Kauhanyo 18 — Butokomeli bwa Mulimu mwa Musebezi wa ku Hatisa
GSAM 281.1Kono ka nako yeo re ka ziba, ha re zwelapili ku ziba Mulena; ku zwa kwa hae ku lukiselizwe sina mafube.1
GSAM 281.2Ku fita ku mwedi wa June, 1849, misebezi ya Mukulu White ni mosali wa hae ni Mukulu Bates ne i beilezwi mwa Linaha za New England feela. Ka nako yeo Mwanakazi Clarissa Bonfoey, wa Middletown, Conn., a kopana ni ndu ya Mukulu White. Nakonyana feela pili, mahe a shwa, a mo siyela z'ilikani kaufela ze ne li hlokahala ku yaha lapa ka mukwa o munyinyani. Ka yona nzila yeo Mukulu White a kona hape ku yaha lapa la hae; mi a li yaha mwa kalulo ya ndu ya Mr. Belden kwa Rocky Hill, Conn.
GSAM 281Ku Zanga kwa Bupimu bwa Cwale
GSAM 281.3Ka la 24 March, 1849, kopano ya sicaba ne i bile kwa Topsham, Maine. Ka Sabata yeo, pono ne i filwe Mrs. White; taba ya yona ne i li ya butokwa bo butuna hahulu. Mohlomongwe ku utwisisa pono yeo ku ka ba botle ha lu nahana pili ka za maemo a nako yeo.
GSAM 281.4Mwa mafelelezo a March, 1848, kwa Hydesville, Wayne Co., N.Y., ne ku zanga “mifumulo ye misteri,” kapa se ne sa tiisa hamulaho ku ba “ku kokota kwa mipimu.” Taba ye ne i zanga mwa ndu ya lubasi lwa Fox. Mwa kalulo ya mafelelezo ya nako ya mbumbi, lubasi lo ne lwa ya kwa Rochester, N.Y., moo mwa Corinthian Hall ne ku bile ni lipontiso za sicaba, mi banana ba ne ba nyakisiswa hahulu ke likomiti ze ne li bopilwe ka basali ni banna ba ne ba kgethilwe mwa ba ba tumile hahulu. Ha batu ba bañata ne ba nga ku kokota kuli ki buhata kapa bukenge bwa mazoho, ba ba ne ba lumela hahulu ne ba na ni maikuto a manyinyani feela a kuli taba ye ne i ka kula ku ba ye tuna.
GSAM 282Bupolofita bo Bu Amana ni Bupimu
GSAM 282.1Mwa pono ye ne i buleziwi mwahalimu, Mrs. White a bona kuli ku kokota kwa misteri kwa Rochester ni kwa libaka zeñwi ne ku li maata a Satani, mi lika zeo ne li ka ekezeha ku ba ze ñata hahulu; mi ne li ka apeswa ka mukwa wa bulapeli, ku robatsa ba ba tomilwe ku ba ni ku iketla ye tuna, ni ku kulisa maikuto a batu ba Mulimu, ha ku kona, ku ya kwa lika zeo, ni ku ba palelisa ku lumela lituto za Moya o Kenile.
GSAM 282.2Ka nako yeo ne ku na ni ba ba sikai feela, haiba ne ba li teñi, ba ne ba nahana kuli Bupimu ne bu ka hasana mwa lifasi kaufela sina ne bu polofitilwe, kapa kuli ne bu ka ipitisa bulapeli, ni likereke ze ne li lukiselizwe hande ni balisa ba zona.
GSAM 282Bupolofita bo Bu Talelezwi
GSAM 282.3Ku talelezwa kwa bupolofita, kono, ku bonahala ha lu nahana palo ya bona, ye ne bulelwa ku ba 10,000,000 mwa United States feela. Ka za mukwa wa bona wa bulapeli wa cwale, re beya fa likalulo ze latelela ze zwa mwa Tundululo ni Mulibeleli, Washington, D.C., Nov. 12, 1903:—
GSAM 282.4“Mwa kopano ye i sa zo fita ya Kopano ya Naha ya Bupimu, ye ne i bile mwa tolopo ye, ne ku kgethilwe molao wa bulapeli o mupya. Ne ku lukiselizwe ‘ku beya mwa musebezi’ balisa kapa bakutazi, mi sicaba sa balumeli mwa Bupimu ne sa zibwa sina ‘kereke.’ Taba ye ne ka bonwa ka ku bala kalulo ye latelela ya molao wo mupya wa bulapeli:—
GSAM 282.5“‘Ha ku na mulisa kapa mukutazi ya ka beelwanga kereke kapa sicaba ha a si ka beelwa mwa musebezi ka mukwa wa ku bonahala, ka se ne sa zibwa ku zwa kwa linako za makalelo a litaba za bulapeli sina musebezi wa ku beya mwa musebezi. Mutu ha a koni ku ba mukgethwa wa ku beelwa mwa musebezi kufita ha a si ka amukela kutazo ya ku ba mulisa wa kereke kapa sicaba se siñwi, kapa ku ketwa ku ba mulumiwa ke Sicaba sa Bupimu sa naha se si lukiselizwe sina mubili wa bulapeli mwa naha ye se li mwa yona, kapa ke Kopano ye Tuna ya Bupimu ya United States of America. Batu kaufela ba ba kgethelwa ku ba balisa kapa ku ba mwa musebezi wa mulumiwa ba swanela ku ba ba bile mwa bulikani bo bu tezi ni kereke kapa sicaba sa Bupimu ka lilimo ze talu bonyinyani, ni ka lilimo ze peli bonyinyani ba li mukgethwa wa ku bulela, ya laelelizwe ke Sicaba sa naha kapa Kopano ye Tuna sina mubuleli wa ku lingiwa. Balisa ba ba beilwe ba si ka kwanisa silimo si li siñwi se si tezi sa kalenda ba ka se be ba swanela ku beelwa mwa musebezi.’”
GSAM 283Mukulu White mwa Oswego, N.Y.
