Kauhanyo 23 — Litsi za Bupilo
GSAM 358.1“MULATIWA, ni lakaza fahalimw'a lika kaufela kuli u atelwe mi u be ni bupilo bo bunde, sina moya wa hao ha u atelwa.”1
GSAM 358.2Ka Sabata, ka la 6 Mbuwana, 1863, Mukulu White ni musali wa hae ne ba ile kwa kopano ya mwa litende ye ne beilwe ki Bakulu Cornell ni Lawrence mwa Otsego, Michigan. Kwa sibaka seo Mrs. White a fiwa pono ya mupolofita ye ne mu patululezi taba ya lukiso lwa bupilo. Ku zwa foo, litaba za bupilo ni ku pila ka mukwa o sileleza bupilo ne li hatiswa mwa Review, mi a kala ku ñola ze ne patululezwi ku yena ka za bupilo. Ze ñwi za zona ne li bonahalile mwa Bopaki bwa Nombolo 11, ni mwa buka ye bizwa Mo Lu Swanela ku Pilela.
GSAM 358.3Taba ya ku pila ka mukwa o sileleza bupilo, ni mo i swanela ku amana ni ku hula kwa mubili, kwa munahano ni kwa moya, ne i bulezwi hahulu ku batu. Mwa Review ya la 25 Yenda, 1864, Mukulu J. N. Andrews a fa likelezo ze latelela za butokwa ka za taba yeo:—
GSAM 358J. N. Andrews ka za ku Pila ka Mukwa o Sileleza Bupilo
GSAM 358.4“Ku tuhela mufuta kaufela wa sico se si senya mubili, ni ku pila ka buiswalo, lu etelelwa ki tuto ye nde ni lizwalo le li mamela Mulimu, ki ze ñwi za lika ze tokwahala hahulu kwa ku ba ni bupilo bo bunde. Mibili ya luna ki litempele za Moya o Kenile. Kuli lu mu tumi luli mwa mibili ya luna sina mwa mimoya ya luna, ku tokwahala hakalo kuli mibili ya luna i be ni maata a yona kaufela! Lu lebuha Mulimu kakuli taba ye cwale i bulelwa hahulu ku batu ba luna. Bupilo ni maata ki ze ñwi za lika za butokwa hahulu ku luna, mi ki za butokwa bo butuna ku bao ba ba ka bona likezahalo ze tuna za nako ya matata.”
GSAM 359.1Taba ya ku babalela bupilo ka mo i luta Bibele ni buiswalo bwa Sikreste ne i susumezwa mwa litaba za Review, mi hape ki bakutazi ba luna.
GSAM 359.2Kwa Kopano ye Tuna, ka la 20 Kandao, 1866, tuto ye latelela ne i filwe ka Mrs. White (i fumaneha hape mwa Bopaki bwa Nombolo 11):—
GSAM 359Ku Lukiseza Sibaka sa Bupilo
GSAM 359.3“Ne ni bonisizwe kuli lu swanela ku lukisa ndu ya ku amuhela ba ba nyanda, ni ba ba lakaza ku ituta mo ba ka babalelela mibili ya bona kuli ba sileleze matuku....
GSAM 359.4“Ba ba sa lumeli ha ba ka taha kwa sibaka se si ineela kwa ku alafa matuku ka ku atleha, se si zamaiswa ki baalafi ba ba buluka Sabata, ba ka tiswa ka ku otloloha mwa maata a niti. Ha ba ziba batu ba luna ni tumelo ya luna ya niti, minahano ya bona ya ku lu nyaza ba si ka lu ziba i ka feliswa, mi ba ka kala ku lu talima hande. Ha ba beilwe mwa maata a niti ka mukwa wo, ba bañwi ba ka fumana ku fola kwa ku fokola kwa mubili, mi hape ba ka fumana mulyani o folisa mimoya ya bona ye kuliswa ki sibi.
GSAM 359Ku Bulela e sa li Kale ze Ka Zwa Mwa Musebezi
GSAM 359.5“Bupilo bwa bakuli ha bu ka tokafala ka kalafo ya butali, mi ba kala ku tabiswa ki bupilo, ba ka sepa bao ba ba tusize ku ba buyiseza bupilo. Lipilu za bona li ka tala litebuho, mi peu ye nde ya niti i ka fumana sibaka mwateñi ka bubebe bo butuna; mwa ba bañwi i ka babalelwa, ya mela, mi ya beya miselo kwa tumbo ya Mulimu. Moya u li muñwi wa butokwa wo cwalo o pulusizwe u ka fita kwa teko mali kaufela a tokwahala ku tateka sibaka se si cwalo....
GSAM 359.6“Ba bañwi ba ba ka tuha ba folile, kamba ba tusizwe hahulu, ba ka tusa ku zibahaza tumelo ya luna mwa libaka ze nca, ni ku yemisa folaga ya niti mwa libaka ze ne lu si ke lwa kona ku kena ku zona, haiba minahano ya ku lu nyaza ne i si ka feliswa pili mwa minahano ya bona ka ku ina nako ye ñwi ni batu ba luna, ka mulelo wa ku fumana bupilo.”
GSAM 360.1Batu ba luna ba ba ne ba kopani ba lumelana kaufela ka liketiso kuli, ka ku akufa mo ku ka konahalela, sibaka sa bupilo si swanela ku kaliswa mwa Battle Creek kamba bukaufi ni yona. Musebezi wa kalafo mwateñi ne u swanela ku zamaiswa ki Mualafi H. S. Lay, ya ne a ekezeze kwa tuto ya hae ya kalafo ya pili ka ku ina ku fita silimo kwa sibaka sa kalafo ka mezi sa kwa upa, kuli a itute mikwa ya ku alafa matuku ka mezi.
GSAM 360Sibaka sa ku Yahisa Ndu ya Kalafo sa Lekwa
GSAM 360.2Ku tateka sibaka se si cwalo ka nako yeo ne ku bonahala ku ba musebezi o mutuna; mi haiba ne ku si ka ba ni bopaki bo bu susueza ka za ze ka zwa mwa musebezi wo, ne ku ka ba ni ku liyeha ku kuñwi mwa ku u kala. Kono ku si na ku liyeha, kwa fita feela mazazi a sikai ku zwa ha kopano i felile, mi ndu ye tuna ya Muatuli Graves ya lekwa, ni mubu wa liakere ze 8, ze ne li eza sibaka sa hae se sinde sa ku ina mwa Battle Creek ya kwa wiko. Bukaufi ni muyaho wo, muyaho o muñwi wa mikato ye mibeli wa yahiwa hang'ohango kuli u sebeliswe sina matapelo. Mwa miyaho yeo Sibaka sa Lukiso lwa Bupilo sa kala ku sebeza.
