Kauhanyo 17 — Niti ye Zwelapili mwa Mataata
GSAM 265.1“Sina mulisa ha nyakisisa mutanga wa nku za hae mo a li mwa pakati ya nku za hae ze hasanyizwe, cwalo ni ka nyakisisa nku za Ka, ni ku li lukulula kwa libaka kaufela kwa li hasanyizwe ka lizazi la maru ni la lififi.”1
GSAM 265.2Ba ba ne ba amuhela lushango lwa mungelo wa bulalu ku fitela nako ye (1847), ne ba fumanehi mwa lika za lifasi, mi ka mukwa wo ne ba kona ku tusa ka lichelete ka nyinyani fela ku hasanya lushango. Mukulu White ni mukazi wa hae ni Mukulu Bates ba bona butokwa bwa musebezi wa bona ka bona mwa bupilo bwa ba ba hasanyizwe, ni butokwa bwa ku lukisa litaba za ku bala ku beya mwa matoho a batu, ku ba tusa ku ba isa ku zibo ya niti. Mukulu Bates ne a tuswa hahulu ku talusa taba ya Sabata ka bukana ya hae ya taba ye, mo a ya kwa libaka ze shutana-shutana, ni ka ku hasanya yona ka poso. A sebeza ka ku tiisela hahulu.
GSAM 265Tabelo ya Kaizeli yo Musizana ka Niti
GSAM 265.3Ka nako ye nwi, ka ku sa be le mali a ku lefa tefi ya maeto, a ne a itukiseza ku zwa ka maoto Massachusetts ku ya New Hampshire. Ka nako yeo a amuhela lihandishi le li zwa kwa kaizeli musizana ya ne a ikaezi ku eza musebezi wa mwa ndu ka $1 ka viki, ili a be ni sika se a kona ku tusa ka sona musebezi wa Mulimu. Ka ku eza musebezi wa viki ye nwi, a susuezwa hahulu ki ku nahana kuli Mukulu Bates ne a tokwa mali, mi a ya kwa mukuphi wa hae ku kopa ku lefiwa mali a hae kale, ili a kone ku mu romela $5 ka nako yeo. Ka mali ao a lefa tefi ya maeto ku ya New Hampshire, ka koloi ya sechaba. Kwa libaka kaufela kwa a fita, ne a ba ni likopano ze nde, mi meya ye miñata ya amuhela niti.
GSAM 266Ku Itukiseza Ndu ka Libyana ze ne ba Kalimile
GSAM 266.1Ku bonisa moya wa tabelo wo ne wa susueza bapionea ba makalelo mwa lushango lo, re talima taba ye latela ye zwa mwa taluso ya Mme White ya muinelo wa bona mwa maliha a 1847-48, mo ne ba pila mwa likamelo za ndu ye tuna ya S. Howland, Topsham, Maine, kwa ne ba itukiseza ndu ka libyana ze ne ba kalimile:—
GSAM 266.2“Ne lu fumanehi, mi ne lu boni nako ye tuna ya mataata. Munn'a ka a sebeza musebezi wa ku kutisa mawe mwa tsela ya tereke, mi musebezi wo ne u yebula litalo la minwana ya hae, mi mali a zwa kwa libaka ze miñata. Ne lu ikaezi ku sa itingi ka ba bañwi, kono ku iphedisa, ni ku ba ni se lu kona ku tusa ba bañwi. Kono ne lu sa atlehisiwi. Munn'a ka a sebeza ka ku tiisa hahulu, kono a sa koni ku fumana se ne ba kolota musebezi wa hae.”
GSAM 266Mukulu White a Pazula Miti ya Ku Fisa
GSAM 266.3“Munn'a ka a siya musebezi wa mwa tsela ya tereke, mi ka selepe sa hae a ya mwa mushitu ku pazula miti ya ku fisa. Ka butuku bwa ka mehla mwa neku la mubili wa hae, a sebeza ku zwa kakusasana hahulu ku isa busihu ku fumana lisente ze bato ba 50 ka lizazi. Butuku bo bu tuna ne bu mu sitisa ku lala masihu. Kapele lu amuhela lihandishi ze zwa kwa ba ba lumela kwa linaha ze shutana-shutana, ba lu mema ku ya ku ba bonela; kono ka ku sa be ni mali a ku lu isa kwande kwa naha, kalabo ya luna ne li kuli nzila ha i bulehi fa luna.”
