Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
Table of Contents
08 / 31
08 / 31

Kauhanyo 5 — Lushango lwa Ku Taha ha Bubeli

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“CWALE mu itute nguli ya kota ya feiga: litai la yona ha li sa li le li bunolo, mi li kalisa ku tahisa matali, mwa ziba kuli litabula li fakaufi; ka mukwa o swana, ni mina ha mu ka bona lika ze kaufela, mu zibe kuli nako i [kwa lubali, yena u] fakaufi, mane fa minyako. Kaniti ni mi bulelela, lusika lo ha lu na ku fela lika ze kaufela li sika talelezwa. Lihalimu ni lifasi li ka fela, kono manzwi a ka ha a na ku fela.”1

GSAM 93.2Mwa liñolo le, lu boniswa nako ye lu kona ku ziba ka yona kuli ku taha kwa Kreste ku se ku li “fa minyako,” ka buikolwiso bo bu swana ni bo lu ziba ka bona kuli litabula li fakaufi ha lu bona matali a pili a manca, a sa li a bunolo, a kalisa ku mela. Hape ku kona ku zibwa kuli lu se lu fitile mwa lusika lo lu si na ku fela Kreste ka sibili a sika taha. Nako ya ku ituta nguli ha i fita, ki niti luli kuli ki yona nako ya Mulena ya ku zuseta baluti ba ku luta nguli yeo. Puzo ya muapositola ya na buzize fa nako ye ñwi ya swanela ni fa, ya kuli, “Ba ka utwa cwañi ku si na mukutazi? Mi ba ka kutaza cwañi ha ba sika luñwa?”2

GSAM 93Nako ya Lisupo

GSAM 93.3Mwa kauhanyo ye fitile, lu boni mo ku ne ku fumanwe zibo ya mafelelezo a nako ya mazazi a 2300, ni kuli ne i fita kwa “nako ya katulo ya hae.” Mwa nguli ye i tisizwe fa, lu tisizwe kwa nako ya Mulena ya kuli nguli ye ni lushango lwa “katulo” li huwelelwe kwa lifasi. Ha sa bulezi ka za “mahlomola” a matuna a na ka tahela sicaba sa hae, a na ka “kufazwiwa,” Mupulusi a li, “Hona foo hamulaho wa mahlomola a mazazi ao, lizazi li ka fifala, mi kweli ha i na ku fa liseli la yona, linaleli li ka wa ku zwa kwa lihalimu, mi maata a lihalimu a ka nyunganyiwa: mi kona foo sisupo sa Mwan'a mutu si ka bonahala kwa lihalimu.”3

GSAM 94.1Mu lemuhe kuli ka za sisupo sa mafelelezo se si bulezwi, ha ku bulelwi kuli ki sisupo sa ku taha kwa hae; kono ki sisupo sa kuli Mwan'a mutu u teñi, wa bonwa inze a taha. Likezahalo ze li mwa liñolo le, ze filwe sina lisupo ze lu swanela ku toma tumelo ya luna fa zona ka za ku taha kwa hae ko ku fakaufi, ki lisupo za mwa lizazi, mwa kweli ni mwa linaleli. Likezahalo ze ñwi ze li latelela li ezahala ka nako ya ku taha kwa hae luli mwa malu a lihalimu. Kacwalo, hona foo hamulaho wa sisupo sa bulalu ku lisupo ze—ili sa mwa linaleli—ku fita nako ya Mulena ya ku zuseta baluti ba hae kuli ba lute kuli ku taha kwa Kreste ku se ku li fa minyako.

GSAM 94.2Cwale ka za nako ya ku bonahala kwa lisupo ze: lizazi ne li ka fifala hona foo hamulaho wa mahlomola.4 Sina mwa ñolezi Mareka, ne ku ka ba “mwa mazazi ao, hamulaho wa mahlomola ao.”5 Mupulusi wa luna na bulezi kuli mazazi ao a ka kufazwiwa. Ka taelo ya Maria Theresa, ni Milao ya ku Lumelelana mwa Tumelo ya ku zwa ka 1773 ku isa ka 1776, ku nyandiswa ka buhali kwa kereke kwa kufazwiwa. Niha maata a ne a nyandisa a zwelapili ku laula puso ya lifasi ku fitela ka 1798, manyando a ona a fela hañi ka 1773. Ha lu bapisa manzwi a Mupulusi, lu fumana kuli sisupo sa pili ku lisupo ze ne si ka ba mwahalaa 1773 ni 1798.

GSAM 94Lizazi ni Busihu bwa Lififi

GSAM 94.3Ka lizazi la 19 Kandao, 1780, lizazi la fifala ka mukwa wa makazo o fita maata a pupo. Ne ku si ku tibehwa kwa lizazi ki kweli, kakuli kweli ne i tezi lizazi le li fitile. Niha ne ku li cwalo, lififi la apesa kalulo kaufela ya kwa mutulo ni kwa upa ya United States ku zwa ka 11 kakusasana ku fitela ka 11 busihu. Ka nako yeo ha ku a fifala lizazi feela, kono ni kweli ya hana ku busa liseli la lizazi. Ne li lififi le li ne li tibela lizazi ku benya fa sifateho sa kweli. Mi sina mwa na bulelezi Noah Webster lilimo ze ñata hamulaho, “Ha ku e si ka fiwa libaka le li kolwisa la lififi le.”

