Kauhanyo 16 — Lushango lwa Mungelo wa Bulalu
GSAM 247.1“Mungelo wa bulalu a latelela bona, a li ka linzwi le lituna, Haiba mutu u lapela silwane ni siswaniso sa sona, mi a amuhela lisupo la sona fa phulu ya hae kamba fa lizoho la hae, mutu yo u ka nwa waine ya bulilo bwa Mulimu, ye sululezwi ka ku sa kuelwanga mwa kopo ya bulilo bwa hae; mi u ka hlokofazwa ka mulilo ni sulufure fa pilaa mangeloi ba ba kenile ni fa pilaa Ngunyana; mi muusi wa ku hlokofazwa kwa bona u ka kena kwa halimu ku ya ku ile; mi ha ba na ku fumana ku nyola, ni busihu ni musihali, ba ba lapela silwane ni siswaniso sa sona, ni mutu kaufela ya amuhela lisupo la libizo la sona. Fa ki ku itundameza kwa bakena; fa ki ba ba buluka litaelo za Mulimu ni tumelo ya Jesu.”1
GSAM 247Temuso ye Tiile Hahulu mwa Bibele
GSAM 247.2Ye ki temuso ye tiile hahulu ye fumaneha mwa Bibele, mi ki luli kuli litaba za histori ya lifasi la luna ha li bonisi bopaki bo bu li kuli lushango lo lu na luzwi kale. Ka kuba kuli mangeloi wa pili ni wa bubeli ba lushango lo ba bonisizwe ku ba ba nako ya cwale, taba ye i tiisa ka ku tala kuli lushango lo ha lu si lwa linako za kale.
GSAM 247.3Mukulu J. V. Himes a li mwa 1847:—
GSAM 247.4“Kauhanyo ya 14 [ya Sinulo] i bonisa ku lela ko ku makaza, ko ku sa ezwa, ku ba temuso ya batu mwa nako yeo ya muliko o tuna. Temana ya 9-11. Temuso ya buhali bo bu sabisa cwalo ha i fumanehi mwa buka ya Mulimu, kwand'a ye. Kana ha ku talusi muliko o tuna, wa ku tokwa temuso ye sabisa cwalo?”2
GSAM 248Tempele ya Kwalululwa—Ark i Bonwa
GSAM 248.1J. N. Andrews a bulela za lushango lo, a li, “Ku bulwa kwa sibaka se si kenile hahulu mwa tempele ya kwa lihalimu, mo ark i bonahalela, ki taba ye ezahala ha mungelo wa busupa a liza tolombita. Mi ka kuba kuli musebezi wa Muprisita yo Mutuna wa luna yo muhulu u fetolwa ku yo mwa sibaka seo ha ku fela mazazi a 2300, lu utwisisa kuli ku bulwa kwa tempele ku boniswa ki ku fela kwa nako ye, sina mo ku bonisizwe ki lushango lwa mungelo wa pili. Ku kena kwa Muprisita yo Mutuna wa luna mwa sibaka se si kenile hahulu, ku sebeza fa pilaa ark ya Mulimu, ku kumbulula keleke kwa litaelo za Mulimu ze mwa ark yeo. Litaelo za Mulimu li bile li bonesa mwa Sibaka se si kenile sa kwa lihalimu ku zwa ka nako yeo.”