GSAM 360.3Mwa Review ya la 19 Mbuwana, 1866, kwa ezwa pizo ya pili ku batu kaufela kuli ba leke likabelo mwa sibaka seo. Mwa pampili ye swana kwa bulelwa kuli likereke za mwa Battle Creek, Michigan, ni Olcott, New York, ne li se li sepisize ku leka likabelo za $2,625, kamba likabelo ze 105 za $25 kabelo ni kabelo. Sina ha ne ku si na mulao mwa mubuso wa Michigan o ne u ka lumelela ku tateka mukopano wa ku zamaisa libaka za bupilo, liluo ne li swalelelwa mukopano wo ki batokomeli ka nako ye ñwi, ku fitela ha u ka ñolisiwa ka mulao.
GSAM 360Pampili ya Bupilo ya Kalwa
GSAM 360.4Ka la 1 Muyana, bazamaisi hape ba kala ku hatisa pampili ya bupilo ya kweli ni kweli, ya makepe a 16, ni sikwalo, ye pangilwe sina magazini. Ne i bizwa Health Reformer. Pampili ye i sa hatiswa, ka libizo la Bupilo bo Bunde, mi cwale ki magazini ya bupilo ye etelela mwa lifasi. Pampili ye ne i bulela litaba za bupilo ni misinze ya buiswalo, mi hape ne i sebeliswa ku zibahaza sibaka sa bupilo, se ne kalile ka mulao ku amuhela bakuli ni ba ba patala ku ina, ka la 5 Muimunene, 1866. Cwale sibaka seo ne si se si lekilwe, si filwe lika za musebezi, mi si sebeza hande, mwa nako ye kuswani kwa likweli ze ne ku zwa ha taba ye ne bulezwi lwa pili ku batu ba luna; mi ne ku sepisizwe ku lekiwa likabelo za $11,000, ili mali ao kabelo ye tuna ya ona ne i se i patezwi.
GSAM 361Mukopano wa Kalafo wa Tatekwa
GSAM 361.1Mwa maliha a 1866-67, Libandla la ku Beya Milao la Michigan la fetisa mulao o ne u lumelela ku tateka mukopano wa ku zamaisa sibaka sa bupilo. Ka la 17 Kandao, 1867, muhato wo wa ngiwa, milao ya mukopano ya amuhelwa, mi mubu, miyaho ni liluo ze ñwi za fulelelwa ku batokomeli ba ba ketilwe ka swanelo. Tefo ya likabelo kaufela ze ne sepisizwe ku lekiwa ku fitela zazi leo ne i li $26,100; mwa mali ao, $18,264.87 ne i se i patezwi. Sibaka seo ne si na ni sitopa sa baalafi ni batusi ba ba na ni buikoneli, mi miyaho ne i se i li bukaufi ni ku tala bakuli. Ba bañwi ba bona ne ba se ba amuhezi tumelo ya luna, ha ba se ba lu zibile sina sicaba ni ku ituta niti hamulaho wa ku taha kwa sibaka seo.
GSAM 361Liapalo ze Sileleza Bupilo
GSAM 361.2Mwa linako kaufela ni mwa linaha kaufela, pilu ya mutu ka mupo wa yona ya kona ku hulwa ki lifasi, ni buikumuso bwa lona bwa bupilo, bupuba ni mikwa ya liapalo. Silimo sa 1863, mwa naha ya luna, ha taba ya bupilo ni liapalo i bonisizwe ku Mrs. White, ni sona ne si li cwalo. Taba ye i bonahala mwa ka moo basali ne ba tahezwi ki takazo ya ku latelela mukwa wa liapalo wa nako yeo, wa ku apala mandelesi a a tinezi miwaalo ye potoloha. Butuna bwa zona ne bu eza kuli ba bañata ba bonahale inge ba zamaya mwa baluni ye fulumekilwe. Ibato ka nako ye swana, mikwa ye mibeli ye miñwi ya ku fetisa mwa liapalo ya kaliswa, ili ye ne itisize ngambolo ye tuna. Ku bulela ka bukuswani za mikwa yeo mwendi ku ka tusa mubali ku utwisisa hande bopaki bwa Mrs. White ka za liapalo, bo bu fumaneha mwa Bopaki bwa Kereke, Nombolo 10.
GSAM 362Ku Fetisa mwa Liapalo kwa Nyazwa
GSAM 362.1Mukwa wa pili wa ku fetisa ne u li wa ku apala mandelesi a a pangilwe ni musila o hula, wa butelele bwa liinci ze 10 ku isa kwa halufu ya yadi kamba ku fita, ka mo ne a lakazeza ya a apala. Hangata misila ye ne i tuhelwa ku hulwa fafasi, mi banna ne ba i bizanga kuli ki ‘mafiyelo a mikwakwa.’ Mukwa wa bubeli wa ku fetisa ne u fapana ka ku tala ni wa pili; ne u li wa liapalo ze ne li swana hahulu mo ku konahalela ni za banna. Mukwa wo ne u amuhezwi ki ba ba latelela Mme Bloomer, mi ki ka leo ha ne u bizwa ‘ndelesi ya Bloomer.’ Kwa mafelelezo libizo la cincwa ku ba ‘Siapalo sa Amerika.’ Ba ba susumeza siapalo seo ne ba beile likopano mwa libaka ze shutana-shutana, mi ba bañata ba likaizeli za luna ne ba lakaza ku si amuhela. Ba bañwi ne ba si apezi.
GSAM 362Bopaki ka za Taba ya Liapalo
GSAM 362.2Ka za ze ne bonisizwe ku Mrs. White mwa taba ya liapalo, ni ka ngulula lirapa ze sikai mwa Bopaki bwa Nombolo 11:—
GSAM 362.3“Batu ba Mulimu ba ba sepahala ki liseli la lifasi ni lizwai la lifasi, mi ba swanela ku hupula kamita kuli maata a bona a ku ama ba bañwi ki a butokwa. Ha ba ka cinca ndelesi ye telele hahulu ka ye kuswani hahulu, ba ka senya hahulu maata a bona a ku tusa ba bañwi. Ba ba sa lumeli, bao ba swanela ku tusa ni ku leka ku ba tisa ku Ngunyana ya Mulimu, ba ka ba nyonya. Ze ñata za kona ku tokafazwa mwa liapalo za basali kwa ku sileleza bupilo, ku si na ku cinca hahulu ku ka nyonyisa ya bona.