GSAM 266.4“Ne lu amuhela lihandishi le li zwa kwa Muzwale Chamberlain, wa Connecticut, a lu susueza ku ya kwa kopano ya likereke mwa naha yeo. Ne lu ikatulezi ku ya haiba ne lu kona ku fumana mali. Munn'a ka a lukisa taba ni mukuphi wa hae, mi a fumana kuli ne ba mu kolota lidolara ze 10. Ka halofo ya mali ao, ne nenga ka reka liapalo ze ne li tokahala hahulu, mi ka nako yeo nenga ka lapa kobo ya munn'a ka ya kwa ntle, ni ku lapa likoto ka likoto, hoo ne ku ba boima ku ziba lesela la makalelo mwa matoho. Ne lu sala ni lidolara ze 5 za ku lu isa Dorchester, Mass. Khasikiti ya luna ne i na ni lika ze bato ba kaufela ze ne lu na ni zona mwa lifasi. Kono ne lu ikabela ka kozo ya mwa munahano ni moya wo musweu, mi seo ne lu se lata ku fita butoko bwa lifasi.”
GSAM 267.1“Ne lu ya kwa ndu ya Muzwale Nichols, mi pili lu siye, Mme Nichols a neela munn'a ka lidolara ze 5, ze ne lulefa tefi ya maeto ku ya Middletown, Conn. Ne lu ba baeti mwa tauni ye, mi ne lu sa boni ndata ni ili nwi wa ba ba lumela mwa naha yeo. Ne lu sala ni lisente ze 50 fela. Munn'a ka a sa tiya ku sebelisa mali ao ku hira koloi, mi a beya khasikiti mwa muta wa mapulanga, mi luna ba babeli lu ya ka maoto ku nyakisisa mutu wa tumelo ye swana. Kapele lu fumana Muzwale Chamberlain, ya ne a lu isa kwa ndu ya hae.”
GSAM 267Kopano kwa Rocky Hill, Conn.
GSAM 267.2Kopano ye ne i ezizwe kwa Rocky Hill, mwa kamelo ye tuna ye ne i sa feli mwa ndu ya Muzwale Belden. Taluso ye latela ye zwa mwa lihandishi le ne li ñolwa ki Mukulu White ku ya kwa S. Howland, i neela litaba ze nwi ze tokile ku kopano ye:—
GSAM 267.3“Ka 20 April [1848], Muzwale Belden a romela koloi ya hae ku Middletown ku lu lata luna ni ba ba lumela ba ba hasanyizwe mwa tauni yeo. Ne lu fita kwa hae [Rocky Hill] nako ya hora ze bato ba 4 za manzibwana, mi ka nako ye nyinyani fela ha ba ta Muzwale Bates ni Muzwale Gurney. Ne lu ba ni kopano masihu ye ne i na ni batu ba ba ka bang 15. Ka Labutanu kakusasana, ba ba lumela ba ta-ta, ku isa palo ya luna kwa ba ba bato ba 50. Ba ne ba sa ba ka kaufela mwa niti. Kopano ya luna ka lizazi leo ne i li ye tokile hahulu. Muzwale Bates a talusa litaelo za Mulimu ka ku bonesa, mi butokwa bwa zona bu susuezwa kwa mitondo ka bopaki bo bu na ni maata. Lushango lo ne lu ba ni maata a ku tiisa ba ba ne ba li mwa niti, ni ku susueza ba ba ne ba sa ikatulela ka ku tiya.”2
GSAM 267Ba Memilwe kwa Oswego County, N.Y.
GSAM 267.4Ka ku hasanywa kwa bukana ya Mukulu Bates mwa ba-Adventista, batu mwa linaha ze ñwi ba kalisa ku buluka Sabata. Hiram Edson, wa Port Gibson, N.Y., a ñolela Mukulu ni Mme White ni ba bañwi ku ba mema ku ya kwa kopano ya ba ba buluka Sabata kwa Volney, Oswego County, ka August, 1848. A li ne ba lumela ne ba fumanehi ka kakaretso, mi a sa kona ku ba holofeza kuli ba ka lefa lichelete ze nwi ku tusa maeto. Mukulu White ne a amuhela $40 ka musebezi wo ne a ezize mwa muhala. Karolo ya mali ao ne i sebelisizwe ku reka liapalo ze ne li tokahala hahulu, mi a mañwi a lefa maeto a bona ku Volney ni ku bupela.
GSAM 268.1Kopano ye mwa New York ya bophirima ne i ezizwe mwa ndu ya likoloi ya Mna. Arnold. Ne ku li batu ba ba ka bang 35, batu kaufela ba ne ba kona ku bokanywa mwa karolo ye ya naha, kono ne ku sa fumanehi ni ba babeli ba ne ba lumelana. Muñwi ni muñwi a tiilela maikuto a hae, a bulela kuli a lukile ku ya ka Bibele. Kaufela ne ba lata ku zwelapili maikuto a bona ni ku a ruta. Ba ne ba bulelwa kuli Mukulu White ni mukazi wa hae ne ba sa ta maeto a malele hakalo ku tla ku ba utwa, kono ne ba tile ku ba ruta niti. Mna. Arnold a li lilimo ze 1000 za Sinulo 20 ne li fitile, mi ba 144,000 ba ba bulelwa mwa Sinulo ne ba li ba ba muzuziwe ka ku zuha kwa Kreste.