GSAM 283.1Kaha musebezi wa ku hatisa ne u beile kwa Oswego, N.Y., Mukulu White a fetola sibaka sa hae sa ku phela ku zwa Connecticut ku ya kwa sibaka se mwa nako ya ku wa kwa matali a likota mwa silimo sa 1849, mi mwa yona nako yeo, ka la 3 November, ne ku bile ni kopano ya balumeli. Ka za misebezi ya bona ye ne i latelela, Mrs. White a li:—
GSAM 283.2“Kono ne re kgetha kuli ku li musebezi wa luna ku ba mwa naha ya New York. Mulume wa ka a utwa buima ku yena bwa ku ñola ni ku hatisa. Ne re renta ndu kwa Oswego, ne re kolota lifenitšha kwa batedi ba luna, mi ne re zanga ku yaha lapa. Kwao mulume wa ka a ñola, a hatisa, ni ku ruta. Ne ku li kwa butokwa ku yena ku beya libetsa ka nako kaufela, kakuli nako ye ñwi ne a swanela ku lwisana ni ba ba ipitisa ba-Adventista ba ne ba yemela mafosisa, ba ruta ku beya nako ye tobilwe, mi ba nyaka ku beya ba bañwi kaufela ku lwisana ni tumelo ya luna.”2
GSAM 283Tundululo ya Ku Taha ha Bubeli ya Hatiswa
GSAM 283.3Mwa nako ya ku wa kwa matali a likota mwa silimo sa 1850 ne ku bonwa ku li botle ku fetola hape; ka hona Mukulu White a siya ku ya kwa Paris, Maine, moo volumu ya pili ya Tundululo ya Ku Taha ha Bubeli ni Mulibeleli wa Sabata ne i hatisizwe sina pampili ye ne i zwa habeli mwa mwedi, ye ne i na ni linomoro ze li 13, nomoro ye ñwi ni ye ñwi i na ni makepe a 8 a likolomo ze peli, mukanga wa likepe le li hatisizwe u li ma-inchi a 7 1/8 ku ya kwa 10 1/4. Nomoro ya pili ne i na ni letsatsi la November ye ne i latelela, mi nomoro ya mafelelezo ne i na ni letsatsi la June 9, 1851.
GSAM 284.1Bohulu bwa pampili ku fita Niti ya Cwale ne bu li sesupo se si tuna sa ku hasana kwa niti ka tekanyo ye swanela, ku ekeza kwa basebezi mwa taba, ni ku ekeza kwa ba ba tusa musebezi. Kaha lipehelo za pampili ne li li za mahala, ne ku lebelelwa kuli ba ba rata taba ne ba ka tusa ku i hatisa, mi ne ba tusa. Leha balumeli ne ba bopilwe hahulu ke batu ba ba phela ka mali a mañinyani, ne ba tusa sina Mulimu a ba fumaniyezi, mi ba eza ka maata a bona ku tusa ku sutisa koloi ya niti.
GSAM 284J. N. Andrews a Zanga ku Ruta
GSAM 284.2Ka nako yeo J. N. Andrews, ya ne a phela kwa Paris, Maine, a zanga misebezi ya hae ya sicaba sina mukutazi wa evangedi ni muñoli wa litaba za bulapeli. Mwa Tundululo ya May, 1851, ne a na ni taba ye ne i tatile makepe a feti ku a mahlano ka za mashango a malalu. Mwa taba yeo a sebelisa bupolofita bwa silwane se si na ni linaka ze peli bwa Tšenolo 13 ku amana ni United States, a beya maikuto a hae, ka maata a bupolofita feela, kuli ku patelela lizazi la pili la viki sina Sabata ne ku ka ba taba yeo kopano ya kereke ni mubuso ne i ka theiwa fa yona kwa mafelelezo mwa naha ye. Mabaka a hae ne a tiile fa bupolofita feela, kakuli ka nako yeo ne ku si na musebezi o ne u bonisa taba yeo ka maata; mulumo o ne u tiisa taba ye ne u zwa kwa Dr. Durbin, o ne u nuzwi mwa Muvuleli wa Bukreste ni Makande, ne u li:—
GSAM 284.3“Ha Bukreste bu ba bupilo bwa mikwa ye minde ni bwa moya bwa naha, naha i swanela, ka ba ba e laola, ku thibela ku tula Sabata ye kenile ka ku bonahala, sina mukwa wa ku ipoloka.”
GSAM 285Ku Lekisa Masimu ku Tusa Musebezi
GSAM 285.1Ne ku li ka nako yeo ba ba swana ni Hiram Edson, wa New York, ni Cyrenius Smith, wa Jackson, Mich., ne ba susuelizwe ku lekisa masimu a bona, ye ñwi ni ye ñwi i na ni bupimo bwa $3,500, mi ba renta masimu a ku sebelisa bona, kuli ba be ni mali a ku tusa misebezi ye fapafapana ye ne ka zanga mwa ku zwelapili kwa musebezi wa lushango.
GSAM 285Ku Susiwa kwa Musebezi wa Ku Hatisa ku Saratoga
GSAM 285.2Mwa 1851, Mukulu White a siya Paris, Maine, ku ya kwa Saratoga Springs, N.Y., mi kwao hape, ka lifenitšha ze ne li kolotilwe, a yaha lapa la hae, mi a hatisa volumu ya bubeli ya Tundululo ya Ku Taha, nomoro ya pili i na ni letsatsi la August 5 ya sili yeo. Volumu ye ne i na ni linomoro ze li 14, mi ne i zwa habeli mwa mwedi. Nomoro ya mafelelezo ne i hatiswa ka la 23 March, 1852. Libizo la pampili ne li fetozwi hanyinyani ku zwa ku Tundululo ya Ku Taha ha Bubeli, sina mwa Vol. 1, ku ba Tundululo ya Ku Taha ni Mulibeleli wa Sabata, libizo le ne mwa volumu ya yona ya mashome a robeli ni mibeli i sa na lona. Bohulu bwa pampili ne bu ekezwile ku ba likolomo ze talu, makepe a robeli, likepe le li hatisizwe li le ma-inchi a 8 1/4 ku ya kwa 11 3/4.
GSAM 285.3Ku ka bonwa kwa bohulu bwa pampili ye ne i li mi ni ha cwale i sa li pampili ya kereke, kuli ku fetolwa kaufela ne ku li ku ba botle, ku bonisa kuli musebezi ne u zwelela pili hande, ni ku fa bopaki bo bonahala kuli musebezi wa mungelo wa bulalu ne u ‘tile ku ina.’