GSAM 95.1Ka za lizazi leo la lififi, Herschel, muithuti wa linaleli, na li: “Lizazi la Lififi mwa Amerika ya kwa Mutulo ne li siñwi sa limakazo za pupo ze batu ba ka bala ka zona ka takazo kamita, kono ze butali bwa batu bu palelwa ku talusa.”

GSAM 95.2Ba ba ne ba talusa lififi la busihu bwa 19 Kandao, 1780, ba li, niha kweli ne i tezi, “niha lika kaufela ze benya mwa pupo ne li felisitwe, lififi ne li si ke la kona ku fita fao.”

GSAM 95Ku Wa kwa Linaleli

GSAM 95.3Sisupo sa bulalu ku lisupo ze, ili ku wa kwa linaleli, sa talelezwa ka 13 Njimwana, 1833. Mwa busihu boo, kamba ka ku talusa hande, ku zwa kwa lihora ze 5 pili ku sa, ne ku li pula ya linaleli ze wa, ye ba bañwi ba ne ba bapisa ni linuka za mulilo ze zamaya ku zwa kwa lihalimu; ba bañwi ba i bapisa ni litlhase za mulilo ze zwa fa nto ye tuna ya ku bonisa mililo ya ku ikolisa. Kezahalo ye ya apesa Amerika ya kwa Mutulo kaufela, ku zwa kwa Likuba la Mexico kwa mboela ku isa kwa Likuba la Hudson kwa mutulo, ni ku zwa kwa Lihuli-huli za Sandwich kwa wiko ku isa kwa sibaka se si siyezi limaele ze mianda-nda feela ku ya kwa Liverpool kwa upa. Kaufela fo ne i bonwa, ne li yona pula ya linaleli ye ne i zwelapili ku wa, inze li wa ka buñata bo bu swana ni likoto za lehwa mwa pula ye tata ya lehwa.

GSAM 95.4Ka za pula ye ya linaleli ya 1833, lu kutela ku fa manzwi a mwa Muboneli wa Connecticut ya 25 Njimwana, 1833:—

GSAM 95.5“Muhatisi wa Muahi wa Kale wa kwa Mahae u eza taba ya ‘linaleli ze wa’ ku ba ye tuna hahulu. U li, ‘Lu bulela kuli pula ya mulilo ye lu boni ka la Bulalu kakusasana le li fitile, ki siswaniso se si sabisa, se si etelela pili ka niti, sisupo sa sishemo, sa lizazi leo le lituna ni le li sabisa le bayahi ba lifasi ba ka bona ha tiiso ya busilezi i ka kwalulwa. Nako i se i li fakaufi luli, ye i talusizwe mwa Testamente ye Nca ni mwa Testamente ya Kale; mi ne ku sa konahali ku bona siswaniso se si swanela hahulu sa kota ya feiga ye luluza miselo ya yona ha i fukelwa ki moya o maata.’”

GSAM 96Ze Ne a Bulezi Thomas Burnett ka za Nako ye Ta

GSAM 96.1Batu ne ba lutilwe ki ba kwaikale ku libelela kuli sisupo se si ka talelezwa luli. Thomas Burnett, mwa buka ya hae ya Mubonelo ka za Lifasi, ye ne i hatisizwe mwa London ka silimo sa 1697 hamulaho wa ku pepwa kwa Kreste, na bulezi ka za Mateu 24:29 a li:—

GSAM 96.2“Ku si na kakanyo, ka nako yeo ku ka ba ni mifuta kaufela ya linaleli ze wa ze tuka; mi mwahalaa zona ku ka ba ni ze bizwa kuli linaleli ze wa, ze, niha i li ñwi-ñwi feela li sa koni ku lemuhiwa hahulu, ha li ne li ka ekezeha ku ba ze ñata hahulu, inze li wa, sina mwa bulelela mupolofita, sina matali a kota ya veine kamba lifeiga ze zwa fa kota ya feiga, ne li ka bonisa nto ye makaza hahulu.... Ha lu tokwi ku bona lika ze sina manzwi a ku feteza ni a lipina feela, kono sina bupolofita bo bu bonahala hande ni lika ze ka ezahala luli.”

GSAM 96Bopaki bwa Muluti yo Muhulu Olmstead

GSAM 96.3Muluti yo muhulu Olmstead, wa Koleji ya Yale, Mass., ya bizizwe kuli ki “muithuti yo mutuna hahulu wa za moya ni mayemo a lizazi mwa Amerika,” na bulezi ka za linaleli ze wile ka 13 Njimwana, 1833, a li:—

GSAM 96.4“Pula ya linaleli ya 1833 ne i apesize kalulo ye tuna ya lifasi, ku zwa mwahalaa Liwate la Atlantic kwa upa ku isa kwa Liwate la Pacific kwa wiko; ni ku zwa kwa mubabi wa liwate wa kwa mutulo wa Amerika ya kwa Mboela ku isa kwa libaka ze ne li sa lekanyizwe mwa linaha ze buswa ki Britain kwa mutulo. Linaleli ze ne li zamaya mwa lihalimu ne li bonwa, mi fo ne li bonwa kaufela ne li swana ka ponahalo.”