GSAM 268Mna. Arnold a Hanana ni Melao ya Kereke
GSAM 268.2Mo maswayo a Mulena wa luna ya ne a shwile ne a beilwe fa mahlong a kopano ye, mi mo ne ba itukiseza ku ikumbula mahlomola a hae, Mna. Arnold a zuha a bulela kuli ha a na tumelo mwa se ne ba itukiseza ku eza—kuli selalelo sa Mulena ne li ku zwelapili kwa Paseka, mi ne li swanela ku eziwa fela hañwi ka silimo.
GSAM 268.3Kauhanyo ye ya maikuto a sa swani ne i beya boima bo bu tuna mwa moya wa Mme White. A ziba hande kuli Mna. Arnold ne a fosa, mi maswabi a tuna a tolela mwa moya wa hae, ka ku bonahala kuli Mulimu ne a nyefulelwa. Ba bañwi ne ba saba kuli a shwa; kono Bakulu Bates, White, Chamberlain, Gurney, ni Edson ba mu rapela, mi Mulimu ka lilato a utwa milapelo ya batanga ba hae, mi a zuha hape. Leseli la kwa lihalimu la lala fa hae, mi kapele a kona ku sa sa talima litaba za lifasi. Mo a li mwa muinelo wo, a boniswa mañi a mafosho a ba ba ne ba li fao, ni niti ye ne i bapanywa ni mafosho ao, ku bonisa kuli maikuto ao a sa swani, a ne ba bulela kuli a lumelana ni Bibele, ne li maikuto a bona fela ka Bibele, mi ne ba swanela ku siya mafosho a bona ni ku lumela hamwi fa lushango lwa mungelo wa bulalu. Kopano ya fela ka kanya; niti ya hlola. Ba ba ne ba swere maikuto ao a sa swani ba ipulela mafosho a bona, mi ba lumela hamwi fa niti ya cwale ya lushango lwa mungelo wa bulalu, mi Mulimu a ba fuyola hahulu.
GSAM 269Pono mo Bibele ne i Sebelisizwe ka Mukwa wa ku Makaza
GSAM 269.1Taluso ye latela ya kopano ye ne i neelilwe ki Mna. Alexander Ross ka 4 January, 1884, ya ne a li muñwi wa batu ba ba 35 ba ne ba bokanile fa kopano ye nyinyani. A li:—
GSAM 269.2“Mme White, mo a li mwa pono ya mupolofita, a zuha fa maoto a hae mi a swara Bibele ya ndu ka lizoho la hae la bunzohoto; buka ye ne i li ya saizi ye itusiswa hañata. Mo a i swere i bulehile, i le kwa halimu, mi a sa talimi kwa yona, ka lizoho la hae la bulyo a fetela kwa lihandishi ze nwi ka ku latelelana, mi ka ku beya monwana wa hae fa lihandishi, a li buisa hape. Nenga ka talima kwa lihandishi ze ñata ku bona haiba ne a buisa leli a ne a supa. Nna ni muñwi wa batu ne lu talima kaufela. Ka taba ye nwi ni ye nwi ha a buisa fela lihandishi le a ne a supa, kono a li buisa mo mahlo a hae a talimile kwa halimu ni kwa kwande kwa Bibele. Ne li lihandishi ze a ne a buisa ze ne za liha lituto ze fosahalile za ba ba buluka Sabata ba ne ba bokanile kwa Volney ka August, 1848, mi za lu susueza ku lumela hamwi mwa niti.”
GSAM 269.3Ka nnete, mutu ne a swanela ku ba ni pelo ye tiile ku hana ku siya foso ya lituto ye ne i lukisizwe ka muinelo wo, ka lihandishi ze bulehile ze ne li zwa mwa Bibele, mi ka mukwa wo wa ku makala. Kopano ye ya ba ba buluka Sabata mwa Oswego County, hamulaho wa kuli mafosho a bona a lukiswe ka mukwa wo, mi ba ba li hamwi mwa niti, ne ba zwa kwa kopano ye ku hasanya leseli kwa ba bañwi. Lika za bona ne li neela bopaki bo bu tiile kuli ne li musebezi wa Mulimu. Satani u lukile ka nako kaufela ku aulula, ku ferekanya, ni ku hasanya, ka mukwa kaufela wo a kona ku sebelisa. “Mulimu ha tahisi ku ferekana, kono kozo, sina mwa likereke kaufela za ba ba kenile.”3
GSAM 270Litaba za Ku Folisa ka Limakatilo
GSAM 270.1Hamulaho wa kopano ye ne i bulezwi, ne ku ezwa likopano mwa Madison County, Port Gibson, Port Byron, ni mwa New York City. Ka ku latelela ze, ne ku ba ni kopano ya kakaretso mwa Connecticut. Kwa libaka ze ñwi ku zeo, Mulimu a ta hahulu fa batanga ba hae, mi maata a ku folisa a Ngaka ye Tuna a ta fa ba ba lwala ka kalabo ya milapelo ye tiile ya batu ba hae, mo ba latelela mulao wo ne u beilwe mwa Lihandishi la Jakobo.4 Ni batu ba ne ba bulelizwe ki lingaka kuli ha ba sa na se ba ka tusa, ne ba foliswa mafu a bona. Litaba za mukwa wo ne li bonwi hahulu kwa linako ze shutana-shutana ku zwa ka 1845.