GSAM 362Ndelesi ya Lukiso
GSAM 362.4“Mubili ha u swaneli ku kamiwa ni hanyinyani ka liapalo ze tiisa mateka ni masapo a litapi ze tuna za lwate a itusiswa mwa zona. Ndelesi i swanela ku ba ye sa kami mubili ni hanyinyani, kuli maswafu ni pilu li sebeze hande ka bupilo. Ndelesi i swanela ku fita hanyinyani kwatas'a mafelelezo a kwahalimu a siato se sitelele, kono i be ye kuswani ku lekana kuli i si ke ya ama lisila la nzila ya ku zamayela ni la mukwakwa, ku si na ku i yemisa ka lizoho. Ndelesi ye kuswani ku fita yeo ne i ka ba ye swanela, ye bubebe ku sebelisa ni ye sileleza bupilo ku basali ha ba eza musebezi wa bona wa mwa ndu, sihulu ku bao ba ba swanela ku eza musebezi o muñwi kwa nde.
GSAM 363Mubili u Swanela ku Apeswa ka ku Likana
GSAM 363.1“Niha butelele bwa ndelesi bu ka ba bo bufi, mahutu a bona a swanela ku apeswa ka ku tala sina a banna. Seo sa kona ku ezwa ka ku apala mabulukwe a a na ni lisila le liñwi mwa hali, a a kubukanyelizwe mwa mukanda o a tameleza fa ngongo ya lihutu, kamba a a pangilwe ka bupala mi a kusufala kwa mafelelezo a kwatasi; mi a swanela ku ba matelele ku lekana kuli a fite kwa siato. Mahutu ni lingongo za mahutu ze apesizwe cwalo li silelelizwe kwa moya o fuka. Ha mautu ni mahutu a babalezwi ka liapalo ze futumala, ku zamaya kwa mali ku ka likana, mi mali a ka sala a kenile ni ku ba ni bupilo, kakuli ha a bati, mi ha a paleliswi ku zamaya ka mukwa wa mupo mwa mubili.”
GSAM 363.2Butelele bwa ndelesi ye ne bu filwe sina mukwa wa mwa hala o swanela ku babazwa, mwa hala ndelesi ye na ni musila o hula ni siapalo sa Amerika. Ne ku si ka bulelwa kuli mutu u fi kamba u fi u swanela ku i apala, kono kuli ba si ke ba nga mukwa o ka felisa maata a bona a ku tusa ba bañwi, ni ku nyonyisa bao ba swanela ku tusa. Ne ku si ka bulelwa kuli ba swanela ku apesa lingongo za mahutu a bona ka mukwa o talusizwe fa, kono kuli ne ku kona ku ezwa ka mukwa wo. Ha mulelo o swana u talelezwa ka mukwa o muñwi, inge ka liapalo za mwa hali ze telele ni likwazo za mahutu ze lukilwe, seo ne si ka lumelelana ka ku tala ni bopaki boo.
GSAM 363Litaba ze Ketalizoho ze Tokwahala kwa Liapalo ze Sileleza Bupilo
GSAM 363.3Ku ka lemuhiwa kuli mwa mukwa wa liapalo o elelizwe ku na ni litaba ze ketalizoho ze tokwahala kwa liapalo ze sileleza bupilo, ili ze:—
GSAM 363.41. Ku tuhela liapalo ze tiisa mateka ni ku kamata mateka kaufela.
GSAM 363.52. Ku tuhela mikanda kaufela ya fa mazoho kamba mahutu ye ne i ka palelisa ku zamaya kwa mali ka ku lokoloha.
GSAM 364.13. Ku apesa likalulo kaufela za mubili ka ku likana, sihulu mautu ni lingongo za mahutu.
GSAM 364.24. Ku fanyeha likalulo za kwatasi za mandelesi ku zwa fa maheta, mi ku si ke kwa lumelelwa ni kamuta kuli li fanyehe fa mateka, ka mikanda.
GSAM 364.35. Butelele bwa ndelesi.
GSAM 364.4Litaba ze ne za pili cwale li susumezwa ki mualafi kaufela ya utwisisa, mi ka za ya buketalizoho, ndelesi ye na ni musila o hula ni ye kuswani hahulu, kaufela za zona, cwale li se li tuhezwi.
GSAM 364Mme Jenness-Miller ka za Liapalo
GSAM 364.5Mwa silimo sa 1890, Mme Jenness-Miller, wa kwa New York, mwa pampili ya liapalo ze sileleza bupilo ye ne itingile hahulu fa zibo ya sayansi ku fita ze ñwi za nako yeo, ne a susumeza kuli basali ba kusufaze mandelesi a bona hanyinyani-hanyinyani, kuli ku cinca ku si ke kwa akufa hahulu, ku fitela a fita ibato fa mafelelezo a kwahalimu a siato se sitelele sa musali,—ili butelele bo ne susumelizwe ki Bopaki bwa Nombolo 11.