GSAM 96.5Ka za ponahalo ye, ye kalile hañi ka 11 busihu, ka 12 Njimwana, mi ya zwelapili ku fitela hañi ka 4 kakusasana ka lizazi la 13, muluti yo muhulu u li:—

GSAM 96.6“Ba ba ne ba na ni munyaka wa ku bona linaleli ze ne li wa kakusasana ka 13 Njimwana, 1833, mwendi ne ba boni ponahalo ye tuna ku fita ze ñwi kaufela ya mililo ya ku ikolisa ya kwa lihalimu ye i si i kile ya bonwa ku zwa kwa ku bupiwa kwa lifasi, kamba ku zwa kwa nako kaufela ye ñozwi mwa litaba za kale.”

GSAM 97Pula ya Linaleli ya Bonwa ni mwa Europe

GSAM 97.1Mwa buka ye hatisizwe ki Leonard Heinrich Kelber, mwa Stuttgart, Germany, ka silimo sa 1835, lu ituta kuli sisupo se sa kutela ku bonahala kwa mose o muñwi wa Liwate la Atlantic, mwa kweli ye swana, kono hamulaho wa mazazinyana. U li:—

GSAM 97.2“Ka 25 Njimwana, 1833, kwa ba ni ponahalo ye nde ya linaleli ze wa mwa naha ye tuna ya Europe,” mi “mwa Minsterburg, Silesia, linaleli za wa sina pula ya mulilo. Hamoho ni zona kwa wa libolo za mulilo, ze ne li tahisa liseli le liñata busihu ku fitela batu ba nahana kuli mandu a ne a li fakaufi ni bona a swanela ku ba inze a tuka mulilo.

GSAM 97.3“Ka nako ye swana mwa Prin, Austria, kwa ba ni ku wa kwa linaleli ko ku ne ku apesize sibaka se si fita limaele ze 500 za sikwele. Ba bañwi ba ku talusa kuli ne ku swana ni linuka za mulilo ze ne li zamaya ku zwa kwa lihalimu. Ba bañwi ba ku biza kuli ki pula ya mulilo. Lipizi za saba yona, mi za wela fa mubu. Batu ba bañata ba kula ka ku saba.”

GSAM 97Mo i Sebeliswa Nguli

GSAM 97.4Ha lu latelela tatelano ye ya bupolofita, hamulaho wa ku talelezwa kwa sisupo sa bulalu—ili ku wa kwa linaleli—Mupulusi wa luna u li, “Cwale mu itute nguli ya kota ya feiga.” Manzwi a ha a talimeli kwa lusika lo ne lu pila Mulena wa luna ha na bulela litaba ze, kono kwa lusika lo ne lu ka bona lika ze li talelezwi—lu si ku li bona inze li talelezwa, kono li se li talelezwi. Lika ze ne li swanela ku talelezwa sina lisupo za kuli Kreste u se a li fa munyako ha li kenyelezi ku nyunganyiwa kwa lihalimu ha a ka bonwa inze a taha luli. Lisupo ze za ku taha kwa hae ko ku fakaufi li kenyeleza sisupo se sa bulalu, ili sa mwa linaleli. Nako ye Mulena a beile ya kuli batu ba itute nguli ya kota ya feiga i fumaneha hamulaho wa 1833. Ye ki yona nako ya Mulena ya kuli lifasi li zuswe ku lemuha niti ye tuna ya kuli ku taha kwa hae ku se ku li fa minyako, ni kuli u ka taha lusika lo lu utwa nguli yeo lu sika fela. Kacwalo lu bona mo i bonisizwe mwa bupolofita bo nako ye lushango lo lutuna lwa ku taha lu ne lu swanela ku huwelelwa kwa lifasi.

GSAM 98Lushango lo lu Huwelelwa mwa Lifasi Kaufela

GSAM 98.1Mwa ku talelezwa kwa bupolofita bo, lu fumana kuli hona foo ka 1833, Mulena ne a zuseta balumiwa ba hae kamba bakutazi mwa likalulo ze shutana-shutana za lifasi, ba ba ne ba huwelela ku zwa ka 1833 ku isa ka 1844 kuli ku taha kwa Kreste ku fakaufi, “mane fa minyako;” mi ba ba ne ba luta nguli ya kota ya feiga, inze ba supa kwa lisupo ze za ku taha kwa hae, sina mo na ba laelezi ku eza. Lushango lo, i be ka muluti ya pila kamba ka liñolo le li hatisizwe, lwa fita kwa sibaka kaufela sa balumiwa mwa lifasi, ni kwa sibaka kaufela fo li yema likepe mwa lifasi.

GSAM 98.2Mo lu ne lu hasanile lushango ku talusizwe hande ki muhatisi wa Linzwi la Niti, wa Rochester, N.Y., mwa pampili ya Sope, 1845:—

GSAM 98.3“Evangeli ye sa feli, sina mo i taluselizwe mwa Sinulo 14:6, 7, i kutalizwe kwa sicaba kaufela, ni lusika, ni puo, ni batu; inze ku bulelwa ka linzwi le lituna, kuli, ‘Mu sabe Mulimu, mi mu mu fe kanya; kakuli nako ya katulo ya hae i fitile: mi mu lapele ya bupile lihalimu, ni lifasi, ni liwate, ni liliba za mezi.’ Ha ku na taba ye ñwi ye kona ku tiiswa hande ka litaba ze ezahalile ku fita ya kuli lushango lo lu isizwe kwa sicaba kaufela ni puo kaufela ka tlas'a lihalimu, mwa lilimo ze nyinyani hahulu ze fitile, ka ku kutaza ku taha kwa Kreste ka 1843 [1843, nako ya Majuda—nako ya luna, 1844], kamba kuli ku se ku li fakaufi. Ka nzila ya lituto ze bulelwa ni mañolo a hatisizwe, mulumo u kene mwa lifasi kaufela, mi manzwi a fitile kwa mafelelezo a lifasi.”