GSAM 270Bapionea ba Tiyela Mataata
GSAM 270.2Mukulu White, mwa Review and Herald wa February 5, 1880, mo a bulela mazazi ao a bapionea, a li:—
GSAM 270.3“Mwa misebezi ya luna ya makalelo lu tokwi lico mi lu utwa nzala, mi lu tokwi liapalo ze swanela mi lu utwa mubanda. Ne lu itima ni lika ze tokahala mwa bupilo ku buluka mali a musebezi wa Mulimu. Ka nako ye swana ne lu itita hahulu ku fitisa ku eza musebezi o mutuna wo ne u bonahala ku tokahala, mwa ku ñola, ku lukisa libuka, ku famba, ni ku ruta ku zwa mwa naha ni ku ya mwa naha.”
GSAM 270.4Silimo sa 1848 ne si li sa ku ikumbulelwa, ku si fela mwa litaba za kale za Maadventista, kono ni mwa lipolotiki. Niti za lushango lwa mungelo wa bulalu ne li talusizwe hande, mi nzila ne i buleha mwa mahlakore a mañata ku zwelapili musebezi. Ka nako ye, litaba mwa lifasi la boitshwaro ni la lipolotiki ne li toma sebopeho se ne si kona ku susueza hape ku talima kwa ba ba ituta bupolofita. Ku si fela kuli ne ku na ni ku ferekana kwa tuna mwa lichaba za Lifasi la Kale, kono kwa Hydesville, Wayne Co., N.Y., ne ku keni ku bonahala kwa tumelo ya mioya ya cwale, ye ne ba ituta Bibele ba bulela kuli ne i swanela ku ba “mioya ya madimona, ye ne i ka bokanya lichaba za lifasi ku ya kwa ndwa ya lizazi la Mulena.”
GSAM 271Ku Ferekana kwa Lichaba ka 1848
GSAM 271.1Ka lizazi la 21 la February, 1848, mo batanga ba ndu ya bulena ya Louis Phillippe, wa France, ba ne ba bokanile ku mu potoloha, a li: “Ha nze ni sa ba ni ku tiya hakalo fa mutulo wa bumulena bwa ka sina mo ni li masihu.” Ka butukulwa bwa lizazi le li latelela, a apere “jansi ye kuswani ya basesisi ba mawatle,” a ipata sina mukwelikwelu wa koloi ya ku hira, a baleha kwande kwa mabota a tauni ya Paris ku nyakisisa sibaka sa ku ipata ku boloka bupilo bwa hae. Taba ya ku fetoha ko ku tuna mi ka potlako ne bulelwa kuli ne i li mubuso wa hae wo ne u tusa ku emisa bumulena bwa mupapa, se ne si nyefuzize batu ba hae ni masole a hae. Ka lizazi leo ne a feditse mwa tauni ya Paris ku talima masole a France ka ku ipeya ka maata; mi mo ba ne ba beya libetsa za bona mwa mutala, a ya kwa mulapala, mo ka ku sa talimelelwa mushimani yo munyinyani a namela fa situnya se situna sa ndwa, a swere folaga ye ne i na ni mibala ye meraru, a lila a li, “PASI NI MUPAPA! PASI NI MUPAPA!!” Masole a amuhela lililo le, mi la fita ka potlako kwa mitala ya bona a ku ya kwa halimu ni kwa tasi, la fumana maata mo li ya, ku fitela ku kopanywa ni lililo le, “NI PASI NI MULENA!” Ka lihora ze nwi fela, Paris kaufela ne i li sibaka sa ku ferekana ka ku sa laolehe. Masole, a swere lithunya, hamwi ni kundi la batu, ne ba taboga ku ya kwa mulapala wa mulena. Mo a li a zwilelitwe za ku ferekana, a potlakisa ku baleha ka ku ipata.
GSAM 271Lichaba ze ne li Kenele mwa Ndwa
GSAM 271.2Mataata ni ku sa iketile kwa France ne ku anama ka potlako kwa linaha ze nwi. Prussia, Hanover, Sardinia, Sicily, Naples, Venice, Lombardy, Tuscany, ni Rome ne li kenele mwa moya wa matuku o swana. Mwa likweli ze talu feela Europe kaufela ne i li mwa mufilifili, mi mibuso ye mituna ni mibuso ya malena ye feta mashumi a malalu ne i li mwa mufilifili o mutuna. Litulo za malena ne li cisizwe mwa mikwakwa, malena ni mibusi ne ba baleha ni ku ipata ka ku saba ku bulaiwa. Bapolotiki ne ba bulezi kuli ku ka ba ni phetuko ye tuna ya mibuso ya lifasi.