GSAM 248Ku Fetolwa kwa Sabata
GSAM 248.2“Ki taba ye sa lwiwi kuli mulao wa bune, mwa linako ze fetile, u fetolilwe ku zwa kwa lizazi la ku nyola la Mulena ku ya kwa mukopano wa bahedeni wa lizazi la pili la viki. Ku fetolwa ko ku ezilwe ka ku hanana ka ku tala ni Mañolo a Kenile, a amuhela kwa libaka kaufela lizazi la busupa ku ba Sabata ye ñwi feela ya viki ya Mulena. Ku fetolwa ko ku ezizwe ki mukwenuhi yo mutuna, ya na bulezwi ki Daniele kuli u ka ‘nahana ku fetola linako ni milao.’ Maata ao ki wona a swana ni silwane se ne si swanela ku lapelwa ki lifasi kaufela. Mi ki taba ye swanelwa ku elezwa kuli mulao wo, wa na utakilwe nako ye telele, cwale u yemelwa, mi sicaba sa Mulimu se si kala ku u latelela ni milao ye miñwi ye 9. Mulimu a tebelwe kuli u lukisa masalela a hae kwa ndwa ya bona ya mafelelezo ni drakoni, ni ku ba kena ka menyako mwa mulene o kenile. Sinulo 12:17; 22:14. Ku yemelwa kwa mulao wa bune ku lwisana ni Sabata ya bukwenuhi, ni ku bulela litaelo za Mulimu kaufela, ki bopaki bo bu makaza kuli nako ya cwale ki nako ya ku itundameza kwa bakena ni ya temuso ya mungelo wa bulalu.”3
GSAM 249.1Mwa likauhanyo ze fetile lu na kutile kelezo kwa lushango lwa mungelo wa pili ni lushango lwa mungelo wa bubeli, sina mo lu talelezelizwe mwa lushango lo lutuna lwa ku taha ha bubeli ku fitela kwa October 22, 1844. Mañolo a mwa makalelo a kauhanyo ye a li, “Mungelo wa bulalu a latelela bona,” ki kuli a latelela mungelo wa pili ni wa bubeli. Kwa taba ye, ku ka ba ni tuso ku kumbulula mo ku zukezi lushango lwa mungelo wa bulalu.
GSAM 249Ba-Adventista ba Pili ba ba Sileleza Sabata
GSAM 249.2Mwa nako ya “ku lela kwa mwahalaa butuku,” mwa 1844, Mulena a kala ku etelela minahano ya sicaba sa hae kwa ku sileleza Sabata ya lizazi la busupa la viki. Tuto ye, mwa ba-Adventista, i zukezi ka nzila ye: Rachel Preston, Mu-Baptista wa lizazi la busupa, a ya ku yo pila mwa Washington, N.H., mo ne ku na ni keleke ya ba-Adventista. A amuhela tuto ya ku taha, mi keleke yeo, ye na ni balumeli ba ba ka bang 40, ka musebezi wa hae wa ku luta batu, ya amuhela Sabata ya mulao wa bune.4 Taba ye ya zusa ku nyakisisa za taba ye. Mwa Ku Lela ya September 5, 1844, lu bala kuli, “Batu ba bañata ba na ni minahano ye komokile hahulu ka taba ya ku nahana kuli ba tokwa ku sileleza lizazi la busupa la viki.” Polelo ye ne li mwa liñolo la bahlalosi, mo ku na ku likilwe hanyinyani ku tiisa litaba za ku sileleza lizazi la pili. Taba ye ne li ya kwa pele mwa tokollo ya September 12, mo lu fumana polelo ye swanelwa ku elezwa, ye na zuzize ku ituta ka ku tiya ni ka ku tokoka ki batu ba bañata:—
GSAM 249Lizazi la Busupa ki Lona Feela le Beilwe ki Mulao
GSAM 249.3“Beke ye fetile lu fumani kuli lu susuelizwe kwa katulo ye: Ha ku na nako ye ketilwe ye Bakreste ba laelwa ki mulao ku i beya ku ba nako ye kenile. Haiba katulo ye ha i na niti, cwale lu nahana kuli lizazi la busupa ki lona feela lizazi le ku li sileleza ku na ni mulao.”
GSAM 250Liñolo la T. M. Preble
GSAM 250.1Kelezo ya ba-Adventista sina sicaba i na kumbulezwi kwa taba ya Sabata ki liñolo la T. M. Preble, la February 13, 1845, le na hatisizwe mwa Seepo sa Isilaele, Portland, Maine, February 28, 1845. Ha a se a bonisize litaba za Sabata ya Bibele ni taba ya kuli i fetolilwe ku ba lizazi la pili ki bukwenuhi bo butuna, a li: “Ka cwalo lu bona Danieli 7:25 i talelezwa, lunaka lo lunyinyani lu fetola ‘linako ni milao.’ Ka cwalo ku bonahala ku nna kuli ba ba sileleza lizazi la pili ku ba Sabata ki ba ba sileleza lizazi la pili la mupapa ni ba ba loba Sabata ya Mulimu.”5
GSAM 250J. B. Cook wa Taba ya Sabata
GSAM 250.2Ka nako ye nyinyani ha li fitile ku zwa mo, ku na ku bonahala mwa makande liñolo la J. B. Cook, mo a na bonisize kuli ha ku na bopaki bwa Mañolo bwa ku sileleza lizazi la pili ku ba Sabata, mi a sebelisa manzwi a makuswani a: “Ka bunolo cwalo ku zwiswa moya kaufela mwa mekepe ya ba ba zamaya, mwendi ka ku sa ziba, mwa folaga ya Sabata ya mupapa.”
