Kauhanyo 3 — Ku Taha kwa Peu ye Sepisizwe
GSAM 57.1“Nako ha ne i se i talelezi, Mulimu a luma Mwan'a hae, ... ya pepilwe mwa taolo ya mulao, kuli a lukulule ba ne ba li mwa taolo ya mulao, kuli lu amuhelwe ku ba bana ba hae.”1
GSAM 57.2“Cwale ku yena ya na ni maata a ku mi tiisa ka Litaba ze Nde za ka ni ka ku kutaza za Jesu Kreste, ka ku patululwa kwa icinuti ye ne bulukilwe ku zwa kwa makalelo a lifasi, kono ye cwale i bonisizwe, mi ka mañolo a bapolofita, ka taelo ya Mulimu ya sa feli, i zibisizwe macaba kaufela kuli a mamele ka tumelo: ku Mulimu ya li yena feela ya na ni butali, ku be kanya ka Jesu Kreste ka ku sa feli.”2
GSAM 57.3“Ka ku ni patululela, a ni zibisa icinuti; sina ha ne ni ñozi kale ka manzwi a makuswani, ... ye mwa linako za kale ne i si ka zibiswa bana ba batu, sina mo i patululezwi cwale baapositola ba hae ba ba kenile ni bapolofita ka Moya.... Ku na, ya munyinyani ku fita ya munyinyani ku ba ba kenile kaufela, ku filwe sishemo se, kuli ni kutaze mwahal'a balicaba bufumu bwa Kreste bo bu sa koni ku feliswa ka ku bo nyakisisa; ni ku bonisa batu kaufela kopano ya icinuti yeo, ye ku zwa kwa makalelo a lifasi ne patilwe ku Mulimu, ya ezize lika kaufela ka Jesu Kreste.”3
GSAM 57.4Ku bulezwi kuli mwa Testamente ya Kale Litaba ze Nde li patilwe; mwa Testamente ye Nca li patuluzwi. Sina mwa bulelezi yo muñwi, “Ha ne ba nze ba sutela kwahule ni Mulimu, Majuda ba latehelwa hahulu ki ku utwisisa lituto za musebezi wa mikwa ya bulapeli. Musebezi wo ne tomilwe ki Kreste ka sibili. Mwa lika za ona kaufela ne u li siswaniso sa hae; mi ne u tezi bupilo ni bunde bwa moya. Kono Majuda ba latehelwa ki bupilo bwa moya mwa mikwa ya bona ya bulapeli, mi ba swalisisa mikwa ye ne i si na bupilo. Ba sepile litabelo ni litaelo ka zona, mwa sibaka sa ku sepa yena ye ne li supa ku yena.
GSAM 58Ku Libelela Mubuso wa fa Lifasi
GSAM 58.1“Niha Majuda ne ba lakaza ku taha kwa Mesia, ne ba sa utwisisi musebezi wa hae. Ne ba sa bata ku lukululwa kwa sibi, kono ku lukululwa kwa Maroma. Ne ba libelela kuli Mesia a tahe sina mukonqoti, a robake maata a munyandi, ni ku fumanyisa Isilaele mubuso wa lifasi kaufela. Ka mukwa wo ba itukiseza ku hana Mupilisi.
GSAM 58.2“Sicaba, mwa lififi ni manyando a sona, ni babusi, ba ne ba nyolezwi maata, ba lakaza ku taha kwa ya ka konqota lila za bona ni ku kutiseza Isilaele mubuso. Ne ba itutile bupolofita, kono ba si na ku utwisisa kwa moya. Cwalo ba tokwa ku lemuha mañolo a ne a supa kwa ku inyenyefaza kwa Kreste mwa ku taha kwa hae kwa pili, mi ba talusa bumaswe a ne a bulela kanya ya ku taha ha bubeli kwa hae. Buikuhumuso bwa ba timeza ku bona; ba talusa bupolofita ka ku latelela litakazo za bona za buikezeli.
GSAM 58.3“Ka lilimo ze fita sikiti, sicaba sa Majuda ne si libelezi ku taha kwa Mupilisi. Fa taba ye ne ba beile lisepo za bona ze tuna hahulu. Mwa lipina ni bupolofita, mwa mikwa ya mwa tempele ni mwa litapelo za mwa malapa, ne ba bulukile libizo la hae ka likute. Kono ha a taha ne ba sa mu zibi. Ya Latwa wa kwa lihalimu ne a li ku bona ‘sina muzi o zwa mwa mubu o omile;’ ne a ‘si na siswaniso kapa bunde;’ mi ne ba sa boni ku yena bunde bo ne bu ka ba eza ku mu lakaza. ‘A taha ku ba hae, kono ba hae ba si ke ba mu amuhela.’”4
GSAM 58Wa Lusika lwa Davida
GSAM 58.4Nako ye ne polofitilwe ki Daniele ha i nze i sutelela, ye “Mesia Mulena”—Ya Tozizwe—na swanela ku bonahala ka yona, sicaba sa Majuda ne si kona ku nahana, mi ha ku na kakanyo kuli ne si nahanile, ka mukwa wo: Mesia ka kwa nama u swanela ku zwa mwa ndu ni lusika lwa Davida; cwalo u swanela ku pepelwa mwa lusika loo. Mi ka milao ni lizo za Majuda, u swanela ku toziwa kuli a kale musebezi fapil'a sicaba ha a li wa lilimo ze mashumi a malalu. Cwale haiba u swanela ku bonahala sina Ya Tozizwe ka lilimo zeo, ku pepwa kwa hae ku swanela ku ba lilimo ze mashumi a malalu pili ku fela maviki a lilimo a 69, a ne a swanela ku fita kwa ku taha kwa Mesia.
GSAM 59Bupolofita bwa Simeoni ni Anna
GSAM 59.1Ka nako yeo Isilaele kaufela ne i libelezi. Ba ne ba ituta Mañolo ka tukufalelo ni ka buineelo ne ba libelela ku pepwa kwa yena ya na swanela ku ba Mulena ni Mubusi wa bona. Simeoni, musupali ya na sabanga Mulimu, a zibiswa “ki Moya o Kenile kuli a ka si bona lifu pili a si ka bona Kreste wa Mulena.”5
GSAM 59.2Mupilisi ya na sa li mubututu ha a tisizwe mwa tempele, Simeoni a ziba kuli mwana yo ki yena ya na bulezwi—Kreste. “Cwale a mu kuka mwa mazoho a hae, a lumba Mulimu, a li, Mulena, cwale u tuhela mutanga wa hao ku ya ka kozo, ka linzwi la hao; kakuli meto a ka a boni puluso ya hao, ye u lukisize fapil'a batu kaufela: liseli la ku boneseza balicaba, ni kanya ya sicaba sa hao sa Isilaele....