GSAM 272.1Baminista ba bañata ba Ma-Adventista bao ne ba si ka utwa lushango lwa mungelo wa bulalu, ne ba bona ku sa iketile ko, mi ne ba nahana kuli ki ku kopana kwa lichaba kwa “ndwa ya lizazi le lituna la Mulimu Ya Maata Kaufela.”5
GSAM 272Lushango lwa Tiiso lo Lu Fumanwe
GSAM 272.2Ka nako ye ne li Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa ba ituta kwa Mangwalo kuli Sabata ya taelo ya bune ne li lona lisupo, kapa tiiso, ya Mulimu yo Pila, mi nako ne i fihlile ya ku zwisa lushango lwa tiiso ya Sinulo 7:1-4; mi ne ba lukisa mikwa ni misebezi ya ku isa lushango lo kwa batu. Ha batu ba lizazi la busupa ba ne ba lukiselela musebezi wo, Ma-Adventista ba lizazi la pili la viki ne ba lumeleza ku ti, “Mu liehile ka lushango lwa mina lwa tiiso, kakuli ndwa ya lizazi le lituna ni ku taha kwa Mulena ka sebele li se li li kaufi hahulu ni luna.”
GSAM 272Mataata a Felela ka Potlako
GSAM 272.3Ka likweli ze ka bangi li talu hamulaho, ku putuka kwa lichaba ne ku fola; cwale, ne ku si ka ba ka ku lumelelanisa likhangi za bona, kono ka mukwa wo ba ngolangi bona ne ba si ka kona ku u talusa. Ka taba ye, Horace Greeley, mwa New York Tribune, ne a bulela ku ti: “Ne li makazo ye tuna kwetu kaufela ku bona se ne si susuelize ka potlako ku sa iketile ko mwa lichaba; kono ki makazo ye tuna hahulu ku ziba se ne si ku yemisize.”
GSAM 272Senita Choate ku Inela ya Lifasi la Kale
GSAM 272.4Re isa taba kwa 1851, mi re fumana Senita Choate, mwa puo ye ne a bulela mwa Kopano ya Linaha ze Kopanile, a bulela ka inela ya taba mwa Lifasi la Kale, a re:
GSAM 272.4“Se inela ni ponahalo ya sona hantle ne li, se ne li bonahala ku ba ni lilimona, maru, ni lififi, mwa sona, mu ziba hande luli; ku sa iketile hahulu. Kwa mina ne ku bonahala inge maata a malena, ni litokelo za batu, ni buhali bo ne bu bulukilwe ka lilimo ze 1000, ne li li fa ku zwisa lisabole mwa ndwa, moo mali a ka yanda inge mwa pono ya Sinulo, ‘ku fita kwa litumo za lipizi,’ mi moo lusika kaufela lwa batu lu ka fela; moo mulumo o tuna wa nako u ka lila hora ye nwi; moo sicaba ka sibili si ka likwa ka mulilo ni sabole, ku bona haiba si zwa kwa pupo ni kwa Mulimu wa pupo kamba kutokwa.”
GSAM 273“Bopaki” bwa 18 wa mwedi wa 11, 1848
GSAM 273.1Ha bao ne ba lumelezi ku ba ku putuka ko kwa lichaba mwa 1848 ku ne ku itisa ku taha kwa Mulena, ba swabiswa hahulu, ne ku bile cwañi kwa Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa bao ne ba lumelezi ku ba ku fihlile nako ya ku beya “tiiso ya Mulimu yo Pila” kwa batu? Ku alaba taba ye, re cota mwa pampiri ye ne i hatisizwe ke Mukulu Joseph Bates mwa mwedi wa 1, 1849. Ha a bulela ka taba ye ne i bile mwa 18 wa mwedi wa 11, 1848, a re:—
GSAM 273.2“Kopano ye nyinyani ya bamakwetu ni basali ba makwetu ne i kopane mwa Dorchester, kufi ni Boston, Mass. Pili kopano i si ka simolola, ba bangi ba luna ne ba nyakisisa miṅwe ya litaba za lushango lwa tiiso; ne ku na ni ku sa swana kwa maikuto ka ku nepa kwa maikuto a lina la ‘ku nyoloha,’ ni zeng'wi; mi ka nako ye ne re beile ku hatisa lushango ku ba taba ya thapelo mwa kopano ya Topsham [Maine] nakonyana pili, mi mukwa wa ku hatisa ne u si ka bonahala hande, ka yona taba ye re ne re lumelelana ku isa kaufela kwa Mulimu. Hamulaho wa nako ye nwi ye ne i fiti mwa thapelo ya ku lila ya ku tabela ku bona liseli ni litaelo, Mulimu ne a file Kaizeli White se si latelela mwa pono.”