GSAM 285Ku Hatisa kwa Rochester—Ku Ba ni Mochine wa Matoho wa Ku Hatisa
GSAM 285.4Ka la 6 May, 1852, nomoro ya pili ya Volumu 3 ya Tundululo ya Ku Taha ni Mulibeleli wa Sabata ne i hatiswa kwa Rochester, N.Y., mi ne i hatiswa ka mochine wa ku hatisa ni ka litili ze ne li li za Ma-Adventista ba lizazi la busupa. Hiram Edson a neile mali ku reka mochine wa ku hatisa wa matoho ya Washington, ni litili ni lika za ku lukisa ofisi. Ne a swanela ku amuhela tefo ya hae sina limpho li kena ku zwa kwa ba ba rata niti. Mochine wo wa matoho ne i eme mwa ofisi ya Tundululo ni Mulibeleli kwa Battle Creek, Mich., ku fita ku yon'olwa ke mulilo ka la 30 Dec., 1902. Ka nako yeo ne i bonwa sina mochine o munde ku fita o muñwi mwa ofisi wa ku hatisa makepe a ku tatuba mafosisa. Mwa Nomoro 12, Vol. 3, Oct. 14, 1852, ne ku bile ni kutazo ya kuli mali a ku lukisa ofisi ka mochine wa ku hatisa ye ni lika ne li li $652.93, mi mali a ne a amuhetwe ku zwiseza taba yeo kufita ka nako yeo ne li $655.84. Mwa linomoro ze 12 za pampili, likopi ze 2,000 za nomoro ye ñwi ni ye ñwi ne li hatisizwe ni ku abiwa ka mahala.
GSAM 286Muluti wa Bacha a Zangiswa
GSAM 286.1Mwa August ne ku zangiswa mwa ofisi ya Tundululo ku hatisa Muluti wa Bacha, pampili ya mwedi. Cwale i zwa ka viki, mi bunata bwa litaba za ku bala mwa nomoro ye ñwi ni ye ñwi bu eza hane bwa ze ne li mwa yona ka nako yeo.
GSAM 286Uriah Smith a Kena ni Ofisi
GSAM 286.2Mwa 1853 Mukulu Uriah Smith a zanga misebezi ya hae mwa ofisi ya Tundululo ni Mulibeleli, moo a ne a na ni sibaka sa buikalabelo ka nako ya lilimo ze 50. Ka sili yeo (1853) ne ku bulelwa ku zwa pili mwa Tundululo ni Mulibeleli kuli ba ba lakaza ku eza cwalo ba ne ba kona ku reka lipampili za luna ka ku lefa mali a ne a li a ku li reka. Ba bañwi kaufela, taba ye ne i hatiswa ne i li ya mahala, kakuli mali a ne a si yeo ne a lukiswa ka limpho za lipilu ze ne li aba ka ku ithaopa. Mwa 1854 ne ku bulelwa kuli mali a Tundululo ya habeli mwa mwedi ne li $1.00 ka sili. Ka sili yeo, mwa kopano ya mwa litende ye ne i bile mwa Macomb County, Michigan, mwa mwedi wa July, ne ku eza maata ku lekisa lipampili za luna. Ka nako ya kopano ye, libuka za mali a $50 ne li lekisizwe. Mukulu White, ha a bulela ka maata ao, a li ka Tundululo, “Taba ye i bonisa kuli libuka za luna li kona ku lekiswa.”
GSAM 286Kutazo ya Mali a Libuka za ku Abiwa a $500
GSAM 286.3Mwa Tundululo ya Oct. 12 ni Dec. 24, 1854, ne ku eza likutazo za mali a libuka za ku abiwa a $500 kuli ofisi i kone ku fa bakutazi libuka za ku abiwa ka mahala ni misebezi ya bona, ni hape ku ba ni “mali a tusa a $500 a ofisi, kuli Tundululo i kone ku hatiswa ka mukwa wa ka viki ni ka viki, mwa sibaka sa ku fosa viki nako ye ñwi ka lebaka la ku tokwa mali.”
GSAM 287J. P. Kellogg ni Henry Lyon ba Lekisa Masimu a Bona
GSAM 287.1Ne ku li mwa nako yeo J. P. Kellogg, wa Tyrone, ni Henry Lyon, ya ne a phela kusweli ni Plymouth, Mich., ne ba lekisize masimu a bona, ye ñwi ni ye ñwi i na ni bupimo bwa mali a ka ba $3,500, ka mulelo o liñwi feela wa ku ba ni mali a ku sebelisa mwa ku tusa musebezi; mi ka yona nzila batedi ba babeli ba Michigan ne ba zanga ku ya pili ka nako ye ne i li ye swanela, ba na ni mali a li teng ni lipilu ze zwanela ku tusa moo ku ne ku hlokahala hahulu. Wa pili a zanga ku eza mafiyelo kwa Jackson, Mich., mi wa bubeli a ya kwa Battle Creek, a sebeza mwa musebezi wa bubeti kuli a phelise lubasi lwa hae.
GSAM 287Lipampili ni Libuka za Luna Kaufela ka $3.00
GSAM 287.2Kwa mafelelezo a Volumu 6, June, 1855, mutu ne a kona ku fumana Tundululo ni Muluti wa Bacha ka sili ye ñwi, ni hape sete ye felelezi ya libuka ze nyinyani, libuka za ku abiwa, ni buka ya lifela, sina ne i sebeliswa ka nako yeo—libuka ze nyinyani ni libuka za ku abiwa a mashome a mabedi ni tšeletseng kaufela—ka mali a $3.00. Mali a ne a beelwe Muluti wa Bacha ne li lisente ze 25 ka linomoro ze 12.