GSAM 59.3“Mi Simeoni a ba tohonolofaza [Josefa ni Maria], a li ku Maria m'ahe, Bona, mwana yo u beilwe kuli ba bañata mwa Isilaele ba we ni ku zuha hape; ni kuli a be sisupo se si ka hanyezwa (ee, ni wena ka sibili sabule i ka ku tula mwa moya), kuli mihupulo ya lipilu ze ñata i patululwe.
GSAM 59.4“Mi ne ku na ni Anna, mupolofita wa musali, mwan'a Fanuele, wa lusika lwa Asere.... Mi yena a taha ka yona nako yeo, a itumela ni yena ku Mulena, a bulela za hae ku bona kaufela ba ne ba libelela ku lukululwa mwa Jerusalema.”6
GSAM 59Mangeloi ba Potela Balisana
GSAM 59.5Pili kwa zeo, litaba ze tabisa za ku pepwa kwa Mupilisi ne li zibisizwe balisana ki mangeloi mwa mabala a Betelehema. Balisana ha ba nze ba teeleza, mangeloi ba opela manzwi a a natefa a:—
GSAM 60Banna ba Butali ba Potela Betelehema
GSAM 60.2Cwale kwa taha banna ba butali ba kwa upa, ba ne ba boni “naleli ha i zuka,” sina mo na polofitezi Balaama. Ka ku latelela ketelelo ya yona ba fita kwa Jerusalema, mo ne ba swanela ku buza za Mulena ya sa zo pepwa. Ha ba bulelezwi kuli Betelehema ki yona ye ne swanela ku ba sibaka sa ku pepelwa kwa Ya Lakazezwi, ba zwelapili ka musipili wa bona; mi naleli ye ne bonahalile hape ya ba etelela ku ya kwa sibaka sa buinyenyefazo mo ne a lezi Mupilisi. F'o ba lapela Mwana ya kenile, ba mu fa limpo za gauda, lubani ni mira, mi ba kala musipili wa bona o mutelele wa ku kutela kwa hae.
GSAM 60Mupilisi ha a li wa Lilimo ze Lishumi ka ze Peli
GSAM 60.3Ku zwa kwa bwanana ku ya kwa lilimo ze lishumi ka ze peli, ku ñozwi hanyinyani ka Kreste Mupilisi, konji ku hula kwa hae mwa butali ni mwa mubili, ni ku ipeya kwa taelo ya bashemi ba hae ka busepahali. Kono ha a li wa lilimo ze lishumi ka ze peli, a latelezi Josefa ni Maria kwa Jerusalema kwa mukiti wa silimo ni silimo, a komokisa baprisita kwa teñi ka zibo ye ne bonahala mwa lipuzo za hae ni mwa likalabo za hae kwa lipuzo za bona ze taata. Ku zwa fa nako yeo ku fitela ha a kala musebezi wa hae fapil'a sicaba, a hlompha musebezi wa buinyenyefazo wa mubeti ha a nze a beleka ni Josefa, munna wa Maria.
GSAM 60Musebezi wa Joani Mukolobezi
GSAM 60.4Ka likweli ze silezi pili a si ka kala musebezi wa hae fapil'a sicaba, musebezi wa Kreste wa zibiswa ki Joani Mukolobezi. Batu ba taha ka buñata bo butuna ku t'o utwa Joani ni ku kolobezwa ki yena. Ha ne ba “libelezi [ba libelezi ku taha kwa Mesia], mi batu kaufela ba nze ba nahana [‘ku nahanisisa kapa ku ngambolisana,’ mwa manzwi a kwa tuko] mwa lipilu za bona za Joani, haiba ki yena Kreste kapa isiñi; Joani a ba alaba kaufela, a li, Na ka niti ni mi kolobeza ka mezi; kono wa taha ya ni fita kwa maata, ye ni sa swaneli ku tamulula likwata za makatulo a hae: yena u ka mi kolobeza ka Moya o Kenile ni ka mulilo: loselo lwa hae lu mwa lizoho la hae, mi u ka kenisa hahulu sibaka sa hae sa ku pumela lico, a kubukanya kolo mwa sishete sa hae; kono makapi u ka a cisa ka mulilo o sa timi.”7
GSAM 61Jesu wa Kolobezwa
GSAM 61.1Joani ha a nze a eza musebezi wa kolobezo, a bona Jesu a taha ku yena ku t'o kolobezwa, mi a li, “Bonani Ngunyana ya Mulimu, ye susa sibi sa lifasi.... Mi Joani a paka, a li, Ne ni boni Moya u shuluka kwa lihalimu inge liiba, mi wa ina fahalimw'a hae. Mi ne ni sa mu zibi: kono ya na ni lumile ku kolobeza ka mezi, ki yena ya na nize, Ye u ka bona Moya u shulukela ku yena ni ku ina fahalimw'a hae, ki yena ya kolobeza ka Moya o Kenile. Mi ni boni, ni paka kuli yo ki Mwan'a Mulimu.”8
GSAM 61Linzwi le li Zwa kwa Lihalimu
GSAM 61.2Ku ba Mesia kwa Kreste ne ku si ka pakwa feela ki ku shuluka kwa Moya o Kenile, ya bonahala ka siswaniso sa mubili se si swana ni liiba, kono ni ki linzwi le ne li zwa kwa lihalimu. Mwa Litaba ze Nde za Mateu lu bala, “Jesu, ha a se a kolobezwi, a omboka mwa mezi kapili: mi bonani, lihalimu za mu kwaluluhela, mi a bona Moya wa Mulimu u shuluka inge liiba, u ina fahalimw'a hae: mi kwa utwahala linzwi kwa lihalimu, le li li, Yo ki Mwan'a ka ya latwa, ye ni tabezi hahulu ku yena.”9
GSAM 61.3Niha “Joani ne a si ka eza simakazo niha si liñwi,” batu, ha ba bona maata a matuna a ne a sepela ni musebezi wa Kreste, ba hapelezwa ku bulela kuli, “Lika kaufela ze ne bulezwi ki Joani za mutu yo ne li li niti.”10
GSAM 61Kreste wa Toziwa ka Mulao
GSAM 61.4Ku amana ni ze Luka a ñozi ka kolobezo ni ku toziwa oko ka Moya o Kenile mwa siswaniso sa liiba, lu bala, “Jesu ka sibili n'a kalile ku ba wa lilimo ze bata ku ba mashumi a malalu.”11
GSAM 62.1Hamulaho wa ku izila lico ka nako ye telele ya mazazi a mashumi a mane kwa Mulen'a luna, ni miliko ye mata ya Diabulosi mwa naheñi, ze ne latelezi kolobezo ya hae kapili, a “taha kwa Nazareta, mo na hulezi; mi sina mukwa wa hae, a kena mwa sinagoge ka lizazi la Sabata, a yema ku bala.... Moya wa Mulena u fahalimw'a ka, kakuli u ni tozize ku kutaza Litaba ze Nde ku bacinana.... Mi a kala ku bulela ku bona, Kacenu mañolo a a talelezwa mwa mateleza a mina.”12
GSAM 62Nako i Talelezi
GSAM 62.2Mareka, ha a ñola za taba i swana, u li, “Nako i talelezi, mi mubuso wa Mulimu u fakaufi: mu bake, mi mu lumele Litaba ze Nde.”13 Nako ye ne polofitilwe ya ku bonahala kwa Ya Tozizwe ne i fitile. Ku toziwa ka Moya o Kenile ne ku ezahalile fa kolobezo ya hae, mi cwale ne a kala musebezi wa hae, ka nako ni ka mukwa o ne polofitilwe ki bapolofita ba ba kenile ba kale.