GSAM 250.3Nihakulicwalo ku sileleza Sabata ki banna bao babedi ne ku li kwa nako ye nyinyani, ba na beile sibili mwa musebezi wo ne ku si na ku konahala ku u yimisa ka bunolo. Manzwi a ku bata ku utwa, “ba ba sileleza lizazi la pili la mupapa,” “ba ba loba litaelo za Mulimu,” ni “ba ba zamaya mwa folaga ya Sabata ya mupapa,” a na li fa minomo ya batu ba mianda ba ba na takazo ya ku ziba niti ya taba ye. Mukulu Joseph Bates, wa Fairhaven, Mass., a na susuezwa ki taba ye, mi a amuhela Sabata mwa 1845.
GSAM 250Joseph Bates u Amuhela Sabata
GSAM 250.4Taba ya hae ne li ye: Ha a utwa za sicaba sa mwa Washington, N.H., se na sileleza Sabata, a zwisize katulo ya ku ya ku yo bona keleke yeo ni ku ziba se ne i talusa. A ya, mi ha a ituta taba ye ni bona a bona kuli ne ba nepile, mi a amuhela ku sa yelesa taba ya Sabata. Ha a kutile kwa New Bedford, Mass., a kopana fa kalani ye mwahal'a New Bedford ni Fair Haven ni muzwale ya na li mutu wa butokwa, ya na mu bulezi a li, “Kaptene Bates, ki mañi litaba?” Mukulu Bates a alaba, “Litaba ki kuli lizazi la busupa ki Sabata ya Mulena Mulimu wa luna.” “Hande,” mutu yo a li, “ni ka ya kwa ndu ni yo bala Bibele ya ka, ni ku bona za taba ye.” A eza cwalo, mi ha ba kopana hape, muzwale yo a na amuhele niti ya Sabata mi a na i mamela.
GSAM 251Buka ya Pili ya Sabata
GSAM 251.2Mukulu Bates a kala ka yona nako yeo ku bulela niti ye ku zwa mwa naha ye ñwi ku ya kwa ye ñwi. Ka bunako a bona kuli buka, kamba niha liñolo feela, le li ama taba ya Sabata ne li ka ba tuso ye tuna mwa musebezi wa hae, mi moya wa hae wa susuezwa ki Moya wa Mulimu ku ñola ni ku hatisa nto ye ñwi ya taba ye. Kono taba ne li kuli ku eza cwañi ku si na mali, kakuli mali kaufela a na li ni yena ne li shilingi ya York (sente 12.5). Ki taba ye ka tabisa mubali ku utwa maitemuso a hae mwa taba ye, sina mo a na ni bulezi ku nna mwa 1855.