GSAM 287Ofisi ya Tundululo i Bulelwa ku ya kwa Michigan
GSAM 287.3Mwa mwedi wa April, 1855, Mukulu White ni mosali wa hae ba hape ba etela Michigan, mi ba eza likopano kwa libaka ze fapafapana. Ka la 28 ni la 29 za mwedi wo, kopano ne i kopana kwa Battle Creek, mi mwa nako yeo ne ku kgethilwe ke batedi ba mwa Battle Creek ku mema Mukulu White kuli a suse ofisi ya Tundululo ku zwa Rochester ku ya kwa Battle Creek. Dan Palmer, Cyrenius Smith, J. P. Kellogg, ni Henry Lyon ne ba lumela kuli mutu ni mutu a fe $300, ku si na mali a ku ekezwa, mi kaufela ne ku eza $1200, kuli ku rekiwe sibaka ni ku yakiwa ofisi ya ku hatisa. Ka hona ba fumana sibaka kwa kunga ya mboela ni upa ya West Main ni Washington Streets, mi ba yaka moo ndu ya mapolanka ya makalelo a mabedi ye ne i li maoto a 20 x 30, ni lipalo ze li maoto a 20.
GSAM 288Ndu ya Pili ya Kopano kwa Battle Creek
GSAM 288.1Mwa nako yona yeo, ndu ya pili ya kopano ya Ma-Adventista ba lizazi la busupa kwa Battle Creek ne i yakilwe, ye ne i li maoto a 18 x 24. Ndu ye ya ku ikokobetsa, ye ne i kakatilwe ku ya kwa halimu ni kwa fase mi ya tiiswa ka mapolanka, ne i eme kusweli ni kunga ya mutulo ni wiko ya Van Buren ni Cass Streets.
GSAM 288Mwa Ofisi ya Luna ya Pili ya Ku Hatisa
GSAM 288.2Nomoro ya pili ya Tundululo ye ne i hatisizwe kwa Battle Creek mwa ofisi ye ne i li ya Ma-Adventista ba lizazi la busupa ne i na ni letsatsi la Dec. 4, 1855. Mali a pampili ne a beelwa ka nako yeo ku ba $1.00 ka volumu ya linomoro ze 26; kono ne ku kopa limpho kuli pampili i romelwe ka mahala kwa bahloki ba ba swanela. Ku zwa ka nako yeo ku ya pili, Bamikulu Waggoner ni Cottrell ne ba li balumeli ba ba ngwala nako kaufela mwa likolomo za Tundululo ya Ku Taha.
GSAM 288.3Mwa Tundululo ya Dec. 18, 1855, komiti ya ku hatisa ne i bulela taba ye ne ka utwahala ku ba basebezi ba cwale mwa ofisi sina ye sa tloaeleha. Ne i bala cwalo: “Ha re boni kuli ba ba sebeza mwa ofisi ne ba sa swanela ku amuhela tefo ye swanela ya misebezi ya bona. Muñoli feela u amuhela halofo ya mali a ne a ka fumana kwa kuñwi.” Ku ka ba botle ku bulela kuli mali a misebezi a ka nako yeo ne a si halofo ya a cwale, mi tefo ya halofo ka nako yeo ne i si fiti ku ba kalulo ye ñwi ya ze talu kapa kalulo ye ñwi ya ze ne ya mali a ne a lefiwa ke ofisi cwale ka musebezi o swana. Basebezi ba mwa ofisi ka nako yeo ne ba neela mpho ya halofo ya bupimo bwa misebezi ya bona kuli evangedi ya niti ya cwale i hatisiwe.
GSAM 288Kutazo ya Mochine wa Ku Hatisa wa Maata ni Enjini
GSAM 288.4Mwa Tundululo ya March 19, 1857, ne ku bulelwa pili kuli mochine wa ku hatisa wa maata ni enjini ne li hlokahala mi ne li swanela ku fumaneha ku hatisa lipampili, libuka za ku abiwa ni libuka. Sina ne ku bulelwa ka April 2, ne ku kgethilwe ku reka mochine wa ku hatisa wa maata ya Adams, mi banna ba supa ne ba ineela ku fa ye ñwi ni ye ñwi $100 ku i reka. Mwa nomoro ye ne i latelela ne ku bulelwa kuli mochine wa ku hatisa ni enjini ne li ka lefa mali a ka ba $2,500, mi mali a ne a ineelilwe ne a fiti ku ba $1,700.
GSAM 289.1Mwa taba ya kuñola ye ne i zwa kwa Mukulu White mwa Tundululo ya Aug. 13, 1857, ku na ni mulumo wo tusa o li: “Ofisi ya luna ha i na sikoloti. Ku na ni mali a sicaba sa libuka a $1,426, a cwale a beilwe mwa libuka. Mochine wo mupya wa ku hatisa wa maata i mwa musebezi mi i sebeza hande hahulu, mi ku bonahala hande kuli ka nako ye nyinyani i ka be e sebeza ka maata a moulo, mi i ka be i lefezwi kaufela. Misebezi ya luna ya litende i tusiwa hahulu ku fita kwa makalelo.”
GSAM 289Palo ya Pili ya Ku Rekisa Libuka
GSAM 289.2Ka 29 October 1857, ku ile kwa bulelwa mwa Tundululo ni Mulibeleli kuli ku rekiswa ha libuka kwa myaka ye mibeli ye fetile ku bile $1,287.91; yona ne li palo ya pili ye lukisizwe ku fihlela ka nako ye. Ne li siupo sa ku zwelapili mwa taba, mi ne li sika sa ku tiisa, kakuli ne li bonisa kuli niti ne i fumana mata, mi “ni ku swana ni milapo ya liseli ye i kena-keneza mwa lifasi.”
GSAM 289Ndu ya Tundululo ni Mulibeleli: Sibaka se Si Sireletsehile sa Ku Beha Mali
GSAM 289.3Mwa Tundululo ya 13 August 1858, kwa pili kwa bonisizwe batu ba luna mohopolo wa ku beya ndu i le sibaka sa ku boloka mali a a sala. Batu ba ba ne ba na ni mali a ba sa a sebelisi ka potlako ne ba kona ku a beya mwa ndu, mi ba a zwisa nako ye nwi ni ye nwi ka taelo ha ba a tokwa, ka mukwa wo ku lumelela ndu ku sebelisa mali ao. Ha mohopolo wo u sebelisizwe, wa fa musebezi mata a mali a mañata ni ku feta a kwa pili.