GSAM 98.4Batu ba bañwi, ba ba sa zibi litaba ze ezahalile, ba boni musebezi wa ku taha ha bubeli sina wo ne u li mwa sibaka si li siñwi feela, ba nahana kuli ne li musebezi o swalisani ni William Miller ni bakutazi ba mianda-nda ba ne ba sebeza ni yena mwa kalulo ya kwa mutulo ya United States. Batu ba cwalo ba kona ku makala ha ba ituta kuli musebezi wa mwa Amerika, wo Bahulu Miller ni Himes ne ba li baeteleli ba bahulu mwa wona, ne li kalulo ye nyinyani feela ya musebezi o mutuna wo, sina mo ku bulezwi fahalimu, ne u ile “kwa mafelelezo a lifasi.”

GSAM 99MO NE U KALEZI MUSEBEZI MWA MACABA A SHUTANA-SHUTANA

GSAM 99.1Nako ya Mulena ya kuli lushango lo lu huwelelwe kwa lifasi ya fita, mi mwa likalulo ze shutana-shutana za lifasi ze 20 kamba ku fita fao, hañi ka nako ye swana, kwa zuswa banna ba ba ne ba sa zibi misebezi ya ba bañwi, mi ba zwa ku yo huwelela lushango lo kwa likalulo kaufela za lifasi. Ba ba bulezwi mwa kauhanyo 4, ba ba ne ba amuhezi liseli ka za mafelelezo a mazazi a 2300, konji mutu a li muñwi—A. Campbell—ba susumezwa ku kena mwa ku huwelela lushango lwa mungelo wa pili lwa Sinulo 14; ni se sa ezwa ka musebezi ka sibili wa Moya wa Mulimu, ku si ka ku faniyana liseli bona ka sibili.

GSAM 99Ku Bapiswa ni Lukiso lwa Kereke

GSAM 99.2Haiba lu sebeliseza musebezi wo mukwa o swana ni wo D’Aubigné na sebelisize ha na tatuba makalelo a Lukiso lo lutuna lwa Kereke lwa mwa muanda wa bu 16 wa lilimo, kaniti u swanela ku baliwa kuli ki lushango lwa Mulena, lo lu tilile ka nako ya Mulena. Ka za Lukiso lwa Kereke loo kaufela, muñoli wa litaba za kale na li:—

GSAM 99.3“Germany ha ya ka ya isa niti kwa Switzerland, ni Switzerland ha ya ka ya i isa kwa France, ni France ha ya ka ya i isa kwa England. Linaha ze kaufela za i amuhela ku Mulimu, sina mo kalulo ye ñwi ya lifasi i sa isi liseli kwa kalulo ye ñwi; kono yona mbulumbulu ye benya i fa lifasi kaufela liseli ka ku otloloha. Kreste, liseli la makusasa le li zwa kwahalimu, ya pahamisizwe ku fita batu kaufela ka buphahamo bo bu si na mulelo, ne li mulilo wa bumulimu wo ne u fa lifasi bupilo mwa nako ya Lukiso lwa Kereke, sina mo ne ku inezi kwa makalelo a Bukreste. Mwa muanda wa bu 16 wa lilimo, tuto i li ñwi ye swana ya tomiwa ka nako ye swana mwa mandu ni likereke za macaba a ne a li kwahule-kwahule, a shutana hahulu. Libaka ki la kuli Moya a li muñwi ne a sebeza mwa libaka kaufela, inze a tahisa tumelo ye swana.

GSAM 99.4“Lukiso lwa Kereke lwa mwa Germany ni lwa mwa Switzerland a tiisa niti ye. Zwingle ne a si ka swalisana ni Luther. Ku si na kakanyo, ne ku na ni se ne si swalisanya banna ba babeli ba; kono lu swanela ku si bata kwahalimu kwa lifasi. Ya na file Luther niti ku zwa kwa lihalimu, na i file ni Zwingle. Mulimu ne li yena ya ne a ba swalisanya. Zwingle u li, ‘Na kalile ku kutaza evangeli ka silimo sa sishemo sa 1516, ka manzwi a mañwi, ka nako ye libizo la Luther ne li sika utwiwa kale mwa naha ya luna. Ha ni a ituta tuto ya Kreste ku Luther, kono ni i itutile mwa linzwi la Mulimu. Haiba Luther u kutaza Kreste, u eza ze ni eza; ki zeo feela.’”6

GSAM 100.1Ha a bulela ka za musebezi wa Farel ni Lefèvre mwa France, muñoli wa litaba za kale u li:—

GSAM 100.2“Kacwalo, Lukiso lwa Kereke mwa France ne li si nto ye zwisizwe kwa naha ye ñwi. Lwa pepelwa mwa naha ya France; lwa mela mwa Paris; mikwangala ya lona ya pili ya kena mwa sikolo se sihulu sa lituto ka sibili, se ne si li maata a bubeli mwa linaha za Bukreste bwa Roma. Mulimu a beya mitomo ya musebezi mwa lipilu ze sepahala za banna ba mwa Picardy ni Dauphiny, musebezi wo u sika kala mwa naha ifi kamba ifi ye ñwi.