GSAM 364Mualafi Trall u Lumelelana ni Taba
GSAM 364.6Mwa 1868 kwa lukiswa kuli Mualafi R. T. Trall, wa kwa Koleji ya Kalafo ka Mikwa ya ku Babalela Bupilo ya Florence Heights, New Jersey, a t'o luta bakutazi ba luna mwa Battle Creek, Michigan, ka viki i li ñwi, kwa mafelelezo a Kandao. Ka nako ya lituto zeo, mualafi ne a li muenyi wa Mukulu White. Mrs. White ne a si ka kena mwa lituto, kono sina mualafi ha ne a zamayanga lizazi ni lizazi mwa koloi ye hulwa ki lipizi ni Mukulu White ni musali wa hae ni Mukulu J. N. Andrews, ne ku lumelanwi kuli a teeleze minahano ya hae ka za ku babalela bupilo, matuku ni ze a tahisa, mo milyani i ama mubili, ni ze ñwi. Yena ne a bulela feela ze ne bonisizwe ku yena mwa pono ya mupolofita, kono a si ka bulela ko zibo ya hae i ne i zwa. Mualafi a bulela kuli zibo ya sayansi ya kalafo ne i lumelelana ni minahano ye ne a bulela. Mukulu Andrews a ni bulelela kuli, kwa mafelelezo a ngambolo ya lizazi la bubeli, mualafi a buza Mrs. White kuli ne a felize kai lituto za hae za sayansi ya kalafo. A komoka ha a utwa kuli ne a si ka ituta litaba zeo ni kamuta, kono ne a mu fa feela ze ne bonisizwe ku yena mwa Otsego, Michigan, ka la 6 Mbuwana, 1863. A mu tiiseza kuli minahano ya hae kaufela ne i lumelelana ka ku tala ni zibo ya mo mubili u sebeleza ni ya ku babalela bupilo, mi kuli mwa litaba ze ñata ne a keni mwa butungi ku fita yena. Hamulaho wa mazazi a bato eza a ketalizoho a misipili ni lingambolo ze cwalo, mualafi a bata ku ziba ku Mukulu White kuli ki kabakalañi ha ne a memilwe ku zwa kwa koleji ya hae ku t'o luta bakutazi mwa Battle Creek. A li: ‘Mrs. White u lukisize hande ku ba fa tuto ye tokwahala ya ku babalela bupilo, ka mo ni na ni lukiselize.’
GSAM 365Sayansi ya Kalafo ya Lumelelana ni Lituto
GSAM 365.1Mañolo a hae a mañata ka za likalulo ze shutana-shutana za ku babalela bupilo mwa bupilo bwa zazi ni zazi a se a bile ku batu ka lilimo ze ñata. A mañata a ona cwale a kubukanyelizwe mwa buka ye bizwa Buiswalo bwa Sikreste ni ku Babalela Bupilo ka mo i Luta Bibele. Ba bañwi ba baalafi ba ba itutile hahulu ba se ba bulezi, hamulaho wa ku nyakisisa mañolo ao ka tokomelo, kuli sayansi ya kalafo i lumelelana ka ku tala ni ona. Ku yena mañolo ao ha a zwa mwa ku ituta, kono ki ku ñola feela ze Mulena a mu patululezi mwa pono ya mupolofita.
GSAM 365Bopaki bwa Mualafi Kellogg
GSAM 365.2Ku paka ka moo lipatisiso za sayansi ya kalafo li lumelelana ni ze ne patululezwi ku Mrs. White mwa pono ya mupolofita mwa 1863, ni ka ngulula manzwi a mwa makalelo a buka ya Buiswalo bwa Sikreste. A ñozwi ki J. H. Kellogg, M.D., ya etelela ndu ya kalafo ya mwa Battle Creek, Michigan, ye zibahala mwa lifasi kaufela. U li:—
GSAM 365.3“1. Ka nako ye mañolo ao ne a bonahalile lwa pili, taba ya bupilo ne i bato sa ngiwa ku ba ya butokwa, ki batu bao mañolo ao ne a ñolezwi ku bona, mi hape ki lifasi ka bupala.
GSAM 365.4“2. Batu ba sikai ba ba ne ba susumeza butokwa bwa ku cinca mikwa ye ama mubili ne ba hasanya lifosiso ze bonahala hande, ze ñwi za zona ili ze nyonyisa, hamoho ni ku susumeza misinze ya niti ya ku cinca.
GSAM 366.1“3. Ne ku si na mutu ni ka muñwi, mwa sibaka ni ka si li siñwi, ya ne a file lituto za niti za ku babalela bupilo ze beilwe ka ndongololo ni ku lumelelana, ze si na lifosiso ze bonahala hande, mi ze lumelelana ni Bibele ni misinze ya bulapeli bwa Sikreste.
GSAM 366.2“Mwa miinelo ye cwalo mañolo a bulezwi ao a bonahala. Misinze ye ne i lutilwe ne i si ka tiisezwa ka maata a sayansi, kono ne i filwe ka mukwa o bunolo, o otlolohile, ki mutu ya sa iketisi ku ba ni zibo ya sayansi, kono ya bulela kuli u ñola ka tuso ni maata a ku boneswa ki Mulimu.
GSAM 366Misinze i se i Tiisizwe ki Muliko
GSAM 366.3“Misinze ye ne filwe mwa miinelo ye iketezi cwalo, ni ku bulela ze komokisa cwalo ka ko i ne i zwa, i se i yemile cwañi mwa muliko wa nako ni wa ze ezahala mwa bupilo? Yeo ki puzo ye kona ku buzwa ka swanelo. Kalabo ya yona i fumaneha mwa litaba za niti ze kona ku tiisezwa ka ku tala.... Misinze yeo, ye mwa lilimo ze 25 kwamulaho ne i sa ngiwa ku ba ya butokwa ni hanyinyani kamba i ezwa sisomo, i se i amuhezwi hanyinyani-hanyinyani ki batu, ba i sepa ni ku i kuteka. Cwale lifasi li se li libezi kuli ne i sa amuhelwanga cwalo kamita. Ze nca ze fumaniwa mwa sayansi ni kutwisiso ye nca ya litaba za kale li ekezize kamita bopaki bo tiisa misinze yeo, ku fitela cwale musinze ni musinze o ne u susumelizwe ku fita lilimo ze 25 kwamulaho u tiisizwe ka maata kaufela a konahala ki bopaki bwa sayansi.
GSAM 366Bopaki bwa Kuli Lipono li Zwa ku Mulimu
GSAM 366.4“Ka niti ku swanela ku talimiwa kuli ki taba ye makatza, ye bonisa bopaki bo bu sa koni ku kanwa bwa kutwisiso ni ketelelo ya Mulimu: mwa hala tuto ye fapahani ni ku lwisana, ye ipulela kuli i yemelwa ki zibo ya za tlholeho ni ze bonwi ka ku eza, kono ye sofilwe ki mihupulo ye fetelela, ni ku paleliswa ku tusa ka ku kopanywa hahulu ni lifosiso,—ku swanela ku lumelwa kuli ki taba ye sa tolokehi, kuli mutu ya sa ipuleli ku ba ni zibo ya za tlholeho kapa tuto ye pahami a kone ku kopanya, mwa mihupulo ye liñwiñwi ye silafalizwe ki lifosiso, ye ne i tisizwe ki batu ba ba sikai ba ba ñola ni ku nahana za bupilo, litaelo za ku babalela bupilo ze lumellana cwalo, ze sa lwisani cwalo, ni ze li za niti cwalo, kuli lipuisano, lipatisiso, ze fumani, ni ze bonwi ka ku eza mwa lilimo ze 25 ha li si ka zalisa ku wiwa kwa taelo ni i liñwi, kono li sebezelize feela ku tiisa lituto ze lutilwe.” Ku ñozwi: “Battle Creek, Michigan, 1890.”