GSAM 289.4Ku zwa nako yeo ku fihlela cwale (1905), hakuna mutu ya zwa a lahlehile dolara ni ili yo ne i kolotilwe kwa ndu za ku hatisa libuka, kamba ya palelwanga ku fumana mali a hae ha a a kopa. Ba ba nahanisisa ka kufuta ba bile ba bona ndu za ku hatisa libuka za luna ku li sibaka se si sireletsehile hahulu ku feta mabanka ku beya mali a a sala, kakuli mabanka a wa hangata. Mabanka a na ni tumo ya lifasi, kono ndu za ku hatisa libuka za luna li na ni mata a sicaba kaufela ku ba “tuso” ya zona.
GSAM 290Mukopano wa Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa wa ku Hatisa Libuka U Tomwa
GSAM 290.1Mukopano wa Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa wa ku hatisa libuka u tomwa ka 3 May 1861, mi mapampili a romelwa ku kopa ba ba ka kena mwa mali a ku simolola ka $10 ka karolo. Ka mawiiki a mabeli kwa bulelwa kuli mali a ku simolola ya $4,080 ne i se i ngwisizwe.
GSAM 290.2Ku zwa ka 11 June ya ngwaha o, Tundululo ni Mulibeleli ne i hatiswa ki Mukopano wa Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa wa ku hatisa libuka. Ndu ya pili ye ne i akilwe ki mukopano ne i li kwa kona ya mboela-upa ya Main ni Washington Streets, fa sibaka se ndu ya mapango ya kale ne i suselwizwe kwa Kalamazoo Street. Ndu ye ne i na ni likalulo ze peli, ye ñwi kwa tasi ni ye ñwi kwa halimu, ka mabota a litina le li tiile. Ne i akilwe ka mukwa wa sefapano sa Magerike, mi ne i lebelela kwa mutulo fa Main Street. Buima bwa yona ku zwa kwa upa ku ya kwa wiko ne bu li 44 ma-fiti, mi ku zwa kwa mutulo ku ya kwa mboela ne bu li 72 ma-fiti.
GSAM 290Libuka za Pili za Ku Hatisa ka Lipuo za Linaha ze Nwi
GSAM 290.3Mukwa ka mukwa, lushango ne lu zwelapili, mi musebezi ni musebezi o ne u etelela ku tiisa ni ku kopanya musebezi. Ka nako yeo ndu ya luna ya ku hatisa libuka ne i zwisitse libukana ze 5 ka lipuo za linaha ze nwi, ze talu ka Sidanishi-Norwegian ni ze peli ka Sefuransi; ka mukwa wo kwa simololwa ku hatisezwa linaha ze ñwi.
GSAM 290.4Ka ku ekezeha ka nako kaufela kwa palo ya litho, ne ku na ni ku ekezeha ko ku tiile ni ko ku zwelapili mwa mali. Seo si bonahala mwa palo ya Tundululo ni Mulibeleli ya 16 May 1863, mo sekretali wa mukopano a ne a fa palo ya mali kaufela a a amuhezwi ka mukwa wo:
| A amuhezwi ka ma-karolo ni limpho ku mukopano ku fihlela cwale | $10,374.13 |
| A amuhezwi kwa ndu ya Rochester | 700.00 |
| A amuhezwi ku fumana lintho ze ekezehile | 300.00 |
| A amuhezwi mwa mali a libuka | 1,355.00 |
| A amuhezwi ku mushini wa ku hatisa wa mata ni enjini | 2,500.00 |
| Kaufela | $15,229.13 |
GSAM 291.1Sekretali a ekeza kuli:
GSAM 291.1“Ka ku lekanya ka mukwa o sireletsehile lika za mukopano, boleng bwa wona bu bonwa kuli ha bu feli kwa $20,000, mi seo si feta ka ku batamela $5,000 mali a a sebelisizwe ki balateleli ba taba. Seo si bulela hande ku sepahala ni ku tshepeha kwa Muzwale White ni ba ba ne ba sebelisana ni yena mwa ndu ya Tundululo ni Mulibeleli. “E. S. Walker, Sekretali.”
GSAM 291Ku Fetiswa kwa Tundululo ni Mulibeleli ku Mukopano
GSAM 291.2Ha musebezi wa ku hatisa libuka u li se u fihlile kwa liphetho ze, ka misebezi ye thatafalanga ni litabelo za Mukulu White, lipolofito ze ne li zwa mo ne li fanele ku ba za hae; kakuli lipolofito zeo ne li zwa kwa ku itatola kwa hae, mano a hae a bukwebo, ni ku laola kwa hae ka kutwisiso. Kono mwa sibaka sa ku ikupela sona kamba karolo ya sona, ka ku itumela a ne a fetisa kaufela ku Kereke; mi ku feta seo, ha mukopano o se u tomilwe u ne u voutile kuli a fiwe $6 ka wiiki ku ba musebezi, yena a amogela feela $4 ka wiiki.
GSAM 291Pampili ya Kwa Pacific Coast
GSAM 291.3Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya 21 April 1874 ne ku na ni taba ye ne i zwa kwa Mukulu White; mo a bulela musebezi wa kwa Pacific Coast, a bulela kuli kwa nako ye nyinyani ne ku ka tokwa ku emisa pampili ya wiiki ni wiiki ye ne i ka sebelisana ni litaba za taba kwa coast yeo. Kwa nako ye nyinyani ka mwa hala, ku ne ku buleha nzila ya ku reka litype ni lintho ze sikai kwa Oakland, mi ka June kwa simololwa ku zwisa pampili ye ne i zwiswa habeli ka kweli, ye ne i bile ni libizo la Lisupo za Linako.
GSAM 291Ku Bokanya Mali
GSAM 291.4Ha a se a hatisitse linomoro ze 6 za Lisupo, Mukulu White a kuta kwa upa, mi a kopa kopano ya California ku lukisa ku zwisa pampili. Kwa Kopano ye Tuna ya 15 August 1874, ku ne ku beilwe mohopolo kwa mizwale ba kwa upa kuli ba bokanye $6,000 ya ku reka prensa, enjin ni litype za ndu ya Lisupo, ha ba ba kwa Pacific Coast ba ka bokanya $4,000 ya ku fumana sibaka ni ku akisa ndu ye swanela ku ba ndu ya musebezi.