GSAM 100.3“Lu boni kuli Lukiso lwa Kereke lwa mwa Switzerland ne lu sa itingaki fa Lukiso lwa Kereke lwa mwa Germany. Ni Lukiso lwa Kereke lwa mwa France, ka mukwa o swana, ne lu sa itingaki fa ona a babeli. Musebezi wa kala ka nako ye swana mwa linaha ze ze shutana, ku si na ku bulelisana kwa bona; sina mwa ndwa, likalulo kaufela ze shutana za limpi ha li zamaya ka nako ye swana, niha ye ñwi i sa buleleli ye ñwi ku zamaya, kakuli kaufela li utwa taelo i li ñwi ye swana, ye zwa ku Mueteleli a li muñwi yo Muhulu wa Limpi. Nako ne i talelezwi, batu ne ba itukisize, mi Mulimu a kalisa Lukiso lwa kereke ya hae mwa linaha kaufela ka nako ye swana. Litaba ze cwalo li tiisa kuli Lukiso lo lutuna lwa Kereke lwa mwa muanda wa bu 16 wa lilimo ne li musebezi wa Mulimu.”7

GSAM 100.4Ka za Lukiso lwa Kereke mwa England, ka tlas'a Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, ni ba bañwi, D’Aubigné u zwelapili ku bulela a li:—

GSAM 100.5“Kacwalo, Lukiso lwa Kereke lwa mwa England lwa kala lu sa itingaki fa Luther ni Zwingle, kono lu zwa ku Mulimu feela. Mwa linaha kaufela ze za Bukreste, linzwi la Mulimu ne li sebeza ka nako ye swana. Simuluho ya Lukiso lwa Kereke mwa Oxford, Cambridge, ni London ne li Testamente ye Nca ya Sigerike ye hatisizwe ki Erasmus. [Tyndale ni Thomas Bilney ba tuhela Cambridge ka silimo sa 1519.] Kwa taha lizazi le England ne i ikutwa ku ikumusa ka simuluho ye ye pahami ya Lukiso lwa Kereke.”8

GSAM 101.1Ku huwelela ku taha kwa Kreste kwa simuluha ka mukwa o swana ni wo u talusizwe fahalimu ka za Lukiso lwa Kereke. Banna ba susumezwa ku zwa ka nako ye swana mwa likalulo za lifasi ze fita hane palo ya linaha zeo, ba sa zibani nihaiba ku bulelisana ka za mihupulo ya bona, mi ba kalisa ku huwelela niti i li ye swana ya Mañolo a Kenile, ku si mwa macaba a mane feela a lifasi, kono kwa lifasi kaufela le li zwilepili.

GSAM 101Misebezi ya Joseph Wolff

GSAM 101.2Fa taba ye, ku swanela ku talima litaba ze bonisa ka mo ku huweleza ku taha kwa Mulena ku ne ku atile:—

GSAM 101.3“Ka 1831 Joseph Wolff, D.D., naa lumilwe ku zwa kwa Britani ye Tuna sina mulumiwa, ku yo sebeza mwahalaa Majuda ba mwa Palestina. Ku ya ka libuka za hae za makande a mazazi, ku fitela ka silimo sa 1845, naa huwelelize ku taha ka potlako kwa Mulena mwa Palestina, Egepeta, fa mabopo a Liwate le Libelu, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, mwa Mubuso kaufela wa Ottoman, mwa Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, mwa Holland, Scotland, Ireland, kwa Constantinople, Jerusalema, St. Helena, hape ni mwa lisepe mwa Liwate la Mediterranean, ni mwa muleneñi wa New York, kwa batu ba likereke kaufela. U bulela kuli u kutalize mwahalaa Majuda, batu ba Turkey, Mamosilemu, Maparsi, Mahindu, Makaladea, Mayezidi, Masiria, Masabea, kwa bapasha, masheiki, mashaha, malena a Organtsh ni Bokhara, mufumahali wa Greece, ni ba bañwi.”9

GSAM 101.4Mwa Yemen, naha ye pilwa ki bana ba lusika lwa Hobabi, mukwenyana wa Mushe, Joseph Wolff naa boni buka ye a bulela za yona ka manzwi a: “Maarabia ba sibaka se ba na ni buka ye bizwa ‘Seera,’ ye bulela za ‘Ku Taha ha Bubeli kwa Kreste, ni Ku Busa kwa Hae mwa Kanya!’”10

GSAM 102.1Mwa Yemen naa tandile mazazi a 6 ni Marekabi, bao a bulela za bona kuli: “Ha ba nwi waine, ha ba cali masimu a waine, ha ba cali peu, ba pila mwa litende, mi ba hupula manzwi a Jonadabi mwana wa Rekabi. Mwahalaa bona ne ku na ni bana ba Isilaele, ba lusika lwa Dani, ba ba pila bukaufi ni Terim mwa Hatramawt, bao, sina bana ba Rekabi, ba libelela ku taha ka potlako kwa Mesiya mwa malu a kwa lihalimu.”