GSAM 62Bupaki bo bu Bonahala bwa ku ba Mesia kwa Kreste
GSAM 62.3Musebezi wa Kreste ne u sepela ni ku eza limakazo nako kaufela, ze ku batu, niha ne ba sa koni ku utwisisa hande maswaniso ni manzwi a hae, ne li li bupaki bo bu bonahala bwa kuli ne a li Emanuele, kapa kuli “Mulimu ne a na ni yena.”14 Ka limakazo ze, Kreste ne a sa fi lifasi feela bupaki bwa maata a Mulimu a ne a li ku yena, kono hape ne a bonisa ka likezo muinelo wa Mulimu ni sishemo sa hae sa lilato. Filipi, hamulaho wa lilimo ze talu za ku ba ni Kreste nako kaufela ni ku bona limakazo za hae ze mata, ha a li, “Mulena, u lu bonise Ndate, mi ku ka lu lekana,” Jesu a li ku yena, “Ni bile ni mina ka nako ye telele cwalo, mi u sa ni zibi, Filipi? Ya ni boni u boni Ndate: cwale u bulelelañi kuli, U lu bonise Ndate? ... Mu ni lumele kuli ni mwa Ndate, mi Ndate u mwa ka; kapa mu ni lumele kabakala misebezi yeo ka yona.”15
GSAM 63Joani wa Kakana
GSAM 63.1Niha fa kolobezo ya Kreste Joani ne a boni ku shuluka kwa Moya o Kenile ka meto a hae, ni ku utwa linzwi le li zwa kwa lihalimu li mu zibisa ku ba Mwan'a Mulimu, ni yena ka sibili ne a bulezi kuli ki “Ngunyana ya Mulimu ye susa sibi sa lifasi,” litaba ne li nze li ezahala ka mukwa o shutana hahulu ni ze ne a libelezi, mane mwa tolongo ya hae ye lififi ne a zwile pelo mi a kakanile.
GSAM 63.2“Sina balutiwa ba Mupilisi, Joani Mukolobezi ne a sa utwisisi muinelo wa mubuso wa Kreste. Ne a libelela kuli Jesu a amuhele lubona lwa Davida; mi nako ha i nze i fita, mi Mupilisi a sa ikupeli maata a bulena, Joani a kala ku kakana ni ku zwa pelo.”16 “A biza ku yena balutiwa ba hae ba babeli, [yena] a ba luma ku Jesu, a li, Ki wena ya na swanela ku taha, kapa lu libelele yo muñwi?” “Ka yona nako yeo, yena [Jesu] a folisa batu ba bañata kwa matuku ni kwa manyando a bona ni kwa mimoya ye maswe; mi ba bañata ba ne ba foufezi a ba eza ku bona. Cwale Jesu a ba alaba, a li, Mu ye, mu bulelele Joani lika ze mu boni ni ze mu utwile.”17
GSAM 63.3Ne ku li taata ku Majuda, ni ku balutiwa cwalo, ku bona hande liniti ze ñata ze ne bulelwa ki Mupilisi, kakuli ne ba tiile hahulu mwa tumelo ya kuli Mesia ha a taha u ka robaka joko ya Maroma, ye ne ba nyandisa hahulu, mi kapili u ka kutisa mubuso wa Davida ni ku busa sina mulena wa fa lifasi.
GSAM 63.4Jesu a kala ku kutaza ka ku li, “Mu bake, kakuli mubuso wa lihalimu u fakaufi.”18 Baapositola ba hae ba lishumi ka ba babeli ha ba lumiwa, ba isa lushango lo lu swana, “Mubuso wa lihalimu u fakaufi.”19 Hamulaho hape mwa musebezi wa hae, ba mashumi a supile ha ba lumiwa, ba fiwa manzwi a, “Mubuso wa Mulimu u sutezi fakaufi ni mina.”20
GSAM 64Batu ba Komokiswa ki Musebezi wa Kreste
GSAM 64.1Manzwi ni lituto ze komokisa za Kreste za eza batu ku bulela kuli, “Ha ku na mutu ya kile a bulela sina mutu yo.”21 Mi ha a folisize munna ya na foufezi ni ku ba semumu, “Batu kaufela ba komoka, ba li, Yo ha si mwan'a Davida, nji?”22 Kapa ka manzwi a mañwi, Yo ha si peu ya Davida, Mupilisi ya na sepisizwe, nji? “Ha a fitile mwa naha ya habo, a ba luta mwa sinagoge ya bona, mane ba komoka, ba li, Mutu yo u fumani kai butali bo, ni misebezi ye mata ye? Ha si mwan'a mubeti, nji? M'ahe ha bizwi Maria, nji? Mi bana babo ha ki bo Jakobo ni Josese ni Simoni ni Judasi, nji?”23
GSAM 64.2Fakaufi ni silimo sa bulalu sa musebezi wa Kreste, ha a li mwa tempele kwa mukiti wa ku neela tempele ku Mulimu, Majuda ba mu potoloha, ba li ku yena, “U ka lu sia mwa kakanyo ka nako ye kuma kai? Haiba ki wena Kreste, u lu bulelele ka ku utwahala.”24 Mwa silimo se ne si fetile, ha a ezize simakazo se situna sa ku fepa batu ba likiti ze ketalizoho ka “mahobe a 5 a bali ni tuhlapi tu tubeli,” a “lemuha kuli ba ka taha ku t'o mu swala ka maata, kuli ba mu eze mulena, [cwalo] a tloha hape a ya kwa lilundu.”25
GSAM 64Kreste u Luta Balutiwa za Lifu la Hae