GSAM 273.2Re cota manzwi a na a ne a bulelwa ki yena ha a li mwa pono:—
GSAM 274Manzwi a Buletwe mwa Pono
GSAM 274.1“Liseli ne li zwa kai? Lumelezi mungelo wa hao a re li bonise ko liseli ne li zwa. Ne li simolotse ka cin'i, ha u ne u fa liseli le li nwi hamulaho wa le li nwi. Bopaki ni litaelo li kopanyizwe, li si na ku kahanwa; sa pili ne li litaelo ze leshome, ki Mulimu. Ne a tabile hahulu ha molao wa hae u simolola ku bonahala ka maata, ni libaka ze ne li li mwa masupi li simolola ku akufazwa. Kwa ku fokola, ne i bile ye maata ka ku nyakisisa Linzwi la hae. Teko ye ne i li ku yona ne i le nako ye nyinyani feela. Ki tiiso! I tula! I simolola ku zwa kwa mapazulelo a lizazi. Inge lizazi, pili ne li bata, la futhumala mi la romela maseli a lona. Ha niti ye ne i tula, ne ku na ni liseli le li nyinyani mwa yona, kono ne i yanda. O maata a maseli a! I yanda mwa maata. Boima ni liseli ze tuna li mwa niti yeo, kakuli i na ni bupilo ka ku sa feli, ha Buka ye Kenile i sa sa hlokahala. Ne i tula kwa botala; ne i simolotse ka liseli le li nyinyani, kono mabone a yona a folisa. O niti yeo ne i na ni maata a mañata; ki ye tuna hahulu hamulaho wa ku kena mwa naha ye ntle, kono i ka yanda ku fita ba ba itwa ba sa shwi. Ne i simolotse kwa mapazulelo a lizazi, mi i zwelapili ni mwendo wa lona inge lizazi, kono ha i likeli ni kamuta.
GSAM 274.2“Mangeloi a swere mipuho ye mene. Ki Mulimu ya thibela maata. Mangeloi ha a si ka lulela, kakuli ba ba kenile ha ba si ka tiiswa kaufela. Ha Mikaele a yema, mataata a ka ba mwa lifasi kaufela. Kana, ba swanela fela ku foka. Ku beilezwi thibelo, kakuli ba ba kenile ha ba si ka tiiswa. Ee, hatisa lika ze u boni ni ku utwa, mi zibelo ya Mulimu i ka ba ni wena. Mu bone! Ku tula ko ku mwa maata, mi ku zwelapili ku benya hahulu ni hahulu.”6
GSAM 274.3Hamulaho wa ku zwa mwa pono ye, Mrs. White ne a bulela kwa mulumi wa hae,
GSAM 274.3“Ni na ni lushango ku wena. U swanela ku simolola ku hatisa pampiri ye nyinyani mi u i romele kwa batu. I be ye nyinyani kwa makalelo; kono ha batu ba bala ba ka romela mali a ku hatisa, mi i ka ba musebezi o atlehile ku zwa kwa makalelo. Kwa makalelo a mannyinyani ao, ne ku bonisizwe ku na ku ba inge milatso ya liseli ye ne i yanda ku potoloha lifasi.”
GSAM 275Ku Sa Lumela ka Maikutlo a Batu
GSAM 275.1Bupolofita bo ne bu filwe mwa 1848 ka ku tula ni ku anama kwa niti ya Sabata. Ku lebelela inela yeo ka maikuto a batu mwa nako yeo, maikuto ne a ka re, “Bupolofita bo ha bu ka ke bwa petahala.” Mutu a nwi ne a bulela kwa mu sebelezi wa luna nakonyana hamulaho wa ku filwa bupolofita, a re, “U ka tokwa lilimo ze 144,000 ku eza se u lela ku se eza.” “Ki cwañi!” ne ba ka bulela, “baminista ba balalu—Mukulu White ni mosadi wa hae, ni Mukulu Bates—kaufela ba si na mali, ba na ni balateleli ba ba si ka fita kwa ba bañwi ba 100, bao kaufela ba si na mali, ba zwa ni likopi ze mianda ye sikai za pampiri ya makepe a 80 ka taba ya Sabata, ku isa lushango lwa temuso kwa lifasi kaufela! Ki ku ipulela fela!” Ha bao ne ba nahana cwalo ba re, “Ha ku konahali!” tumelo mwa lushango ni mwa bopaki bwa ku ba ni ku atleha ne i bulela ku ti, “Kwa lina la Mulimu wa Isilaele i ka ezwa! Mi ka ku itinga maata a hae i swanela ku ezwa!”