GSAM 367Sibaka sa Bupilo si Ekezwa
GSAM 367.1Tlas'a bueteleli bwa J. H. Kellogg, M.D., ya kalile musebezi mwa sibaka seo sina ngaka ye tuna ka 1876, kwa bonwa kuli ba ba bata ku alafwa ne ba li bañata hahulu, kuli mwa nako ya ku kalela ku futhumala ka 1877 ne ku tokwahala ku ekeza libaka. Libizo la sibaka seo la cinciwa ka 1876 ku zwa kwa Sibaka sa Lukiso lwa Bupilo ku ya kwa Sibaka sa ku Alafwa ni ku Buiwa, mi ka 1878 kwa yahiwa muaho o munca o mutuna.
GSAM 367.2Muaho wo ne u li limbu ze 136 x 46 ka butuna, u na ni mabato a mane fahalimu a libato le li mwa mubu. Muaho kaufela ne u futhumazwa ka mui wa mezi a bela, mi ne u boneswa ka moya wa ku ca. Hamulaho feela wa ku bulwa kwa ona, ne u se u batla ku tala bakuli ni baenyi.
GSAM 367.3Ku fita nako yeo, ze ne li bulezwi ka 1866 mwa bopaki bwa Mrs. White za sibaka seo ne li talalelizwe ka mukwa o bonahala hahulu. Batu ba bañata ne ba se ba amuhezi liseli la niti ya cwale, mi kwa makalelo ne ba zibisizwe sicaba se ka ku taha kwa sibaka seo ku bata bupilo.
GSAM 367Sibaka sa ku Iketela ni ku Alafwa kwa Mahae
GSAM 367.4Mwa Lisupo za Linako ya lizazi la 22 la mwedi wa 11, 1877, M. G. Kellogg, M.D., muzwale wa J. H. Kellogg, ba ba kopani ku muzwali a li muñwi, a zibisa kuli u fumani sibaka fa mutunda wa Howell Mountain, limaele ze peli ni butata ku zwa St. Helena ku ya kwa mutulo ni upa, mwa Napa County, California, mi u tuha a yaha muaho o ka bizwa kuli “Sibaka sa ku Iketela ni ku Alafwa kwa Mahae,” fa tuko ni Crystal Springs. Mwa nako ya malulu ya 1877-78 kwa yahiwa muaho, mi wa bulwa ku alafa bakuli mwa makalelo a 1878. Sibaka se sa ku iketela ni ku alafwa, sina sibaka se situna se ne si si kalisize, sibaka sa ku alafwa sa Battle Creek, ha si ka hula feela ka butuna, kono hape si bile sibaka seo ba bañata hahulu ba tisizwe kwa ku ziba ni ku amuhela lushango.
GSAM 368Pampili ya Bupilo ya Pacific
GSAM 368.1Nako ya muceso ya 1885 ne i li nako ya litaba ze ñata za zwelapili mwa musebezi wa lushango lwa mungelo wa bulalu. Ka lizazi la 1 la mwedi wa 5, Sibaka sa ku Iketela ni ku Alafwa kwa Mahae kwa St. Helena sa beiwa tlas'a bueteleli bwa ngaka ye talelize tuto ya bungaka ka swanelo. Mwa mwedi wa 6 kwa kaleswa ku hatisa Pampili ya Bupilo ya Pacific ni Mulwanedi wa Buiketo hañwi mwa likwedi ze peli, pampili ya matali a 24 tlas'a bueteleli bwa muñoli Mukulu J. H. Waggoner. Ka misebezi ye sibaka sa bupilo sa fumana maata a manca, mi mwa sibaka sa ku latehelwa ki mali sina mwa lilimo za kale, sa kala ku bonisa puluho ye siezi hamulaho wa ku lifa litshenyehelo za sona ya $2,000 ku ya kwa $4,000 ka silimo. Mwa silimo se si felezi mwa mwedi wa 4, 1891, sa bonisa puluho ye fetile $12,000.
GSAM 368.2Fa kopano ya Sicaba sa Sibaka sa ku Iketela ni ku Alafwa kwa Mahae, kwa St. Helena, ka 1887, kwa bulelwa ze tatama za mali a sibaka seo: Ka lizazi la 1 la mwedi wa 5, 1885, butokwa bwa sibaka hamulaho wa ku ntsha likoloto kaufela ne bu li $5,322.76 feela, kapa $2,547.24 kwa tase a mali kaufela a likabelo ze ne li lekisizwe ku fita lizazi leo. Ka manzwi a mañwi, sibaka ne si sebelisize mali kaufela a ne si fumani, ni $2,547.24 ya mali a likabelo a ku kalisa musebezi. Ka lizazi la 1 la mwedi wa 4, 1887, butokwa bwa sibaka hamulaho wa ku ntsha likoloto kaufela ne bu li $21,372.64, kapa kekezho ya $16,049.88 mwa likwedi ze 23. Mwa mali ao, likabelo ne li lekilwe ka $5,280, mi limpo za $2,497.60 ne li filwe sibaka; kaho, mwa musebezi wa sibaka ne ku li puluho ye siezi ya $8,272.28. Ka nako yeo Pampili ya Bupilo ya Pacific ya kala ku hatisa hañwi ka mwedi, i na ni matali a 32 ni sikumelo, mi ya bonwa ku tusa hahulu ku zwelisa ze tokwahala ni litaelo za sibaka seo.
GSAM 369Musebezi wa ku Tusa ba ba Tokwa
GSAM 369.1Mwa Mulumiwa wa za Bupilo ya mwedi wa 1, 1891, Ngaka J. H. Kellogg, ha bulela za Sibaka sa ku Alafwa sa Battle Creek, a li:—
GSAM 369.2“Ku alafa ka musa, ko ku ezizwe mwa lilimo ze 25 za ku ba teñi kwa sibaka se, ku feta hahulu $100,000, ku feta hañata mali a likabelo a ne a beilwe kwa makalelo.