GSAM 64.3Mwa ku luta balutiwa ba hae, Kreste a tokomela hahulu ku susa muhupulo wa mubuso wa fa lifasi o ne u ka kala kapili, ni ku ba bonisa kuli u swanela ku shwa ni ku zuha hape, ku tloha ni ku taha hape. Cwale a ba buza, “Cwale mu ka li cwañi ha mu ka bona Mwan'a mutu a ya kwa halimu, kwa ne a li kale?”26 Hamulaho wa ku ba laela “kuli ba si ke ba bulelela mutu kuli ki yena Jesu Kreste,” lu bala kuli: “Ku zwa ka nako yeo, Jesu a kala ku bonisa balutiwa ba hae kuli u swanela ku ya kwa Jerusalema, ni ku nyandiswa ka lika ze ñata ki bahulu ni baprisita ba bahulu ni bañoli, ni ku bulawa, ni ku zuswa hape ka lizazi la bulalu. Cwale Pitrosi a mu isa kwa tuko, a kala ku mu kalimela, a li, Taba ye i be kwahule ni wena, Mulena; ha i na ku ku ezahalela.”27
GSAM 65.1Ka yona nako yeo a ba bulelela kuli ne ku na ni ba bañwi ba ne ba yemi f'o, ba ne ba sa t'o shwa pili ba si ka bona Mwan'a mutu a taha mwa mubuso wa hae.28 Hamulaho wa mazazi a ka ba 8, bupolofita bo bwa talelezwa; mi muapositola Pitrosi u bulela za “pono” yeo ya Kreste a taha mwa mubuso wa hae sina bupaki bwa ku taha ha bubeli kwa Kreste ka niti, ko ku sa li kwapili.29
GSAM 65.2Nako ye ñwi, Kreste ni balutiwa ba hae ha ba li mwa Galilea, Jesu a li ku bona, “Mwan'a mutu u ka ekwa mwa mazoho a batu; mi ba ka mu bulaya, mi ka lizazi la bulalu u ka zuswa hape. Mi ba swaba hahulu.”30 Mi ne ba sa koni ku utwisisa ni ku lemuha taluso ya hae, kakuli ni ka nako ye ne a lika ku kenya mwa mihupulo ya bona niti ye tuna ya lifu ni ku zuha kwa hae, ne ba nze ba ngambolisana mwahal'a bona za kuli ki mañi ya ka ba yo mutuna ku bona mwa mubuso wa lihalimu.31
GSAM 65.3Ka nako ye ñwi Pitrosi a li ku Jesu, “Lu siile lika kaufela, mi lu ku latelezi; cwale lu ka fumanañi? Mi Jesu a li ku bona, Ka niti ni li ku mina, Mina ba mu ni latelezi, mwa ku eziwa bunca kwa lika, Mwan'a mutu ha a ka ina fa lubona lwa kanya ya hae, ni mina mu ka ina fa libona ze lishumi ka ze peli, mu atule masika a lishumi ka a mabeli a Isilaele.”32 Kono muhupulo wa mubuso o ne u ka tomiwa haufinyani ne u sa li ona o mutuna mwa mihupulo ya bona, mi sina mukwa wa batu, ba kala ku bata sibaka se si pahami hahulu mwa mubuso.
GSAM 65.4Cwale kwa taha m'a bo Jakobo ni Joani, bana ba Zebedea, ya na lakaza litulo ze pahami, a kupa Kreste kuli bana ba hae ba fiwe libaka ze pahami—yo muñwi kwa lizoho la bulyo, mi yo muñwi kwa la bumeleli bwa lubona lwa hae; kapa, mwendi, yo muñwi ku ba Nduna ye Tuna ya mubuso, mi yo muñwi ku ba Mañoli wa Litaba za Naha. Kono Kreste a bulela ka ku utwahala, “Ha mu zibi ze mu kupa.”33
GSAM 66Ku Kena mwa Jerusalema ka Tabo ya Ku Konqota
GSAM 66.1Haufinyani ni nako yeo, kwa ezahala taba ye tuna, ye ne komokisa batu. Ne i li ku zuswa kwa Lazaro mwa libita, yena ya na se a shwile mazazi a mane. Simakazo se se mata cwalo sa susumeza ni ku komokisa batu hahulu, mane Bafarisi ba saba; mi bona ni baprisita ba biza kuta kapili. Mwa lingambolo za bona ba buza, “Lu ezañi? Kakuli mutu yo u eza limakazo ze ñata. Haiba lu mu tuhela cwalo, batu kaufela ba ka lumela ku yena; mi Maroma ba ka taha ba lu amuha sibaka sa luna ni sicaba sa luna.”34 Maata a Satani a ne a zwa kwatasi ha a nze a swala cwalo ba ne ba bata ku timeza Kreste, maata a ne a zwa kwa halimu ne a susumeza batu ba bañata ku mu lumbeka ni ku taleleza ze ne polofitilwe za hae.
GSAM 66.2Fa nako ye bulezwi fahalimu, batu ba zwa ka buñata, isiñi ku bona Jesu feela, kono ni ku bona Lazaro, ye na zusize kwa bafu. Cwale ku bona ne ku bonahala ku tiile kuli Jesu ki mulena wa bona ye ne ba libelezi ka nako ye telele, mi ha ba mu gahlanisa a taha kwa Jerusalema, a palami mwan'a mbongolo, manzwi a Mañolo a kena ka maata mwa mihupulo ya bona, “U si ke wa saba, musizana wa Sione: bona, mulena wa hao wa taha, a palami mwan'a mbongolo.”35 Lihuwelelo le lituna la tabo ya ku konqota la zuka mwahal'a batu bao ba bañata, mi la zwisa pelo hahulu Bafarisi ba ne ba li ba lipilu ze taata ni mihupulo ya mano. Ba bulelisana, ba li, “Kana mu bona kuli ha mu koni selo? Bonani, lifasi li mu latelezi.”36 Ha ba kupa kuli Kreste a tuhelise ku huwelela, a ba alaba, “Ni mi bulelela kuli, haiba bao ba tuula, macwe a ka huwelela kapili.”37 Mulena ne a bulezi za nako ye kuli, “Mu huwelele,” mi haiba batu ne ba sa talelezi linzwi la hae, ne a ka fa macwe a mwa mukwakwa linzwi, mi ne a ka huwelela; kakuli linzwi la hae li swanela ku talelezwa.