GSAM 102.2Kwa ze bulezwi fahalimu, lwa bona kuli mwa lilimo ze 14 zeo, Wolff yena ka sibili naa huwelelize litaba za ku ba fakaufi kwa ku taha kwa Kreste mwa linaha ze shutana-shutana ze fitelela 20. Ka yona nako yeo tuto ye ne i bulelwa hahulu mwa Germany, sihulu kwa mboela mwahalaa Mamoravia.

GSAM 102Lushango mwa Germany ni Russia

GSAM 102.3Muñoli wa kwa England, Mourant Brock, u lu zibisa kuli “mwa Württemberg ne ku na ni sikwata sa Bakreste ba ba pila hamoho, ba ba eza mianda, ba ba libelela ku taha ka potlako kwa Kreste.” Tuto ye naa huwelelizwe mwa libaka ze ñwi za Germany ki Hengstenberg, ya naa bulelwa ka nako yeo kuli ki yena caziba wa litaba za Mulimu ya na ni lineo ze tuna ku fita kaufela mwa Germany.

GSAM 102.4Mwa Review and Herald ya la 13 mwa kweli ya 12, 1892, Pasita L. R. Conradi wa kwa Germany u bulela kuli:—

GSAM 102.5“Bengel, mwa Germany, naa tutelize mwa lipilu ze ñata lilato la ku libelela ku bonahala kwa Mulena wa luna, mi seo sa susumeza batu ba likiti ku ituta linzwi la bupolofita ka mo ba sika ka ba eza kwamulaho.... Liseli la benya mwa Germany, mi lihatiso ze bonisa mo mazazi a 2300 a ama litaba li ne li abiwa teñi. Kwa latela ku zuha kwa batu mwa bulapeli, sihulu mwa Württemberg; mi nyandiso ha i kalile, mabasi a mianda a ya kwa mboela wa Russia, mi teñi ba hasanya tuto ye mwahalaa batu ba naha ya habo bona ba ba naa tutezi teñi lilimo ze ñata kwamulaho. Baluti ha ba kwala likereke za bona, balumeli, konji ba banyinyani fela, ne ba kopanela mwa mandu a bona ku eza mikopano ya bona ya ‘stunden,’ kamba ya ‘hora,’ ye ne ba bizanga cwalo. Batu ba mianda ba sokoloha. Ni ka nako yeo ne ba bulelisananga za Sabata, kono ka ku sa ba ni ya kala ku i buluka, taba yeo ya tima. Mulimi wa kwa Russia naa sokolohile mwa mikopano yeo ya ‘hora,’ mi a kalisa musebezi wo swana mwahalaa batu ba Russia. Kwa mafelelezo seo sa tahisa musebezi o mutuna wa ‘Stundist’ wa mazazi a, wo maata a wona a fita mane kwa sibaka se si kwa kule-kule sa Siberia ni kwa buse bwa Malundu a Caucasus.”

GSAM 103.1Mwa Review and Herald ya la 31 mwa kweli ya 7, 1891, ku na ni taba ya Pasita Conradi ka za Muzwale Schäche wa kwa Australia, ya naa pila mwa Silesia ka nako ye a bulela za yona, mi naa tandanga kalulo ye ñwi ya nako ya hae a sebeza mwa musebezi wa bulumiwa wa mwa naha wa Ndate Gosner, mukutazi wa Evangeli ya naa zibahala hahulu mwa Germany. U fa litaba ze tatama ze zwa ku Muzwale Schäche ka za buka ya Kelber:—

GSAM 103.2“Hamulaho wa 1836, kamba ha i felile nako ye naa balile Bengel, mwa likoranta la silalanda sa Schweidnitz kwa bonahala zibiso ye zwa kwa sitolo sa libuka sa Ndate Sommerfeldt wa teñi, ka za buka ya L. Henry Kelber ye bulela za likezahalo ze tuna ni ze tabisa ze ne li ka ezahala mwa lilimo za 1843 ni 1844. Ha ni hupuli hande-hande toho ya buka yeo. Lwa ipumanela yona buka yeo, mi lwa i bala ni batu ba sikai ba ne ba tabelile taba yeo, inze lu kwalezwi minyako, ka silimo sa 1839-40. Buka yeo ne i bonisa, ku zwa mwa Daniele, Sinulo ni Mateu 24, kuli mafelelezo ne a li fakaufi; hape ne i na ni mukoloko wa ku bala linako, wo bonisa mwa li fumanezi lizazi le li bulezwi fahalimu.”

GSAM 103Lushango mwa Britani ye Tuna

GSAM 103.3Mwa hatiso ya kwa England ye bizwa Lilimo ze Sikiti, ku bulezwi kuli “baluti ba 700 ba Kereke ya England ne ba huweleza ku kuta kwa Mulukululi.” Ba bañwi ba baluti ba ne ba na ni lineo ze tuna ku fita ba bañwi mwa nako yeo ne li bona ba ne ba huweleza tuto ya ku taha kwa Mulena mwa England ku zwa ka 1840 ku isa ka 1844. Kwa bona lu ka bulela mabizo a Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Dokota Nisbett, Muluti A. Dallas, M.A. [mwa buka ya hae ye bizwa Mu Talime kwa Jerusalema, likepe 114, u ama swanisezo ya mwa Mateu 24 kwa lusika lo], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, ni ba bañwi.