GSAM 292.1Mukulu Geo. I. Butler, ka nako yeo a li yo muñwi wa Komiti ya Kopano ye Tuna, a ya kwa kopanong ya mwa masimu kwa Yountville, Cal., mi a beya mohopolo wo kwa mizwale. Ka 11 October 1874, ba arabela ku poto yeo ka ku tshepisa $19,414 ka mangenje.
GSAM 292Pacific Press Ya Emiswa
GSAM 292.2Ka 2 February 1875, Mukulu James White ni musali wa hae, ba li ni Mukulu J. H. Waggoner ni basebezi ba bañwi ba ba sebeza hande, ba fihla kwa Oakland. Ka 12 ya kweli wo, ku bile ni kopano ye i tililwe ya California ku nahanisisa sibaka sa ku akisa mindu ya ndu ya Lisupo za Linako. Ha ba se ba nahanisisize hande, ba swala ku fumana masimu kwa wiko wa Castro St., fa hala 11 ni 12 Sts. Ka lizazi leo, Mukulu White ni John Morrison ba reka masimu ao, ba ngwala lengwalo la naha ka mabizo a bona, ka kutwisiso ya kuli ha Mukopano u ka tomwa, ba ka fetisetsa ku wona fasi kaufela fa masimu ao ye ne i ka bonwa ku tokahala ku sebeliswa ki mukopano o tomilwe.
GSAM 292.3Ka 1 April 1875, Mukopano wa Pacific wa Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa wa ku hatisa libuka u tomwa kwa Oakland, mali a ku simolola ya wona i beilwe kwa $28,000. Karolo ya hala ya masimu a Castro St. ne i fetisizwe ku mukopano ka tumelano, mi ndu ya akiswa ka nako yeo ki O. B. Jones, wa Battle Creek, Mich.; sebopeho ni buima bwa yona ne li swana ni ndu ye ne i akilwe kwa Battle Creek, kono ya kwa Oakland ne i akilwe ka mapango ku si na litina. Ha ndu ye se i lukiselizwe ku sebeliswa, Lisupo za Linako ne i isizwe mwa ndu ya yona ye ncha ka Labutanu, 27 August 1875.
GSAM 293Ku Isa Musebezi kwa Mountain View
GSAM 293.1Mwa ndu ye, ku zwisizwe pampili ni libuka ka ku atlega ku fihlela 1904, mo ku ne ku lukisizwe ku isa musebezi wa ku hatisa kwa naha. Libaka la ku cinca ko li filwe ki muzamaisi wa Pacific Press ka mañolo a:
GSAM 293.1“Ka myaka ye mengata bazamaisi ba Pacific Press Publishing Company ba ne ba ikutwile kuli naha ye ne i sebeliswa ki ndu ya bona ya ku hatisa libuka ne i li ya mali a maata, mi sibaka sa naha ne si nyinyani hahulu mwa mutende wa mutuna wa batu, mwa sibaka sa mindu, ku sebeliswa ku ba ndu ya ku eza lika; mi kuli ku na ni butali ka mikwa ye mengata ku nyaka sibaka sa mwa naha mo naha i li ya mali a manyinyani, mo basebezi ba kona ku fumana mindu mwa maikuto a bupilo, ni sibaka se si lekanela mašimo, likota za miselo ni sibaka sa ku fumana moya; mi mo ku na ni mikwa ye minde ya ku zamaisa lika. Sibaka se cwalo se fumanehile ni ku rekwa mwa muti ya Mountain View, kwa Santa Clara County, limaele ze 39 kwa mboela bwa San Francisco, sibaka se si kopanya limbuyoti ze ñata za mutende ni limbuyoti za bupilo bo bu na ni buikangulo bwa mwa naha.”
GSAM 293Ku Simolola Ku Hatisa mwa Linaha ze Nwi
GSAM 293.2Ku bonisa ku anama kwa niti, re bona kuli ku zwa 1875 ku ya ku 1878 musebezi wa ku hatisa ne u simololizwe kwa Basel, Switzerland, ni kwa Christiana, Norway.
GSAM 293.3Mwa nako ya masika a ku wa mafulo ya 1875, ku ne ku filwe palo mwa Tundululo ni Mulibeleli ya ku rekiswa kwa libuka kwa ndu ya Tundululo ni Mulibeleli feela, ka myaka ye 7, ku zwa 1868 ku ya ku 1875, ku li $85,644.54; ku ekezehile ku batamela ku feta ka makgetha a 6 kwa myaka ye 7 ye ne i li kwa pili, mi ku rekiswa kwa mindu kaufela ye mene (Michigan, California, Switzerland, ni Norway), ka myaka ye talu, ku zwa 1875 ku ya ku 1878, ku bile $98,163.73.
GSAM 293.4Mwa Tundululo ya 17 October 1878, ku ne ku bulelwa kuli libuka kaufela, libukana ni litract ze ne li hatisizwe ki ndu ya Tundululo ni Mulibeleli kwa pili kwa 1864 ne li fihlile kwa mapeji a 50,058,000. Ku zwa 1864 ku ya ku 1878 palo ya mapeji ne i li 158,130,951, kamba kaufela 208,188,951 ya mapeji.
GSAM 294Muluti wa Bacha U Ba wa Wiiki ni Wiiki
GSAM 294.1Ku fihlela 1 January 1879, Muluti wa Bacha ne u hatiswa ka kweli ni kweli, kono ka nako yeo, ha u kena mwa ngwaha wa ona wa 27, wa zwiswa ka wiiki; mi ka mukwa wo tuso ya ona ya ekezeha ka hane.
GSAM 294Seo Mukulu White a Ne a Fetiselize ku Mukopano
GSAM 294.2Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya 23 January 1879, ku na ni lipulelo ze ne li beilwe ki Mukulu White ka ku kopana kwa hae ni taba, ze swanela ku beiwa fa sibaka se, kakuli li bonisa hande litabelo ze ne li ezizwe mwa musebezi wa ku hatisa libuka. Manzwi ao a li:
GSAM 294.3“Ha, ka 1861, Mukopano wa ku hatisa libuka u tomwa kwa Battle Creek, Mich., ne lu file mukopano lenane la ba ba ngwisitse ni tokelo ya ku hatisa hape misebezi ya luna kaufela (ye ne i bonwa hamulaho ku ba ya mali a $10,000), mi lwa sala lu na ni $1,000 feela; mi lwa zwelapili ku sebeza ba li ba ba ngwala, ba laola ni ba ba ruta ka $6 ka wiiki.