GSAM 66Kreste ku Tuka ni ku Taha Hape
GSAM 66.3Mulopolohi wa luna ne a si ka nyaka feela ku lebisa mihupulo ya balutiwa kwa taba ya kuli yena u ka shwa ni ku zuha hape, kambe hape a nyakile ku ba ruta kuli mubuso u ka se taye kufita a tuka ni ku taha hape. Ka taba ya ku kokotelwa kwa hae, a na a re, “Ha ni ka tekelwa kwahalimu ya lifasi, ni ka hohela batu kaufela ku na. A bulela cwalo a talusa lufu leo a ka shwa ka lona. Batu ba mo araba ba re, “Re utwile mwa mulao kuli Kreste u ina kamita; cwale u bulela cwañi kuli Mwan’a Mutu u swanela ku tekelwa? Mwan’a Mutu ki mang?”38
GSAM 67.1Kuli a tiise mihupulo ya balutiwa ka botlalo kuli a swanela ku tuka ni ku taha hape, mubuso wa hae u si ka ku tiiswa lifasini, a na a re, “Bana ba banyinyani, nako ye nyinyani ni sa na ni mina. Mu ka ni nyakela; mi sina ni bulelezi Bajuda kuli, Kwa ni ya, mu ka se ye; cwale ni bulela cwalo ku mina.... Simone Pitrosi a re ku yena, Mulena, u ya kwapi? Jesu a mo araba a re, Kwa ni ya, u ka se ni latele cwale; kambe u ka ni latela kwa mafelelezo.”39 Ki hona a na a tiisa lipilu za bona ze ne li na ni matata ni maswabi ka manzwi a, “Lipilu za mina li si ke za ziyelehala: mu lumela ku Mulimu, mu lumela ni ku na. Kwa ndu ya Tate ku na ni matulo a mañata; ha ku si cwalo, ne ni ka mi bulela. Ni ya ku mi lukiselela sibaka. Mi ha ni ya ku mi lukiselela sibaka, ni ka taha hape, ni ka mi amukela ku na; kuli kwa ni ba, ni mina mu be kona.”40
GSAM 67Swanisezo ya Mutu wa Lusika lwa Bulena
GSAM 67.2Hape Mulopolohi a nyakile ku lukisa muhupulo o fosahalile wa kuli mubuso u ka bonahala ka nako yeo feela, ka swanisezo ye a bulela mwa nako ye ba na ni balutiwa ba eya Jerusalema: “Mutu yo muñwi wa lusika lwa bulena a ya mwa naha ye kwahule ku iamuhelela mubuso, ni ku kuta. A bita balanda ba hae ba lishumi, a ba neya liponto ze lishumi, a re ku bona, ‘Mu li sebelise kufita ni taha....’ Ha a taha, a fumani mubuso, a laela kuli balanda bao ba ne ba neilwe mali ba bitwe ku yena, kuli a zibe mali ao mutu ni mutu a fumani ka ku rekisa.”41 Mwa swanisezo ye, Mulena u italusa ka mutu wa lusika lwa bulena. Ne a swanela ku ya mwa naha ye kwahule—ku Tate—mi kona a amuhele mubuso pili a si ka kuta ku to busa.
GSAM 68.1Ka ku araba potso ya balutiwa, “Ki lisupo mañi za ku taha kwa hao ni za mafelelezo a lifasi?”42 Mulopolohi a ba neya lenane la liketsahalo ze ne li ka ezahala mwa nako ya matata a matuna a ne a ka wela kereke, ni lisupo ze ne li ka bonahala. Ha li bonahala, ne ba ka ziba kuli ku taha kwa hae ku li kusu, ni kwa munyako, ni kuli lusika lo lu ka li bona lu ka se ke lwa fela kufita a taha.43
GSAM 68Ku Siiwa ke Balutiwa Kaufela
GSAM 68.2Kambe ni taelo kaufela ye Kreste a ne a file baapositola ka za lufu lwa hae ni ku nyenyefazwa, ba palelwa ka ku felela ku utwisisa niti ye a ne a ba rutile ka za ku sekiwa ni ku kokotelwa. Ne ba na ni kutwisiso ye nyinyani kuli ha nako ya ku sekiwa i taya, sepo ya bona ya shwa, mi kaufela ba “mo siya ba baleha.”44 Ni Pitrosi, yena Pitrosi wa zelile ka nako kaufela, ya na a tiiseza kuli ha batu kaufela ba mo tuka, yena a ka se mo tuki, hamulaho wa lihora ze sikai a na a latula Mulena, a ikana kuli ha a zibi mutu yo. Ne ba le buta ku utwisisa manzwi a Mulena a kuli ka lizazi la bulalu hamulaho wa ku kokotelwa kwa hae u ka zuha, kuli ba botsana ni ku buisana kuli “ku zuha kwa ba ba shwile ku ka talusa cwañi.”45 Ka 'nete, ba ne ba si na tumelo kuli kwa mafelelezo a lufu lwa hae, mi mubili wa hae o beilwe mwa libita le lenca la Josefa, ba lukisa ku mu tula mafuta. Ka ku fela kwa sepo—ye ne i patilwe mwa libita ni Kreste—ki Sabata ya mañi ye ne ba na ni yona balutiwa! Ka lipilu ze ne li imilwe ke maswabi ni ku nyokola, mi ku si na Mulopolohi wa sishemo ni lilato, yo bupilo bwa hae ne bu tezi likezo za musa ni sishemo, ya ne a li kusu ku ba omba ni ku ba tiisa, maemo a bona ne a li maswabi hahulu!
GSAM 69Liketsahalo ze Zungile za Masa a Ku Zuka
GSAM 69.1Masa a lizazi la pili la viki a patalala! Ki ku zungana mañi kwa lihalimu ni kwa lifasi! Mungelo wa maata u shulumuka ku zwa kwa libaka za kanya ku ya kwa libita la Josefa, ni lushango lwa ku laela Mwan’a Mulimu ku zuha. “Mi bona, kwa ba ni mutikiti o mutuna wa lifasi; ka kuswanelo mungelo wa Mulena a tuka kwa lihalimu, a taha, a pumbulula licwe kwa munyako wa libita, mi a lula fahalimu a lona. Sifateho sa hae ne si li sina lumonyi lwa pula, ni liapalo za hae li ne li li ze sweu sina litwa; mi ka ku ba shaba, balebeli ba zwaheha, ba ba sina ba ba shwile.”46 “Mibili ye miñata ya ba ba kenile ba ne ba lala ya zuha, ya zwa mwa mabita kwa mafelelezo a ku zuka kwa hae, ya kena mwa mutende o kenile, mi ya bonahala ku ba bañata.”47 Mu nahane baeti ba ba cwalo mwa Jerusalema, kwa manyako a ba ne ba ba ziba, ba na ni lushango lwa kuli Kreste ya ne a kokotelilwe u zuhile kwa bafu, ni kuli ni bona ba buselizwe ku bupilo ka maata a hae, ku ba lipaki za ku zuka kwa hae. Ki musebezi mañi mwa balutiwa ni basali ba ba kenile—ba mata kwanu ni kwale ku kutaza taba ye monate, “U zuhile kwa bafu, kakuli lu mu bonile ni ku buisana ni yena!”
