mutalusi wa Majuda, ili pampili ya Majuda ba ba latelela lituto za kale, kwa wiko wa Malundu a Rocky. Mwa hatiso ya mwedi wa 9, 1892, ne ku na ni zibiso ya kuli pili hatiso ye tatama i si ka zwa, mwedi wa busupa ni lizazi la swalelelo ya libi li ka fita. Libizo la bona la mwedi wa busupa ki Tishree, mi la wa busilezi ki Ellul; cwalo pampili ya li: “Mwedi wa Ellul u fitile, mi milumo ya ku lemusa ya Shofar [pulututu ye ne i swanela ku letsiwa ku zwa fa lizazi la pili ku fitela fa la bulishumi la mwedi wa busupa, Lisamu 81:3, 4] i swanela ku utwahala kakusasana ni kakusasana mwa masinagoge a ba ba latelela lituto za kale, i lemusa batu ku itukiseza lizazi la kupuzo, ni katulo ya mafelelezo ya Yom Kippur.” Ka ku ba ne ba li kwa mafelelezo a Ellul, mwedi wa busilezi, mi Tishree, mwedi wa busupa, u ne u le fakaufi ni ku kala, ne ba ka utwa pulututu kakusasana ni kakusasana ka mazazi a 10, i zibisa katulo ya mafelelezo ya silimo mwa mukwa wo wa lisupo.

GSAM 91Bopaki bwa Muluti wa Majuda

GSAM 91.2Hape, mwa silimo sa 1902, Muluti wa Majuda Isidore Myers, wa puteho ye tuna ya Majuda mwa San Francisco, Cal., ha n'a zibisa lizazi la swalelelo ya libi, n'a bulezi kuli: “Ha a fita fa munyako wa nako ku zwa mwa silimo siñwi ku kena mwa siñwi, Muisilaele u hupuliswa ka maata za ku bupiwa kwa lika ni za bubusi bwa Mubupi fahalim'a lika kaufela, mi u bizwa ku keteka, ka mulumo wa pulututu, lizazi le li kutela silimo ni silimo, sina mo lu ka bulelela, la ku pepwa kwa nako ni la ku apeswa kuwani ya bulena kwa Mulena yo mutuna. Hape u bizwa ki linzwi la yona pulututu yeo, kamba Shofar, ku kutela mwa mihupulo ni ku nyakisisa likezo za hae za silimo se felile, ha a yemi ka ku tanya fapil'a liiho le li bona lika kaufela la Katulo ye Lukile ya Kamita, ye inzi fa lubona lwa katulo.”

GSAM 92.1Ka ku ba mwa sebelezo ya tempele ya Majuda, Sibaka se si kenile ne si keniswa hangwi silimo ni silimo, ku swanela ku ba ne ku utwahalile ku Daniele kuli ku kenisa Sibaka se si kenile ko, kwa mafelelezo a mazazi a 2300, ne ku swanela ku ama nto ye ñwi ku fita sebelezo ya lisupo ya silimo ni silimo. Mulena n'a se a laezi sicaba sa hae kuli, ha ku sebeliswa lisupo mwa bupolofita, nako ye filwe i swanela ku baliwa ka ku nga “lizazi ni lizazi ku ba silimo.”30 Cwalo nako ye ya mazazi a 2300, sina mo lu bonezi, i fita kwa mafelelezo a musebezi wa Kreste sina Muprisita yo Mutuna mwa Sibaka se si kenile sa kwa lihalimu, ili kwa katulo ya ku nyakisisa ya bao litaba za bona li tisizwe mwa Sibaka se si kenile sa kwa lihalimu ka ku ipolela libi.

GSAM 92Lushango lwa Katulo Ne lu Swanezi ku Fiwa ka 1844

GSAM 92.2Ha nako ye katulo ya ba ba kenile i ka kala i se i fumanehile, nzila ya buleha kuli, ka ndongololo ya likezahalo ya Mulena, sina mo i bonisizwe mwa bupolofita, lushango lu konwe ku fiwa, lo lu li: “Nako ya katulo ya hae i fitile.” Mu ele hloko, ha ku bulelwi kuli honafo feela ha nako yeo i fumanehile, lushango ne lu ka zibeswa, kono kuli liseli le ne li “kwalezwi ka tiiso” kwamulaho ne li swanela ku utwisiswa hande. Lu bona hande-nde kuli zeo ne li talelelizwe. Mwa likauhanyo ze tatama, ku ka bonahala kuli Mulena n'a supile ka ku tiya ko ku swana nako ye lushango lwa ku taha ne lu ka zibeswa, mi ni ku zibeswa kwa lona ne ku ezizwe kwa lifasi ka ku taleleza manzwi ao luli.

Notes

  1. Daniyele 12:8-10. ↩
  2. Daniyele 8:17. ↩
  3. Daniyele 12:4. ↩
  4. Deuteronoma 29:29, ↩
  5. Nahumu 3:2. ↩
  6. Nahumu 1:5-9. ↩
  7. Nahumu 2:3-5. ↩
  8. Joele 2:1. ↩
  9. Sefaniya 2:1-3. ↩
  10. Daniyele 11:35. ↩
  11. Daniyele 12:7. ↩
  12. Sinulo 11:3. ↩
  13. Sinulo 11:7-9. ↩
  14. Litaba za Anderson za Bibele ya Siengelezi, letata 494. ↩
  15. Thomas Dick ka za Ku Lukiwa kwa Sicaba, letata 154. ↩
  16. Petuhelo ya France ya Thier, buka 2, letata 371. ↩
  17. Mwa yona buka yeo, letata 338. ↩
  18. Mwa yona buka yeo, letata 365. ↩
  19. Sinulo 11:11, 12. ↩
  20. Daniyele 8:14, ↩
  21. Daniyele 12:6-8. ↩
  22. Daniyele 12:13. ↩
  23. Daniyele 12:8, ↩
  24. Daniyele 12:9. ↩
  25. Mateu 6:10. ↩
  26. Lizazi le ñozwi kwa lubali lwa liñolo la Mateu 2:1. ↩
  27. Sinulo 14:6, 7. ↩
  28. Mateu 28:19, 20. ↩
  29. 1 Pitrosi 4:17. ↩
  30. Numere 14:34; Ezekiele 4:6. ↩

Note

Back