GSAM 275Kamoo Pampiri ya Pili ya Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa ne ya Hatisezwi
GSAM 275.2Ku zwa kwa nako ye ne bopaki bu fililwe ka musebezi wa ku hatisa, lithapelo ze ñata ne li filwe ki ba ba boloka lizazi la busupa, ku kopa Mulena ku bula mukwa wa ku hatisa “pampiri ye nyinyani.” Taba ye tuna ne li mali a ku fumana ku hatisa nomoro ya pili. Mwa mwedi wa 6, 1849, Mukulu White ne a fumani ku fuma masimu a li-akara ze 40 a muti wa timoti, ka sikapa sa muzoho, ka masente a 75 ka akara; mi ka mukwa wo ne a kona ku zwisa nomoro ya pili ya pampiri ye nyinyani. Ha ku ka ba kwa tulo ku kenya fa ku li sifananiso sa leqephe la pili la pampiri ye nyinyani. Mubali u ka bona mwa kolomo ya pili manzwi a Mukulu White, mo a re, “Mukwa ha wa si ka bulwa ku simolola musebezi ku fita cwale.” Mi u ka bona hape ku ba ku ne li ku itela kwa hae ko ku “bulile mukwa.”
GSAM 276Taba ya Mrs. White ku Pampiri za Pili
GSAM 276.1Mrs. White u bulela cwalo ka makalelo a musebezi wa ku hatisa:—
GSAM 276.2“Mulumi wa ka ne a simolotse ku hatisa leqephe le li nyinyani mwa Middletown, limaile ze 8 ku zwa kwa Rocky Hill, Conn., mi ka nako ye ñata ne a zamaya maeto ao ni ku buyelela hape, niha ne a li mu limalime. Ha a ne a tisa nomoro ya pili ku zwa kwa ndu ya ku hatisa, luna kaufela ne re inama ku i potoloha, re kopa Mulena ka lipilu ze ikokobeditse ni misili ye ñata ku lumeleza zibelo ya hae ku li mwa misebezi ye fokola ya mu sebelezi wa hae. Ka nako yeo ne a romela pampiri kwa bao a ne a nahana ku ba ku ba ka bala, mi a i isa kwa ndu ya poso mwa sakhe ya likapeti. Nomoro ye nwi ni ye nwi ne i tiswa kwa Middletown ku ya kwa Rocky Hill, mi ka nako kaufela pili ba si ka li lukisa ku ya kwa ndu ya poso ne li yandiswa fa Mulimu, mi lithapelo ze tiile, ze kopanyizwe ni misili, ne li filwe kwa Mulimu ku kopa zibelo ya hae ku tatelela batumi ba ba si na ku bulela. Ka potlako mangwalo ne a taha a tisa mali a ku hatisa pampiri, ni taba ye nde ya lipilu ze ñata ze ne li amogela niti.”7
GSAM 276Bupolofita bwa Ku Tuseza Pampiri bo Bu Petahalile
GSAM 276.3Ki ka maikuto a tiile hahulu ku fita ku tabela feela ha re beya fa leqephe la pili la pampiri ya pili ye ne i hatisizwe ki Ma-Adventista ba Lizazi la Busupa. Buka kaufela ya Niti ya Cwale ne i bile ni linomoro ze leshome ni linwi, leqephe ze 8, mi kolomo ze peli ka leqephe. Taba ya ku bala mwa leqephe ne i lekana li-inche ze 4 ni dikarolo ze 5/8 ku iṅa ku li-inche ze 8. Linomoro 1 ni 4 ne li hatisizwe mwa likweli za 7, 8, ni 9, kwa Middletown, Conn. Linomoro 5 ku isa kwa 9 ne li hatisizwe kwa Oswego, N.Y., mi ne li na ni matate wa mwedi wa 12, 1849, mwedi wa 3, 4, ni 5, 1850. Nomoro 11 ne i na ni matate wa mwedi wa 11, 1850, mi ne i hatisizwe kwa Paris, Maine. Mwa Nomoro 6 Mukulu White ne a bulela ku ti, “Ha re ne re hatisa linomoro ze nne za pili, mali ye ne i taha ne i fita ku lela pampiri. Ne i sebelisizwe ku lela misebezi ya luna kwa likopano ze re ne re ya ku tsona.” Mwa lilimo za 1849, ka maata a lipampiri ze, ni misebezi ya makalelo ya Mukulu Bates, ba bañata ne ba amogela lushango mwa Vermont, Michigan, ni mwa linaha ze nwi.
GSAM 278.1Ka ku bapanya ni inela ye ne si na tuso ya musebezi mwa 1848, re ka lebelela taba ze nyinyani inge li mwa 1905, mi ka kona ku ba ku bonahala hande taba ya mafelelezo a taba ye, ku bona haiba ne ba nepile bao ne ba lwisana ni makalelo a ku ikokobetsa a lushango, kapa Mulimu wa lihalimu ya ne a bulela ka mu sebelezi wa hae wa mosali ka maata a “ku yanda” a musebezi wa “tiiso.”