GSAM 69Jesu U Ya Mwa Naha
GSAM 69.2“Mi bona, ba babili ba bona ba ya ka lizazi leo kwa mutende o muñinyani wo ba bita Emawusi, wo ne u li kwahule ni Jerusalema lifurlongi ze mashumi a silezi [limaili ze supile ni halofo]. Ba buisana ka za zeto kaufela ze ne li ezahalile. Mi ha ba buisana ni ku nyakisisa, Jesu yena ka sibili a ba kusumela, a eya ni bona. Kambe mahlo a bona a ne a kwabilwe kuli ba se mu zibe. A ba bulela a re, ‘Ki litaba mañi ze mu buisana ka zona ku mutu ni munwi ha mu zamaya, mi mu swabile?’ Munwi wa bona, ya bita Kileopa, a mo araba a re, ‘Ki wena feela mueti wa Jerusalema ya si ka ziba ze ezahalile kona mwa mazazi a?’ A ba bulela a re, ‘Ki lika mañi?’ Ba re ku yena, ‘Ki za Jesu wa Nazareta, ya ne a li mupolofita wa maata mwa misebezi ni mwa manzwi, kwa Mulimu ni batu kaufela; ni kuli baprista ba batuna ni babusi ba luna ba mu neyelize ku sekiwa ku lufu, ba mu kokotela. Kambe ne re na ni sepo kuli ki yena ya ne a swanela ku lopolla Isilaele; mi ku fita zeto kaufela, ki lizazi la bulalu kwa ze ne li ezahalile. Ee, basali ba bañwi ba ba na ni luna ba lu komokisa, ba ne ba li kwa libita esale, mi ha ba sa fumana mubili wa hae, ba taha ba re ba boni pono ya mangeloi ya ne a re u pila. Ba bañwi ba ba ne ba li ni luna ba ya kwa libita, ba fumana cwalo sina basali ba ne ba bulelezi; kambe yena ba sa mu boni.”
GSAM 70.1“Ki hona a ba bulela a re, ‘Mina ba ba si na kutwisiso, ba lipilu ze lieha ku lumela kaufela ze ne ba bulezi bapolofita! Kana Kreste ne a si ka swanela ku nyanda lika ze, ni ku kena mwa kanya ya hae?’ A qala ku Mosesi ni bapolofita kaufela, a ba taluseza mwa Mangwalo kaufela lika ze ne li amana ni yena.”48 Ha a li kusu ku ja ni bona, a roba buledi ni ku itumela, “mi mahlo a bona a bululwa, ba mu ziba.... Ba bulelana bona kwa bona, ‘Na lipilu za luna ne li sa tukeli mwa luna ha a buisana ni luna mwa nzila, ni ha a bulula Mangwalo ku luna?’”49
GSAM 70.2Cwale, kwa mafelelezo, balutiwa ba kona ku bona, kwa taba ye ne i bonahalizwe ku bona ka botlalo, kuli ku ne ku na ni lufu ni ku zuka ku ne ku amana ni musebezi wa Mulopolohi. Kambe ba ka talima cwañi taba ya mubuso wa hae?
GSAM 70.2“A ibonisa ku bona kuli u pila hamulaho wa manyando a hae ka lipaki ze miñata ze sa fosagali, a bonwa ke bona ka mazazi a mashumi a mane, mi a bulela za lika ze amana ni mubuso wa Mulimu; mi ha ba kopane ni bona, a ba laela kuli ba se tuki Jerusalema, kambe ba libelele sepiso ya Tate, se, a bulela, mu se utwile ku na. Ka 'nete Joani a kolobeditse ka mezi; kambe mina mu ka kolobediwa ka Moya o Kenile ka mazazi a si a mañata.”
GSAM 71Na U ka Buselisa Mubuso Cwale?
GSAM 71.1“Ha ba kopane, ba mu buza ba re, ‘Mulena, na ka nako ye u ka buselisa mubuso ku Isilaele?’ [Ki sina ba bulela kuli, Re utwisize kuli ne ku swanela kuli u kokotelwe ni ku zuha kwa bafu, sina Mangwalo a bulela, kambe na u ka buselisa mubuso cwale?] A ba bulela a re, ‘Ki taba ye si ya mina ku ziba linako ni linako ze beilwe ke Tate mwa maata a hae. Kambe mu ka amuhela maata ha Moya o Kenile u taha ku mina; mi mu ka ba lipaki za ka mwa Jerusalema, ni mwa Judea kaufela, ni mwa Samaria, ni kufita kwa mafelelezo a lifasi.’ Ha a bulezi lika ze, ha ba sa talima, a tekelwa, mi lilu la mu pata kuli ba si ke ba mu bona. Ha ba talimile kwa lihalimu ka kutata ha a ya, bona, ba babeli ba ema ku bona ba apere liapalo ze sweu; ba re, ‘Banna ba Galilea, ki kabakalañi ha mu emelelela kwa lihalimu? Jesu yo, ya tekelizwe ku mina kwa lihalimu, u ka taha cwalo sina mu mu boni ha a ya kwa lihalimu.’”50
GSAM 71Jesu U Tila kwa Lihalimu Kufita Nako ya Ku Lukisa Lika Kaufela
GSAM 71.2Cwale Mulopolohi a ba shile, mi ba mu boni ka 'nete a “tekelwa kwa a ne a li kona,” ba ne ba na ni tiiso kuli Moya o Kenile u ka ba ruta ka za nako ye mubuso u ka taha. Ka hona Pitrosi, mwa litaelo za hae ku batu, kwa mafelelezo a ku amuhela Moya, a re, “U ka romela Jesu Kreste, ya ne a kutazizwe ku mina kwa pili; ya swanela ku amuhelwa ke lihalimu kufita linako za ku lukiswa kwa lika kaufela, ze Mulimu a ne a bulezi ka milomo ya bapolofita ba hae ba ba kenile ku zwa kwa makalelo a lifasi.”51
GSAM 71.3Moya o Kenile u ne u neile muapositola Pitrosi ni niti ya lifasi ze talu: la pili, lifasi le ne li li teñi muunda u si ka taha, le ne la senyiwa ka mezi; la bubeli, lifasi la cwale le li bulukezwi mulilo—mulilo wo lifasi li bolokilwe ka wona, sina Phetolelo ye Lukisizwe i bulela—mulilo wo u ka bonisa ku lahleha, ku senyeha ni ku fediwa kwa batu ba ba si na Mulimu; la bulalu, lifasi le linca, “mwa lona mu ina ku luka;” kapa, sina ba bañwi ba toloka, “mwa lona ba ba lukile ba ka tila.”52
GSAM 72.1Muapositola Paulusi a talusa ku zuka kwa batu ba Mulimu, ni ku fetolwa kwa ba ba kenile kaufela ku zwa ku ba ba shwa ku ba ba si na mafelelezo, “ka ku panya kwa lihlo, kwa puzo ya mafelelezo.” A bulela ku Bakorinte kuli Kreste cwale u lutse fa lubona lwa Tate, mi u ka tila kona kufita lila za hae kaufela li beilwe kwa maoto a hae. Ki kuli, kufita a amuhele mubuso—mubuso wa hae—wa neelwa mwa matoho a hae ke Tate, sina ku ne ku porofitilwe mwa Daniyele 7:13, 14; Lisamu 2:8, 9. Ku kereke ya Matesalonika a ba neya ku taha kwa Kreste ni ku zuka sina sepo ya bona feela, ni sina se si ba omba ka niti ha balatiwa ba bona ba zwa ku bona ka maata a lufu.53