GSAM 369.3“Ku ekeza fa musebezi wa musa o bulezwi, sibaka si lumile baluti ba ba fa lipuo, baoki, baluti mwa likolo za ku apeha, ni batu ba bañwi ba ba lutilwe misebezi ye shutana ya bulumiwa.”
GSAM 369Kukupo ya ku Tusa Likhutsana
GSAM 369.4Fa Kopano ye Tuna, ka lizazi la 8 la mwedi wa 3, 1891, Ngaka Kellogg a kupa ka ku tiya hahulu kuli ku tusiwe likhutsana. A li: “Ni ipumana ni ketilwe ku ba ‘muemeli wa kaufela,’ mi ni ka emela ba ba si na muemeli—likhutsana, ba ba si na mutu ya ba babalela.”
GSAM 369Mpo ya $30,000 ya Musali Haskell
GSAM 369.5Mwa Mulumiwa wa mwa Naha ya mwedi wa 1, 1892, kwa kupiwa hahulu mali a ku lukiseza bana ba likhutsana ndu ya ku pila. Mwa pampili yeo ne ku ñozwi mabizo a ba ba ne ba sepisize ku fa ndu yeo mali a $17,716. Ba ba kalisize musebezi ne ba hupula kuli mali ao ne a li a manyinyani hahulu ku eza musebezi o mutuna cwalo, kaho ne ba saba kuli musebezi u ka liyeha. Kono Yena ya bona mafelelezo ku zwa kwa makalelo, ya li muñaa “likomu fa milundu ye sekete,” a zamaisa litaba cwalo kuli musali wa Chicago ya fumile, ya ne a si wa tumelo ya luna, Musali Caroline E. Haskell, musalaa Munna Frederick Haskell ya ne a shwile, ha utwa za musebezi wo wa musa o lelilwe, ka nako yeo a fa komiti ya ku yaha mali a $30,000. A beya feela mulawo wa kuli mali ao kaufela a sebelisiwe ku yaha ndu ya likhutsana ku ya ka milelo ye ne i se i ezizwe, kuli i zamaisiwe ka moya wa ku amuhela ni ku aba ka musa, ni kuli sibaka si bizwe kuli Ndu ya Khupuzo ya Haskell ku hupula munna wa hae ya shwile.
GSAM 370.1Ka mali a filwe cwalo, Sicaba sa Balumiwa ba za Bupilo ni ku Tusa sa kona ku yaha ni ku bula muaho mwa silimo seo ku ba ndu ya likhutsana. Muaho wo wa neelwa ka lizazi la 25 la mwedi wa 1, 1894. Ka buñata bwa nako ku zwa lizazi leo, lubasi lwa bona, lo lu kopanya likhutsana, batusi ni baluti, lu bile batu ba ba ka bangana hande 100.
GSAM 370Ndu ya Khupuzo ya James White
GSAM 370.2Ku ekeza fa ku babalela ni ku tusa likhutsana ze, sicaba se si zamaisa sibaka se siñwi sa ku tusa, se si bizwa kuli Ndu ya Khupuzo ya James White, mwa ku babalelwa ni ku piliswa hande batu ba ba hulile ba ba si na mandu ba ba feta 20.
GSAM 370Balumiwa ba za Bupilo
GSAM 370.3Mwa musebezi wo, kwa eziwa muhato o muñwi wa zwelapili ha kwa kaleswa ku luta balumiwa ba za bupilo. Ha lata musebezi wo wa ku tusa batu ku ba mwa muinelo o munde, Mrs. White, mwa luñolo lo lu ñozwi kwa Preston, Australia, ka lizazi la 16 la mwedi wa 9, 1892, a li:—
GSAM 370.4“Ni lakaza kuli fa ku lutiwa a li muñwi cwale, ku be ni ba ba 100. Ku swanela ku ba cwalo. Baana ni basali ba kona ku tusa hahulu ha ba li balumiwa ba za bupilo ku fita ha ba li balumiwa ba ba si na tuto ya za bupilo.”
GSAM 370.5Palo ya ba ba luta ku itukiseza ku sebeza musebezi wo mwa bupilo bwa bona kaufela i ekezegile hahulu ku zwa fa kwa ñolwa manzwi a fa halimu.
GSAM 370Ku Hula kwa Musebezi wa Bupilo
GSAM 370.6Mwa Mulumiwa wa za Bupilo ya mwedi wa 1, 1894, ku na ni taba ye kuswani ye bonisa litaba ze tabisa za ku hula kwa musebezi wa bupilo. I bala cwalo:
GSAM 371.1“Sibaka sa Lukiso lwa Bupilo sa beiwa ka 1866.... Kwa lekiwa ndu ye nyinyani ya mapulanga, ye ne i li ndu ya lubasi, mwa sibaka se sinde ni se si lukela bupilo fa libaka ze pahami za Battle Creek, o muñwi wa mileneñi ye ne i hula mwa Michigan. Lingaka ze peli, batusi ba babeli ba ku tapisa, muoki a li muñwi (ya sa lutiwa), batusi ba balalu kapa ba bane, mukuli a li muñwi, mataata a mañata a mifuta-futa, ni tumelo ye tuna mwa nako ye taha ya sibaka seo ni mwa litaelo ze ne si yemezi fa zona—ao ne e li makalelo a musebezi wa cwale. Ne si zibahala ka libizo la Sibaka sa Lukiso lwa Bupilo.
GSAM 371.2“Fa sibaka sa ndu ye nyinyani ya kwa makalelo ku yemi cwale muaho wa limbu ze 312 ka butelele ni ze 100 ku ya kwa mulaho, u na ni mabato a 6 ku ya fahalimu, mi u kona ku amuhela baenyi ba ba 300. U na ni lisebeliso kaufela ze kona ku fumaniwa ka zibo ya za tlholeho ya cwale ku babalela ni ku folisa bakuli. Lingaka ze 10, ze ñata ku zona li na ni zibo ye tuna ya misebezi ya zona ka ku latelelana, li bupa gulu ya lingaka. Baoki ni batusi ba bañwi ba bupa lubasi lwa batu ba ba feta 300, mi ba ba taha kwa sibaka ba zwa mwa linaha kaufela za kopano ya Amerika, ku kopanyeza baenyi ba bañata ba ba zwa kwa linaha zi sili. Minyako ya sona i bulehezi kamita mulumiwa, wa mwa naha kapa wa kwa linaha zi sili, wa kereke ifi kapa ifi, mi ha ku ba hañata lubasi lu si na a li muñwi kapa ba bañata ba baenyi bao.