GSAM 104Lushango mwa Holland

GSAM 104.1Tuto ya ku taha ha bubeli ne i huwelelizwe mwa Holland ki Hentzepeter, ya naa bulelwa ka nako yeo kuli ki yena muluti ya naa kona hahulu ku fita kaufela mwa naha yeo. Naa sileleza Miziyamu ya Bulena kwa The Hague, a beilwe ki mulena. U bulela za hae mwa liñolo le naa ñolezi mulukisi wa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku mwa kweli ya 6, 1844, kuli naa kalile ku isa pilu kwa taba yeo ka libaka la tolo ye naa mu amile hahulu mwa pilu. Naa nyakisise mañolo ka za taba yeo, mi ka silimo sa 1830 a hatisa bukanyana ye talusa tuto yeo. Ka 1841 a hatisa bukanyana ye ñwi ka za mafelelezo a lifasi. Mwa liñolo le li swana leo, u bulela kuli naa fumani litaba za pili za William Miller ni ba bañwi ba ne ba huweleza fapilaa batu tuto ya ku ba fakaufi kwa ku taha kwa Kreste ka 1842, mwa ku ambolisana ni muuna ya naa tile kwa Holland ku zwa kwa America.

GSAM 104Lushango mwa Tartary

GSAM 104.2Ku zwa kale ka 1821 tuto ya ku taha kwa Mulena ne i lumezwi ni ku lutiwa mwa Tartary. Ibato ka nako yeo mulumiwa wa kwa Ireland naa lumilwe kwa naha yeo, mi muprisita wa Mutartar a mu buza puzo ye li: “Kreste u ka taha lili lwa bubeli?” Naa alabize kuli naa sa zibi nto ni ye ñwi ka za taba yeo; muprisita a komoka hahulu ku utwa kalabo ye cwalo ku mulumiwa ya naa tile ku to ba luta lituto za Bibele, mi a bulela kuli naa nahana kuli “mutu kaufela ya na ni Bibele u swanela ku ziba taba yeo.” Muprisita a bulela ze naa lumela, a li naa nahana kuli Kreste u ka taha ibato ka silimo sa 1844 A.D. Taba ye i fumaneha mwa Magazini wa Ireland, 1821.

GSAM 104Lushango mwa America, India ni mwa Naha ye Tuna ya Yurope

GSAM 104.3Mwa Libukanyana za Ku Taha, Buka ya 2, likepe 135, 1844, Mourant Brock wa kwa England u bulela kuli:—

GSAM 105.1“Haki mwa Britani ye Tuna fela mo ku libelelwa ku kuta kwa Mulukululi ko ku fakaufi ni mo ku utwahala linzwi la temuso, kono ki mwa America, India, ni mwa naha ye tuna ya Yurope hape. Mwa America, baluti ba linzwi ba ba batile ku eza 300 ba kutaza ‘evangeli ye ya mubuso’ ka nzila yeo; mi mwa naha ye, baluti ba Kereke ya England ba ba batile ku eza 700 ba huweleza taba ye swana.”

GSAM 105Kwa Sibaka Kaufela sa ku Yema Lisepe fa Lifasi

GSAM 105.2E. R. Pinney, wa kwa Seneca Falls, N.Y., muluti wa kereke ya Bakolobezi ya naa inezi ku fa bupilo bwa hae kwa ku huweleza tuto ya ku taha kwa Mulena, naa bulezi mwa buka ya hae ya Taluso ya Mateu 24, makepe 8, 9, kuli:—

GSAM 105.3“Ku zwa kale ka 1842, lihatiso za ku taha ha bubeli ne li lumilwe kwa sibaka kaufela sa bulumiwa mwa Yurope, Asia, Africa ni America, kwa wiko ni kwa upa wa Malundu a Rocky.... Baeteleli ba lisepe za luna ni ba ba sebeza mwa zona ba lu bulelela kuli ha ku na sibaka sa ku yema lisepe ko ba fita ko ba fumana kuli lushango lo ha lu si ka ba etelela kale, mi batu ba ba buza hañata za lona.”

GSAM 105Batu ba 3000 ba Huweleza Lushango

GSAM 105.4Pasita G. W. Mitchel, wa kwa Zanesville, Ohio, muluti yo muñwi ya naa huwelelize tuto ye yena ka sibili, naa bulelezi muñoli ha ba ambolisana kwa Newark, Ohio, ka la 8 mwa kweli ya 8, 1894, kuli Mukulu William Miller naa mu bulelezi ha ba ambolisana kwa McConnellsville, Ohio, mwa kweli ya 9, 1844, kuli naa na ni “mabizo ni libaka za maino za baluti ba 3000 mwa libaka ze shutana-shutana za lifasi, ba ne ba huweleza kuli, ‘Mu sabe Mulimu, mi mu mu fe kanya; kakuli nako ya hae ya ku atula i tile,’ ba bañata kwa bona ba li mwa America ya kwa mutulo ni mwa Britani ye Tuna.”