GSAM 294.4“Ka 1866, ha lu kutela kwa ndu ya Tundululo ni Mulibeleli, ha ku se ku fetile kulwala kwa maata, lwa fumana bazamaisi ba lefa liperesente ze lishumi fa likoloto za likiti za lidolara, mi mali a ku simolola i se i wele kwa $32,000;3 Kono mwa myaka ye mene, ka mbuyoti ya Mulimu, likoloto ne li lefilwe, mali a ku simolola ya nyoloselwa kwa $75,000, mi luna [mukopano] ne lu na ni $5,000 mwa mabanka.”
GSAM 294Muinelo wa Ndu ya Ku Hatisa Libuka ka 1880
GSAM 294.5Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya 15 January 1880, Mukulu Butler a bulela kuli:
GSAM 294.6“Ndu ya luna ya ku hatisa libuka (Battle Creek) i se i ekezwizwe ka ku akisa karolo ya hala fa hala ya mindu ye mibeli ya kwa upa, mi seo si ekeza hahulu maata ni ku sebelisana hande kwa kaufela. Ku na ni lika za ku ku eza ma-type ka motlakase ni ku ku eza ma-type a a tiile, ni ku ba ni ku bandeka ye nde. Ka niti, ba ba swanela ku ziba ba bulela kuli ki yona ndu ya ku hatisa libuka ye lukile ni ku felela hahulu mwa naha ya Michigan.”
GSAM 295.1Kono ni ha ku ekezwizwe, kwa fetoha tokwa, kwa pili kwa mafelelezo a nako ya mbumbi, ku akisa ndu ye ncha kwa mboela bwa ndu ye tuna, ya kamore ya prensa. Kwa kamore ye, ma-prensa a mata a mukopano a ketalizoho ne a suselwizwe. Kuli nwi ya ma-prensa ye ne i li ye tuna ku feta ye nwi kaufela ye ne i sebelisizwe ndu yeo. Nwi ye ne i li ya buima ni mukwa o swana ne i sa tsoa beelwa mwa ndu ya Lisupo za Linako, Oakland, Cal.
GSAM 295.2Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya 17 May 1881, ha a bulela ka ku atlega kwa musebezi wa ku hatisa libuka kwa ndu ye tuna ya kwa Battle Creek, Mukulu White a bulela kuli:
GSAM 295.3“Mu zwise palo ya likoloto za Mukopano wa Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa wa ku hatisa libuka ku palo ye lukisizwe hande ya lika, mi ku sala lika za naha ni lika za mutu ku si ka fase kwa $105,000. Mwa mali ao, batu ba luna kaufela ba file ka ma-karolo, limpho ni limpho za bafu $34,432.17, mi banna ni basali ba sikai ba ba sepahala ba ba file bupilo bwa bona ku musebezi ba ekeza [ku si ka limpho, kono ka litabelo ni ku laola ka kutwisiso] $70,567.83.”
GSAM 295Musebezi wa Baabi ba Libuka U Simololwa
GSAM 295.4Ku zwa ka ngwaha wa 1881 batu ba luna ba kena mwa musebezi o muswa, mi ba kena mwa musebezi wa ku aba libuka ku rekisa lingwalo za luna. Kakuli baabi ba libuka ne ba sa ngi ku beya lipalo ze ne li lukile za ku rekisa kwa bona ku fihlela 1884, palo ya luna ya nako yeo i lukisizwe ku zwa kwa lipalo ze ne li bulelwa ki mindu ye mene ya ku hatisa libuka. Ka lipalo za bona, ku rekiswa kwa myaka ye ketalizoho ne ku li $221,248.69. Ka ku anama kwa matuku a musebezi ku zwa kwa libaka za luna za musebezi wa Evangeli mwa Central Europe ni linaha za Scandinavia, takazo ya lingwalo ka lipuo za linaha ze nwi ya ekezeha.
GSAM 296Ku Rekiswa kwa Libuka ka Myaka ye Leshome
GSAM 296.1Ku zwa 1884 ku ya ku 1894, nako ya myaka ye leshome, ku rekiswa kwa libuka za luna ze tuna ze bandilwe ne ku ezwa hahulu ki baabi ba libuka. Ku rekiswa kwa bona mwa nako yeo ne ku li $4,031,391.26. Ka nako ye, musebezi wa luna wa ekezeha ka ku emisa mindu ya ku hatisa libuka kwa Australia; Tahiti, Pacific Islands; Helsingfors, Finland; Hamburg, Germany; ni kwa libaka ze nwi. Ku rekiswa ki baabi ba libuka ka 1895, niha linako ne li thatafetse ngwaha wo, ne ku bile, ka ku bulelwa, kaufela $357,467.23, mi kaufela ni ku rekiswa kwa luna ko ne ku buleziwe kale ku bile $4,816,773.73.
GSAM 296Ku Rekisa ka Myaka ye Mashumi a Matanu $11,000,000
GSAM 296.2Ku fumana mali kaufela a ku rekisa ku zwa 1854 ku fihlela 1 January 1896, re sa tokwa ku ekeza lipalo za ku rekiswa kwa libuka za khoebo, libukana, litract ni lichati, mo ku bulelwa ki mindu kaufela ya ku hatisa mwa myaka ye leshome yeo; mali ao ne li $3,458,278.23, mi kaufela ya ku rekiswa kwa libuka za sicaba ka myaka ye mashumi a mabili ni mibeli ne i bile $8,275,051.96. Ku li beya ka mukwa o nwi: ku rekiswa ka myaka ye mashumi a malalu (1854 ku ya ku 1884) ne ku bile $424,915.24, mi kwa myaka ye leshome ni mibeli ye ne i latele ku fihlela 1 January 1896, $7,850,136.72. Niha maata a musebezi wa ku aba libuka a ne a wele ka myaka ye 8 ye ne i fetile, ku lekana ka ku tshepeha kuli ku zwa 1854 ku fihlela cwale (1905) ku rekisizwe lingwalo za Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa ze na ni mali a a feta $11,000,000.