GSAM 72Ku Taha kwa Mulena ku Si ka Zibahala Nako ya Kona
GSAM 72.2Kereke ne i si ka ba ni zibo ye tiile ya nako ye Mulena a ka taha ka yona. Ha muapostola mwa lengwalo la hae la pili ku Matesalonika a bulela a re, “Luna ba ba pila ba ba shalile lu ka tekelwa kwahalimu,” balumeli ba utwisisa kuli Kreste u ne a ka taha ha bañwi ba bona ba sa pila. Mwa lengwalo la hae la bubeli a lukisa kutwisiso ye fosahalile ya lengwalo la hae, mi a ba bulela kuli “lizazi leo li ka se taye kufita ku taha kwa ku tuka ku Mulimu kwa pili, ni ku bonahala kwa mutu wa bumaswe, mwana wa ku senyeha; ya hanyeza mi ya ipontsha ku ba mutuna kufita kaufela se si bizwa Mulimu, ni se si rapelwa.”54
GSAM 72Ku Tuka kwa Tumelo
GSAM 72.3Mi cwale kereke i shalelwa ku batana nzila mwa lififi ka za nako ya ku taha ha bubeli kwa Kreste. Balumeli ba utwisize kuli ku ka ba ni ku tuka; kambe potso ne li ya kuli ku ka ba nako ye telele cwañi. Kwa mafelelezo, Joani a neelwa karabo ha a li mwa pono kwa silalo sa Patmosi, mwa lipupo ze mwa likauhanyo 12 ni 13 za Sinulo—“nako, linako, ni halofo,” “miwedi ye mashumi a mane ni mibeli,” “mazazi a 1260” (lilimo); kambe ketsahalo ye ne i ka bula nako yeo ye telele ne i si ka ezahala. Kereke ne i sa libelela ku taha kwa Kreste, i si na ku ziba nako ye ne i beilwe ya ku bonahala kwa hae; kakuli ha nako yeo ya matata i ka fela, nako ye nyinyani ya ku lwisana ni ku fenya ne i ka sa shalela kereke ya “masalela.”55
GSAM 73.1Ka ku kwalwa kwa mangwalo a Tesitamente ye Nca, taba ya ku taha ha bubeli kwa Kreste i beilwe ka ku bonahala. Kwalulo ye ñwi mwa kwalulo ye mashumi a malalu i bulela ka mukwa o muñwi ka ku taha ha bubeli kwa Mulena wa luna Jesu Kreste. Ka za taba ye, ni ka za tulo ya kereke mabapi ni sepo yeo mwa linako kaufela kufita ku nako ya cwale, Robert Patterson, D.D., a bulela mwa pampili ye bizwa Interior, mwa hlooho ye re “Sepo ye Fuyauzwi,” cwalo:
GSAM 73Millennium ya Nako ye ya Lifasi—Patterson
GSAM 73.2“Ha Mulena wa luna a shiya kereke ya hae lifasini ku ya ku Tate, a i shiya mwa maemelo a maswabi. Balutiwa ba hae ba mianda ye ketalizoho ba ne ba potolohilwe ke lifasi kaufela la lila za hae, ze ne li lukisizwe ku ba malumeli ni mibuso ya ku lwisana ni Kreste ki siñwi sa libupiwa ze na ni butali bo butuna hahulu, ze ne li susuwe ke bumaswe bo buhale, mi ze ne li rutilwe ke maiphihlelo a linako ze miñata mwa misebezi ye zwelapili ya ku senya. Mulena ne a zibile hande kotsi ya luna; ni mwa lipuo za hae za mafelelezo ha a na a i nyenyefaza, mi ha a na a tshepisa ku fokola kwa bumaswe bwa lifasi ni matata a kereke. Kambe a tshepisa kuli yena ka butu u ka taha ku fediwa lila za hae, mi u ka tiisa luna kufita kwa lizazi leo le li fuyauzwi. ‘Lifasi li mi nyonya. Mwa lifasi mu ka ba ni matata. Mu ka lila ni ku lela, kambe lifasi li ka nyakalla. Mu ka swaba, kambe maswabi a mina a ka fetolwa ku ba nyakalalo.... Cwale mu na ni maswabi, kambe ni ka mi bona hape, ni lipilu za mina li ka nyakalla, mi ha ku na mutu ya ka mi amuha nyakalalo ya mina. Ha ni tuka, ni ka taha hape, ni ka mi amukela ku na, kuli kwa ni ba, ni mina mu be kona.’
GSAM 74.1“Sepo ye fuyauzwi ne li yona ya ku taha kwa hae ka butu, ye a ne a tiisize kereke ya hae ka yona ha a tuka. Mwa nako kaufela ya ku ba siyo, a bulela kuli re swanela ku utlwa matata; mi cwalo ku ezahalile. Ha re ka ba ni nako ye ñwi ya ku ba ni kozo ya kwa ntle ha a siyo, ha kereke ya hae i ka lopololwa kwa lila za lifasi, ha ku ka ba ni nako ya bukeni mo mufuka u si ke wa mela mwahalaa buloto, kapa ha a taha a ka amuhelwa ke batu ba lifasi le li tatelelitwe ke kanya ya Mulena, kapa ha a ka fumana tumelo lifasini, ki taba ye ne i ka mu komokisa hahulu. Jesu ne a sa zibi millennium ye. Re bulela kuli ne a sa i zibi, kabakala kuli ha a na a i bulela; mi a re, ‘Ni mi bita balikani, ka lika kaufela ze ni utwile ku Tate ni mi zibisize.’ Kambe mwa lipuo za hae kaufela ni mwa liswanisezo za hae ku si na ku bonahala kwa nyinyani kuli re swanela ku libelela nako ya kozo kapa kanya kufita ku taha kwa hae. Baapositola ni bona ne ba sa zibi millennium ye si na Kreste. Ka lilimo ze mianda ye milalu hamulaho wa ku tuka kwa Mulena wa luna, sepo ye fuyauzwi ya kereke ne li sepo ya ku taha kwa hae.”
GSAM 74.2“Kambe, mwa ku zwelapili kwa ku tuhela kwa hae tumelo ko ne ku porofitilwe, mukwambali wa Kreste a qala ku itumelisa mwa ku ba siyo kwa hae ka bukamani bwa mibuso ya lifasi, ka mukwa wa kono a sija mahlo a hae kwa lihalimu za kwa botala ni kwa ku taha kwa Mulena wa hae, ku ne ku ka fediwa kanya ya hae ya lifasi. Ha ba ba Lukisi ba beya puzo ya evangeli mwa milomo ya bona ... lipono za millennium ye si na Kreste za fiyelwa kwahule ka yona nako yeo, ... mi kereke ya qala hape ku libelela ku taha kwa Mulena ku senya mulwani wa Kreste.... Mwa mangwalo a bona, lipuo, ni lipolelo za tumelo, ba ba Lukisi ba kutazize sepo ya bona ya kuli Kreste u ka taha lilimo ze sikiti li si ka kala.”