GSAM 105.5William Miller, ha a bulela ka mo “ku huweleza” ko ku ne ku atile, naa bulezi kuli:—

GSAM 105.6“Mutu a li muñwi kamba ba babeli mwa kalulo kaufela ya lifasi ba huwelelize litaba ze, mi kaufela ba lumelelana ka nako,—Wolff wa kwa Asia; Irving, ya naa li wa kwa England kwamulaho; Mason wa kwa Scotland; Davis wa kwa South Carolina; ni ba bañata mwa sibaka se, ba sweli, kamba ba kile ba ba, mwa ku huweleza taba ye.”11

GSAM 106Linzwi la Elia la Hutchinson li Lumiwa Kai ni Kai

GSAM 106.1Mukulu R. Hutchinson naa lumilwe ku zwa kwa England ka 1837 sina mulumiwa wa kereke ya Wesley ku ya kwa Canada. Kwa mafelelezo naa yo ina kwa Montreal. Naa zibana ni batu ba bañata mwa linaha li sili. Mwa lilimo za 1843 ni 1844 naa hatisize likoranta le li bizwa Linzwi la Elia, mwa naa bulela za tuto ya ku taha kwa Mulena. Ka ku ba ni kolo ye bunolo ya ku fumana lisepe ze ya kwa linaha li sili, ni ka ku lumelelwa ku luma litutu ze tuna za makoranta a hae ku si na ku lifa mali a poso, naa a lumezi ka buñata kwa libaka kaufela za lifasi. U bulela za musebezi wa hae kuli naa a lumezi ka ku sa lifisa kwa Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Roma, ni kwa libaka kaufela za mubuso wa Britani ni linaha ze naa busa.

GSAM 106Mwa Lioli za Sandwich

GSAM 106.2Mwa Ku Lela kwa Mwahalaa Butuku ya la 12 mwa kweli ya 10, 1843, ne ku na ni liñolo le li zwa ku Mme O. S. Burnham, wa kwa Kaloa, sioli sa Kaui, mwa Lioli za Sandwich. Yena ni muunaa hae ne li baluti ba sikolo mwa sibaka seo. Ne ba amuhezi tuto ya ku taha kwa Mulena mi ne ba i huweleza teñi, mi sikwata sa balumeli ne si lapela hamoho ni bona mwa lioli zeo.

GSAM 106Lushango lu Bapanywa ni Lwa Joani Mukolobezi

GSAM 106.3Kacwalo lwa bona kuli tuto ya ku taha kwa Mulena ne i huwelelizwe ka ku tala ko ku likana ku taleleza ze ne li polofitilwe mwa mañolo ka za yona.

GSAM 106.4Lushango lo ne lu ka zibahaza ku taha kwa pili kwa Kreste ne lu bulezwi ki mupolofita Isaya ka manzwi a: “Linzwi la ya huweleza mwa lihalaupa li li: Mu lukise nzila ya Mulena; mwa liuwa mu otolole nzila ye tuna ya Mulimu wa luna. Misindi kaufela i ka pahamiswa, mi malundu ni tulundu kaufela li ka kokobezwa; nzila ze kopami li ka otololwa, mi libaka za matulungundu li ka batanyiswa. Kanya ya Mulena i ka sinulwa, mi batu kaufela ba ka i bona hamoho; kakuli mulomo wa Mulena ki wona o bulezi taba ye.”12 Bupolofita bo ne bu talelelizwe mwa misebezi ya “Joani Mukolobezi, ya kutaza mwa lihalaupa la Judea, a li: Mu bake, kakuli mubuso wa lihalimu u fakaufi.”13

GSAM 107.1Muuna yo, a li nosi, mwa likweli ze 6 za musebezi mwa naha i li ñwi ya Judea, naa talelelize bupolofita bo bo makaza. Bupolofita bo niha ne bu beilelwe musebezi wa Joani nako ni sibaka, ha ku cwalo ka bupolofita bo bu ama ku zibahaza ku taha ha bubeli, kakuli musebezi wo ne u ka ezwa ka “linzwi le lituna,” mi ne u ka ata mwa lifasi kaufela.

GSAM 107.2Kacwalo, ka ku talima litaba ze lu bonisizwe, lwa bona ka mo bupolofita bo bu ama lushango lwa ku taha kwa Mulena bu ne bu talelelizwe ka ku nepahala. Nako ya Mulimu ya fita ya ku luta swanisezo ya kota ya feiga, ya ku fa zibiso ya pili ya lushango lwa mungelo wa pili, mi a zusa balumiwa ba hae ku huweleza lushango kwa macaba kaufela, batu ni malimi.

Notes

  1. Mateu 24:32-35. ↩
  2. Maroma 10:14, 15. ↩
  3. Mateu 24:29, 30. ↩
  4. Mateu 24:29. ↩
  5. Mareka 13:24. ↩
  6. Litaba za Kale za Lukiso lwa Kereke, Buka 8, kauhanyo 1, likalulo 2, 3. ↩
  7. Buka ye swana, Buka 12, kauhanyo 3, kalulo 10. ↩
  8. Buka ye swana, Buka 18, kauhanyo 2, kalulo 12. ↩
  9. Linzwi la Kereke, likepe 343. ↩
  10. Musebezi wa Bulumiwa wa Wolff kwa Bokhara. ↩
  11. Lituto za William Miller, likepe 238, 1843. ↩
  12. Isaya 40:3-5. ↩
  13. Mateu 3:1, 2. ↩

Note

Back