GSAM 371Sipatela sa Sibaka sa ku Alafwa
GSAM 371.3“Sipatela sa yahiwa ka 1888, muaho wa limbu ze 100 x 60, u na ni mabato a 5 ku ya fahalimu. Mabato a malalu a fahalimu a muaho a sebeliswa ki kalulo ya ku buiwa ya sibaka sa ku alafwa, ni ku ba likamala za bakuli ni likamala za bakuli ba ba kopani. Mwa muaho wo ku fumaneha hape liofisi za musebezi wa ku tusa wa sibaka seo. Mandu a manyinyani a 20 a u potolohile, a mañwi ku ona a futhumazwa ka mui wa mezi a bela, mi a boneswa ka motlakase sina muaho o mutuna; a teli bakuli kapa bana ba sikolo. Sikolo sa ku luta baoki ba bulumiwa bwa za bupilo sa beiwa ka lizazi la 1 la mwedi wa 7, 1884. Mwa likwedi za pili ze 6, kwa ñoliswa bana ba sikolo ba ba 35.”
GSAM 372Ku Bulelwa kwa Basebelezi ba ba ka Zwa ku ya Sebeza
GSAM 372.1Ha bulela za sibaka sa bupilo se si mwa St. Helena, California, Mrs. White, mwa luñolo lo lu ñozwi kwa Tramelan, Switzerland, ka lizazi la 6 la mwedi wa 2, 1887, u li:—
GSAM 372.2“Mulimu u bulezi kuli haiba baana ba ba sebeza mwa sibaka se ba zamaya ka buikokobezo ni ku utwa, ba eza tato ya Mulimu, si ka pila ni ku atleha; mi ku sona ku ka lumiwa balumiwa ba ba ka fuyaula ba bañwi ka liseli leo Mulimu a ba file. Bao, ka moya wa Jesu, ba ka sinya milimu ya buhata ye kwa libaka ze pahami; ba ka patulula litumelo za buhata, mi ba ka cala niti, bukenile ni bukgethwa mwa libaka ze cwale ku latiwa feela lifosiso, ku itabisa ka takazo ya nama, ku sa iketa ni bumaswe.”
GSAM 372.3Lu kutisa manzwi a, kakuli a ama hape litsi ze ñwi ze swana ka maata a swana.
GSAM 372Katleho mwa Musebezi wa Bupilo ya Sepiswa
GSAM 372.4Mwa bopaki bo bu iketile bo bu filwe kereke ka 1891, lu bala kuli: “Tuyauhelo ya Mulimu i ka ba fa buiteko kaufela bo bu eziwa ku zusa takazo ya lukiso lwa bupilo, kakuli lu tokwahala mwa libaka kaufela. Ku swanela ku ba ni ku zuha mwa taba ye, kakuli Mulimu u lela ku eza ze ñata ka musebezi wo.”
GSAM 372Koleji ya Amerika ya Balumiwa ba za Bupilo
GSAM 372.5Ka muhato ni muhato liseli la ekezeha fa mukwa wa ku alafa matuku ka kutwisiso, ku fitela mwa mwedi wa 6, 1895, ha kwa tokwahala ku beya sibaka sa tuto ya bungaka. Ku talimelela zeo, Koleji ya Amerika ya Balumiwa ba za Bupilo ya beiwa ka mulelo o iketile wa ku luta lingaka ze ka sebeza tlas'a Sicaba sa Balumiwa ba za Bupilo ni ku Tusa sa Ma-Adventista ba lizazi la busupa, mwa naha ni kwa linaha zi sili. Mikiti ya ku kalisa ya ezwa mwa Battle Creek ka lizazi la 30 la mwedi wa 9, 1895, mi koleji ya bulwa lizazi le li tatama, la 1 la mwedi wa 10, ka gulu ya bana ba sikolo ba ba 40.
GSAM 372.6Mwa zibiso ya koleji lu bala kuli:
GSAM 372.6“Koleji i ñolisizwe ka mulao mwa Chicago, ku ya ka milao ya naha ya Illinois. Tuto ya yona i ka ba ye felelezi sina ya likolo ze nde hahulu za bungaka mwa Linaha ze Kopani za Amerika. Tuto i ka fiwa kalulo mwa Chicago, ni kalulo mwa Battle Creek, Michigan.”
GSAM 373.1Za ba ba itukiseza musebezi wa bulumiwa bwa za bupilo, lu bala ze tatama mwa Mulumiwa wa za Bupilo ya mwedi wa 8, 1895:
GSAM 373.1“Gulu ya baoki ba ba lutiwa cwale kwa Sikolo sa ku Luta Baoki sa Sibaka sa ku Alafwa sa Battle Creek i na ni ba ba feta 250; yo muñwi ni yo muñwi wa bona ya se a kona ku sebeza musebezi wa bulumiwa bwa za bupilo u filwe sibaka sa musebezi. Baoki ba tokwahala kwa Lihlake za Liwate la kwa Bulo, India, Lihlake za kwa Bupwa-Lizazi, Amerika ya kwa Bulo, ba ba 25 kapa 30 kwa Linaha za kwa Bulo za Linaha ze Kopani za Amerika, ni kwa mileneñi ya luna ye mituna.”