GSAM 278Ku Zwelapili kwa Musebezi wa Ku Hatisa
GSAM 278.2Niti ye cwale i zwiswa mi i hatiswa mwa lipuo ze tuna ze ka bangi mashumi a mane za lifasi. Kwa ku ba baminista ba balalu, cwale, ha re bala bao ba beilwe ni ba ba na ni lisense, ku na ni ba ba fita 600, kwa ntle ni ba ba makholo ba ba nwi ba ba sebeleza inge bamedike, basebezi ba Buka ye Kenile, baluti, ni batisi ba bamedike. Libuka za sicaba se li bonahala mwa lipampiri ze ka bangi ku fita mashumi a matano, ze hatiswa mwa ndu za ku hatisa libuka ze ka bangi mashumi a mabili, ze mwa Europe, Asia, Africa, North ni South America, lioli za Pacific, ni Australia. Mwa ndu ze za ku hatisa libuka ku hatiswa libuka, lipampiri, ni mampukutukwe a ba ba fita 1100 a mefutafuta. Ku fumana kopi ya ye nwi ni ye nwi, ni lipampiri za lilimo ze nwi, ne ku ka tokwa mali a ka bangi $340. Kwa ku ba fela balateleli ba 100, cwale ku na ni ba ba bato eza 100,000 ba ba tabile ka niti ye. Ka niti, lushango lo, inge lizazi, lu “tula,” mi re kona ku bulela, mwa puo ya bopaki bwa 1848, ku ti, “O maata a maseli a!”
GSAM 278Inela ya Lichaba
GSAM 278.3Ha lushango lu zwelapili cwana, inela ya lichaba ne i bile cwañi? Ku zwa kwa nako yeo ku ya kwa hala, mwa lipampiri za sicaba, re ne re amogela hañata litaba za ndwa ye tuna ye ne i li fa ku ba mwa Europe. Ha ku bile ni likhangi fa, ni ku putuka kwa lichaba ko, “mupuhu” o tuna o swarilwe, “mipuho ye mene” ha i lumeleliwi ku foka ka nako ye nwi, “ku fitela basebelezi ba Mulimu ba tiiswa.” Ku ba ni misebezi ya likhangi ni ndwa ko, kono ku sa putuki kakuli ku swarilwe, ku bonahala kwa batu kaufela.
GSAM 279.1Henry Ward Beecher, nakonyana pili a si ka shwa, ne a bilela ku boloka mauto a mañata a cwana mwa Europe, “ku zwisa mali a bupilo pili, ka ku saba kuli a ka sululwa.” Inela ya lichaba, ni likhangi ni likalululo za bona, ni mukwa wa ku tshosana kwa bona, ne a i bapanyisize ni “ku swarelana ku shwa,” ko ku susuelwa ki setumba sa batu ba ba swere lisabole kwa mafuba a ba bañwi ni ba bañwi, mi ku si na mutu ya na ni bundume bwa ku nata, ka ku saba ku natwa. “Kono,” ne a bulela, “mutu a nwi wa bona u ka bona nako ye nde ya ku nata, mi hamulaho kaufela ba ka kena mwa mufilifili wa ndwa.”
GSAM 279Ku Bapanyisa Lisebeliso za Ndwa
GSAM 279.2Ku zwa mwa 1848 lisebeliso za ndwa ne li ezizwe, ku bapanywa ni ze ne li li nde ka nako yeo, ze cwale ne li ka balwa inge matwaha fela. “Kopano ya Kozo,” ya America, ha i ne i bilela litabelo za kozo ka Sontaha sa Kozo,—15 wa mwedi wa 12, 1895,—ne i bulela ku ti: “Cwale, ha ku na ni ku zwelapili kwa ku ba sicaba, kwa leñwi ku na ni ku lukiselela ndwa mwa lichaba ku fita kwa nako ye nwi ye ne i fiti.”
GSAM 279Mukulwane Miles ku Ku Lukiselela Ndwa
GSAM 279.3Mukulwane Nelson A. Miles, mwa puo ye ne a bulela mwa kopano ye tuna ya batu mwa Washington, D.C., 12 wa mwedi wa 1, 1904, ne a bulela ku ti:—
GSAM 279.4“Mwa nako ye ye na ni liseli la ku ziba ni ku zwelapili ni ku ba sicaba se si lukile, ne re ka tabala ku lumela ku ba ku zila ni likotsi za ndwa li fokotale; kono, inge ku ka bonahala ku sa swaneli, ha ku si ka ba ni nako mwa histori ya lifasi ye ne mali a mañata a ne a silafazwa ka ku lukiselela ndwa, kapa ye ne limilione ze ñata za banna ba ba itutile, ba ba na ni musebezi, ni ba ba beilwe mwa ndongololo, ba ba swere libetsa ze senya hahulu, ne ba zwiswa mwa misebezi ya kozo, inge mwa nako ye.”
GSAM 280.1Kono mupuhu wa ndwa u sa liehile, ha musebezi wa tiiso u zwelapili.