GSAM 74.3“Kopano ya Westminster ya feda polelo ya bona ya tumelo ka ku bulela tumelo ya bona mwa ku taha ha bubeli kwa Mulena ka manzwi a talusa ka botlalo tumelo ya ba ba lumela kuli u ka taha lilimo ze sikiti li si ka kala. Ba kutaza ka manzwi a butokwa a: ‘Sina Kreste a nyaka kuli re tiiseze kuli ku ka ba ni lizazi la ku sekiwa, kuli a zwise batu kaufela ku bumaswe, ni ku neya ba ba kenile ku tiiswa mwa matata a bona, cwalo hape a nyaka kuli lizazi leo li si ka zibiwa ke batu, kuli ba lihe ku tiiswa kwa nama ni ku be balebeli ka nako kaufela, kabakala kuli ha ba zibi nako ye Mulena a ka taya; mi ba lukise kuli ba bulele, “Taha, Mulena Jesu; mi u tahe ka potlako!”’56
GSAM 75.1“Bakuluhulu ba luna ba ba Lukisi ne ba tiisa lipilu za bona ka ku libelela ku taha kwa Mulena, mi ba ne ba tiisana ka ku huza kuli, ‘Mu tamele sibaka! kakuli u taha ni lihlopha ze miñata za ku tusa,’—muhupulo wo ne u beilwe cwanoñu fa mwa pina ya ku zusa tumelo ye ne i tumile, kambe ne u zibileha ku Bakovenanta ba kale ba Sikoti.”
GSAM 75.2“Kambe ka nako ye nyinyani ku tuka kwa bubeli kwa tumelo ku ne ku kena mwa likereke ze ne li lukisizwe. Kwa Sikotiland ne ku zibiwa sina Moderatism; kwa England sina Arianism, mi mwa nako ya cwale sina Broad Churchism; mwa Amerika ku ne ku bita Unitarianism; mi mwa Germany Rationalism. Ka ku beya kelello ya mutu sina mukatuli, ni ku beya ku bonela kwa luna kwa nako ya cwale ye ku leli sina bopaki, ni ku latula kuli ketsahalo ifi kamba ifi i kona ku ezahala ka nzila ye ñwi kwandaa melao ya tlholego ye bonilwe, ku ne ku fokola Jesu ku ba mwa palo ya rabi wa Muyuda, ya ne a li kwa pele ka nako ya hae, kambe ya ne a sa zibi saense ya nako ya cwale. Ki ka 'nete muhupulo wa mutu wa cwalo ku kuta ku zwa kwa lifasi le si bonahali ku to busa fa lifasi ne u isizwe mwa litangu za Baheberu.”
GSAM 75Daniel Whitby ni Millennium
GSAM 75.3“Lisepiso za ku taha kwa hae ha bubeli ni ku busa lifasini ne li talusizwe feela kuli evangeli ya hae i ka kwalala, ni kuli kalulo ye tuna ya lifasi i ka ineela ku Bokreste ka nako ya lilimo ze sikiti, kapa, sina bañwi ba ne ba nahana, lilimo ze 360,000; mwa nako yeo batu ne ba ka zwelapili mwa butali ni mikwa ya buzwelopili, mi ba ikole kozo ni bufumu ka mukwa o ne u si ka bonwa kale. Kwa mafelelezo a nako ye telele ye, ye ne i li tuna ku li bonwa ke kelello ya mutu, ku ka ba ni ku tekema kwa tukiso ya tlholego, mi ne ku ka bulewa kuli Mulena u ka taha ku senya lifasi ni ku bita mutu kaufela ku sekiwa. Tuto ye ne i lukisizwe ni ku tumiswa ke muñoli wa mabuku wa England ya ne a bizwa Whitby [Daniel Whitby a shwile mwa 1726], ya ne a bonisizwe ka mangwalo a hae kuli ne li Mu-Arian, kambe lituto za hae li ne li tumile ku ba ba ne ba li mwa palo ya hae, mi millennium ya hae ya litangu ya amuhelwa ka nyakalalo ke bañata ba ba ne ba amuhela penshene ba tumelo ya kale ni balikani ba likereke za mubuso mwa Yuropa, bao ne i ba tshepisa nako ye telele ya bulishumi ni likabelo. Ka ku tusa kwa bona, tuto ye ne i neelwa kwa Amerika, kwa i ne i sebeliswa ka potlako sina manzwi a buyelezwa-buyelezwa mwa lipuo za fapilaa batu ni mafelelezo a lipuo.”
GSAM 76.1Ki yona likalulo za lituto ze mwa libaka ze shutana za lifasi ha re kusumela nako ye Mulena a romela temuso ye tuna ya ku taha kwa hae, ni hona “kwa manyako.”
Notes
- Bagalata 4:4, 5. ↩
- Baroma 16:25-27. ↩
- Baefese 3:3-9. ↩
- Takazo ya Linako, m. 29, 30-34. ↩
- Luka 2:26. ↩
- Luka 2:28-38. ↩
- Luka 3:15-17. ↩
- Joani 1:29-34. ↩
- Mateu 3:16, 17. ↩
- Joani 10:41. ↩
- Luka 3:23. ↩
- Luka 4:16-21. ↩
- Mareka 1:15. ↩
- Likezo 10:38; Joani 3:2. ↩
- Joani 14:8-11. ↩
- Takazo ya Linako, l. 215. ↩
- Luka 7:19-22; Mateu 11:4. ↩
- Mateu 4:17. ↩
- Mateu 10:7. ↩
- Luka 10:9. ↩
- Joani 7:46. ↩
- Mateu 12:23. ↩
- Mateu 13:54, 55. ↩
- Joani 10:24. ↩
- Joani 6:15. ↩
- Joani 6:62. ↩
- Mateu 16:20-22; Mareka 9:31. ↩
- Mateu 16:28; Luka 9:27. ↩
- 2 Pitrosi 1:16-19. ↩
- Mateu 17:22, 23. ↩
- Mateu 18:1; Mareka 9:33, 34. ↩
- Mateu 19:27, 28; Luka 22:28-30. ↩
- Mateu 20:20-24. ↩
- Joani 11:47, 48. ↩
- Joani 12:15. ↩
- Joani 12:19. ↩
- Luka 19:40. ↩
- Joani 12:32-34. ↩
- Joani 13:33-36. ↩
- Joani 14:1-3. ↩
- Luka 19:11-15. ↩
- Mateu 24:3. ↩
- Mateu 24; Luka 21; Mareka 13. ↩
- Mareka 14:50. ↩
- Mareka 9:10. ↩
- Mateu 28:2-4. ↩
- Mateu 27:52, 53. ↩
- Luka 24:13-27. ↩
- Luka 24:31, 32. ↩
- Likezo 1:6-11. ↩
- Likezo 3:20, 21. ↩
- 2 Pitrosi 3:5-13. ↩
- 1 Matesalonika 4:13-18. ↩
- 2 Matesalonika 2:3, 4. ↩
- Sinulo 12:17. ↩
- Polelo ya Tumelo, Kha. 33, sek. 3. ↩