GSAM 373Ku Hula kwa Musebezi wa Bulumiwa bwa za Bupilo
GSAM 373.2Fa mukiti wa ku feza tuto wa sitopa sa Baoki ba Bulumiwa ba Sibaka sa ku Alafwa, o ezelizwe mwa Tabernakele ka lizazi la 5 la mwedi wa 11, 1895, Ngaka Kellogg a li:—
GSAM 373.3“Lilimo ze 12 ze fitile, fa mukiti wa mufuta wo, baoki ba babeli ba feza tuto. Ka nako ya cwale ku na ni sitopa sa baoki ba ba mwahala 300 ni 400. Ku na ni lingaka ze 19 kwa sibaka sa ku alafwa, ni ze 22 kwa litsi ze swana ni sona, ze kopani ni sona ka mukwa o muñwi kapa o muñwi, mi li zamaiswa ki Sicaba sa Balumiwa ba za Bupilo ni ku Tusa. Baoki ba luna ba ba 53 ba mwa linaha zi sili ze shutana,—mwa Sweden, Mexico ya Kale, Libopo la Gauda la Afrika, Australia, Afrika ya kwa Bulo, Denmark, India, New Zealand, Samoa ni Guiana ya Britain. Ku na ni bana ba sikolo ba bungaka ba ba 63 ba ba lutiwa cwale. Ba ba 41 ba bona ba fa, ba ba 22 ba kwa Yunivesiti ya Michigan ni kwa likolo ze ñwi. Baoki ba ba 22 ba feza tuto fa busihu buno, ba ba itukiselize ka ku tala ku ya sebeza sina baoki ba ba lumelezwi.”
GSAM 373.4Ha lu latelela ku hula kwa litsi za luna za bupilo ku fita 1902, lu fumana kuli Sibaka sa ku Alafwa sa Battle Creek, ni koleji ya sona ya bungaka ni sikolo sa ku luta baoki, ki sona sibaka se situna ka ku fitisisa sa mufuta wo mwa lifasi se si li sa Ma-Adventista ba lizazi la busupa.
GSAM 374Miaho ye Mituna ya Ca
GSAM 374.1Mwa busihu bwa lizazi la 18 la mwedi wa 2, 1902, muaho o mutuna, ni lisebeliso za ona ze nde, ni sipatela se situna, za feliswa ki mulilo. Ka nako yeo ne ku na ni bakuli ni baenyi ba ba 400 mwa miaho, kono ka buiteko bwa bundume bwa lingaka, baoki ni batusi, ni ka silelezo se si iketile sa Mulena, kaufela ba bona ba ntshiwa mwa miaho ku si na ku holofala hahulu.
GSAM 374Sibaka se Sinca sa ku Alafwa
GSAM 374.2Muaho o muñwi, o mutuna ni o tiile ku fita wa pili, u se u yahiwe fa sibaka sa miaho ya kale. Licwe la kwa lihuku la muaho wa cwale la beiwa ka lizazi la 12 la mwedi wa 5, 1902, mi muaho wa neelwa ka lizazi la 31 la mwedi wa 5, 1903. Bazamaisi ba sibaka ba bulela za muaho o munca kuli “u tiile ni ku zwelapili ka mo ku konahalela muaho o yahilwe ka tshipi, macwe, litina ni samente.
GSAM 374.3“Lisebeliso za sibaka, mwa litaba kaufela, ki za cwale hahulu, ze felelezi, ze kenile, ze bunolo ku sebelisa ni ze tiile ka ku fitisisa ze kona ku fumaniwa; mi ku lumelwa kuli, ka mo si inzi cwale si felelezi, Sibaka sa ku Alafwa sa Battle Creek si fa bakuli lisebeliso ni bubebe bo ka niti bu sa fitiwi ki ba bañwi.
GSAM 374.4“Mulelo wa bazamaisi ba sibaka ku bile ku kopanya mwa sibaka si li siñwi, mwa miinelo ye minde, mikwa kaufela ye minca ni lisebeliso za ku alafa bakuli ze amuhelwa mwa bungaka bo bu latelela kutwisiso, ni ku sebelisa mikwa yeo ka ku utwa lizwalo ni ka butali.”
GSAM 374Litsi ze Ñata za ku Alafwa li ka Beiwa
GSAM 374.5Liseli le li filwe sicaba se ki kuli Mulena u bata litsi ze ñata za ku alafwa za butuna bo bu lekanile, ze abezwi mwa lifasi kaufela, ku fita ku ba ni litsi ze sikai ze tuna ka ku fetelela. Lu tabile ku bona kuli ku se ku kalilwe ku bula litsi ze nyinyani za ku alafwa mwa likalulo ze shutana za lifasi, sihulu mwa lilimo ze 10 za mafelelezo. Mwa Buka ya Silimo ya Kopano ye Tuna ya 1904 ku na ni mabizo a litsi ze nyinyani ze ze feta 50.
GSAM 375Mabizo a Litsi za ku Alafwa
GSAM 375.1Nihakulicwalo ku kona ku tabisa ku anela litaba ze tisize ku beiwa kwa zona, mwa sibaka sa luna se sikuswani lu swanela ku ikola ka ku fa mabizo a linaha mwa li fumaneha ni palo ya zona mwa naha ni naha. Lu fumana mwa Linaha ze Kopani za Amerika, 35; Britain ye Tuna, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; Afrika ya kwa Bulo, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Sihlake sa Samoa, 1; Mexico ya Kale, 1; India, 1; Japan, 1.
GSAM 375Mabizo a Likamala za ku Alafela
GSAM 375.2Ku ekeza fa litsi ze za ku alafwa, ku na ni likamala za ku alafela ze 22; ze 17 ku zona li mwa Linaha ze Kopani za Amerika; ye ñwi i mwa Jaffa, ye ñwi mwa Jerusalema, Palestina; ye ñwi mwa Guadalajara, Mexico ya Kale; ye ñwi mwa Kimberley, Afrika ya kwa Bulo; ni ye ñwi mwa Rockhampton, Australia. Ku ekeza fa zeo ku na ni libaka za ku jela ze 26 ze sa sebelisi nama, mwa batu ba kona ku fumana lico ze kenile ze lukela bupilo, ni ku amuhela hape tuto ye ñata kapa ye nyinyani ya mukwa o swanela wa ku pila.
GSAM 375.3Lipalo ze za zwelapili ya litaelo za lukiso lwa bupilo li bonisa ka mo Mulena a kona ku “eza musebezi o mutuna ka mukwa wo,” sina mo ku bulezwi ki Mulimu ka 1866; mi li bonisa hape, sina mo ku bulezwi ka 1863, ka mo “litaelo za lukiso lwa bupilo” li kona ku tusa ku “itukiseza sicaba ku fetohelwa ni ku iswa kwa lihalimu fa ku taha kwa Mulena.” Kaho a litsi ze za bupilo li ate ha 100, mi li phete ka ku potlaka musebezi wo li beezwi ni ku lelelwa ku eza.
Notes
- 3 Joani 2. ↩