GSAM 296Ku Hatisa ka Lipuo ze Batamela kwa Mashumi a Mane
GSAM 296.3Ku zwelapili kwa lushango ka sebopeho sa ku hatisa ku bonahala ha re nahanisisa kuli ku se ku simololizwe ka lipuo ze batamela kwa mashumi a mane ze tuna, sa Arabic, Armenian, Basuto, Bohemian, Bulgarian, Bengali-India, Chinese, Sidanishi, English, Esthonian, Finnish, Sefuransi, Fijian, Greek, German, Dutch, Hungarian, Hawaiian, Italian, Icelandic, Japanese, Kaffir, Lettish, Lavonian, Maori, Polish, Portuguese, Roumanian, Russian, Servian, Spanish, Swedish, Tahitian, Tongan, Welsh, ni ze nwi. Mwa linaha ni masika ao a a fapahana ku na ni basebezi ba ba sebeleza ka maata ba ba zwelapilisa niti ya lushango lwa bulalu.
GSAM 297.1Palo ya libuka, libukana ni litract ze ne li hatisizwe ka lipuo ze fapahana i feta 1,187. Ku fumana kopi ya nwi ni nwi, ni lipampili za nako ni nako ze 87 za sicaba [4] ka lipuo ze fapahana ka ngwaha o ñwi, ne ku ka tokwa batamela $340.
GSAM 297Ko i li Mindu ye Mashumi a Mabili ya Ku Hatisa Libuka
GSAM 297.2Mindu ya ku hatisa libuka ye mashumi a mabili ya Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa i kwa libaka ze: Avondale, Australia; Battle Creek, Mich. (2); Basel, Switzerland; Christiana, Norway; Copenhagen, Denmark; Cape Town, South Africa; Calcutta, India; College View, Nebraska; Hamburg, Germany; Helsingfors, Finland; London, England; Melbourne, Australia; Montreal, Canada; Nashville, Tennessee; Oakland, California; South Lancaster, Massachusetts; Stockholm, Sweden; Tocubaya, Mexico; Washington, D.C. Kwa ntle ni mindu ye ya ku hatisa libuka, batu ba luna ba hatisa lipampili ni litract kwa Hong Kong, China; Tokio, Japan; Cairo, Egypt; South America; ni mwa Fiji Islands.
GSAM 297Ku Zwisa Bukana ya Pili
GSAM 297.3Ka nako ye nyinyani re ka lebelela kwa nyuma fa lika za musebezi ze ne li na ni bapionia. Mwa nako ya masika a ku wa mafulo ya 1853, ha ku ne ku lukiswa buka ya pili ye ne i hatisizwe fa prensa ya Washington—“Sibaka se si kenile”—ha sikwata sa basali si se si putile ni ku bokanya mapampili ku itukiseza ku a roka, muñoli a ne a a punya ka sipunyiso sa likonkwani; mi ha likoahelo li se li beelwe, Uriah Smith a ne a li fokotsa ka sika se si na ni buse bo bu lukile ni thipa ye nyinyani ye buhali. Se ne si ezwa kakuli ku ne ku si na mashini ye swanela ku ezisa karolo yeo ya musebezi.
GSAM 298.1Ku si ka ba kale hahulu, ka 1861, lingwalo kaufela za sicaba ne li hatiswa fa prensa ya mata ya Adams e li nwi, ye ne i sebeliswa ki enjin ya mata a lipere ze peli. Cwale, mwa mindu ye fapahana ya ku hatisa, ku na ni ma-prensa a mata a steam a feta mashumi a mane a sebelisana ka nako kaufela, a hatisa niti ya cwale. Mindu ye i sebelisa batu ba ba feta mianda ye ketalizoho ku zwelapilisa musebezi, mi makgolo a baabi ba libuka ba mwa masimu ba rekisa libuka mwa batu.
GSAM 298.2Ka ngwaha wa 1862, seti ye felela ya lingwalo kaufela ze ne zwiswa ki Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa ne i kona ku rekwa ka $7.50; ka 1904, sina mo ku bonisizwe, ne ku ka tokwa $340 ku fumana seti ye felela. Ka nnete, ku na ni lika ze feta ku lukisa kwa mutu ze ne li sebelisize ku zwisa liphetho ze.
GSAM 298.3Ku simolola kwa musebezi wa ku hatisa mwa Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa, sina mo ku ne ku porofitilwe ka 1848, ku bile ka nnete ku swana ni ku zwelapili kwa lizazi, “Li futhumala hahulu—li romela mahlaseli a lona”—“Li zwelapili mwa nzila ya lona sina lizazi, kono ha li likeli ni kamuta.”
GSAM 298Ku Zwelapili ka Tumelo—Bopaki bwa Mukulu Stone
GSAM 298.4Tukufalelo ni ku ikataza kwa ba ba ne ba zwelapili mwa musebezi wa lushango lwa mungelo wa bulalu li boniswa hande mwa Tundululo ni Mulibeleli ya 5 February 1884 ki Mukulu Albert Stone, nwi wa bapionia ba taba, ya ne a pilile ku fihela kwa lilimo ze 90:
GSAM 298.5“Litaba za pili za taba ne li li lizazi la lika ze nyinyani, mi lika ze ne li sebeliswa ne li bonahala ku si ka lekana musebezi. Kono banna ni basali ba tumelo ne ba ziba ku zwa ku simolola kuli lizoho le li maata la Mulena ne li sebeleza mwa musebezi wo. Ne ba ziba kuli nako ye ne i beilwe ya ku shemubela Sione ne i fihile, mi kuli Mulena ne a beile lizoho la hae ku bokanya batu ba hae. Ne ba bona kuli Mulena ne a li fa mukoboco, mi kuli Sikepe sa Evangeli, se ne si shimbile Kereke ya masalela ni tulo ya lika ya yona ya niti ye ne i buselizwe, tumelo ye ne i lekiwa, ni lilato le li felela, ne si ka kena ka ku sireletseha mwa kikelo.”