GSAM 251Bupi bwa Lipondo ze 4
GSAM 251.3A li ha a na li mwa tapelo fa pilaa Mulimu, a zwisize katulo ya ku ñola buka, mi a na ni tumelo ye tiile kuli nzila ya ku i hatisa ne i ka buleha. Ka cwalo a yala fa tafule ya hae ya ku ñolela, a na ni Bibele ni buka ya ku fumana manzwi a mwa Bibele, ku kala musebezi wa hae. Ha ku na hora ye ñwi, Mme Bates a kena mwa kamela mi a li, “Joseph, ha ni na bupi bo bu lekana ku petahaza ku baka,” mi a kumbulula ni lika ze ñwi ze nyinyani ze na tokwa. “U tokwa bupi bo bu kana cwañi?” Kaptene Bates a buza. “Bo bu ka kana lipondo ze 4,” a alaba. “Ki hande,” a li yena. Ha a zwa, a ya kwa sintolo se si bukaufi, a reka bupi bwa lipondo ze 4 ni lika ze ñwi, a li tisa kwa ndu, mi a kutela fa tafule ya hae. Ka nako ye nyinyani Mme Bates a kena, a bona lika ze fa tafule mi a holoa, “Bupi bu zwa kai?” “Kono,” kaptene a li, “kana ha ku na bo bu lekana? U bulezi kuli u tokwa lipondo ze 4.” “Ee,” a li, “kono u bu fumani kai?” “Ni bu rekile,” a alaba; “kana ha ki bona bo na u tokwa ku petahaza ku baka?” “Ee,” Mme Bates a li, “kono wena, Kaptene Bates, mutu ya na zamayize likepe ku zwa New Bedford ku ya kwa libaka kaufela za lifasi, u zwa ni yo reka bupi bwa lipondo ze 4?” “Ee, kana ha ki bona bo na u tokwa ku petahaza ku baka?” “Ee,” Mme Bates a li, “kono u rekile bupi bwa lipondo ze 4(!)”
GSAM 252Mali a $11,000 a Sebelezwa Niti
GSAM 252.1Muliko wo muñwi wa taha ka bunako. Ha Kaptene Bates a tuhela bupilo bwa mwa liñalando, a rekisa kabelo ya hae mwa likepe ka $11,000, kono cwale a na sebelisize mali a hae kaufela ku isa pele taba ya niti. Ku fitela fa nako ye, Mme Bates a na sika ziba muinelo wa hae wa mali, kono a ikutwa kuli cwale u swanela ku mu zibisa, mi a li ka ku itundameza, “Mme, ni sebelisize mali a mafelelezo a ni na fa lifasi ku reka lika zeo.” Ka ku lela ka maswabi, Mme Bates a buza, “Cwale lu ka eza cwañi?” Kaptene a cwa, mi ka butuna bwa kaptene ya laula likepe la hae a li, “Ni ya ku ñola buka; ni ya ku i aba, ni ku fahaza niti ye ya Sabata fa lifasi.” “Hande,” Mme Bates a li, ka ku lela, “lu ka pila ka mañi?” “Mulena u ka bula nzila,” ki mo Kaptene Bates a na alabilo ka ku bosela. “Ee,” Mme Bates a li, “Mulena u ka bula nzila! Ki sona se u bulela ka nako kaufela,” mi a zwa kamela a lila.
GSAM 252Mali a Sa Lebelelwa
GSAM 252.2Ha Kaptene Bates a na a zwelapili ni musebezi wa hae kwa halofo ya hora, a ikutwa mwa pilu ya hae kuli a ye kwa poso, kakuli ne ku na ni liñolo la hae. A ya, mi luli ne ku na ni liñolo. Mwa mazazi ao mali a ku romela liñolo ne li sente 5, mi ku li lefa pili ne ku si ka laelwa. Ya na ñoli liñolo le, ka libaka ze ñwi a na sika lefa mali a ku li romela. Mi fa, Kaptene Bates a na nyenyefalizwe hape, kakuli a na tokwa ku zibisa mukabi wa poso, Ndate Drew, ya na ziba hande, kuli ha na mali a ku lefa mali a poso; kono a li, “U ka ni lumela ku bona mo li zwile?” Mukabi wa poso a li, “U ye ni lona; u ka li lefa ka nako ye ñwi.” “Batili,” kaptene a li, “ni ka si ka zwa ni liñolo mwa ndu ya poso ku fitela mali a poso a lefilwe.” Ha a na swalile liñolo mwa lizoho, a li, “Ni nahana kuli ku na mali mwa liñolo le,” mi a buza mukabi wa poso, “U ka li bula, ka tokomelo? Haiba ku na mali mwa lona, u ka zwa mali a ku lefa poso; haiba ha ku na, ni ka si ka li bala.” Mukabi wa poso a eza mo a na bulezwi, mi bona! mwa liñolo ne ku na bili ya $10. Ha a bala, a fumana kuli liñolo le ne li zwa kwa mutu ya na li, Mulena a na susueza minahano ya hae kuli Mukulu Bates u tokwa mali, mi a na mu romeleza ka potlako; mi ka ku potlaka a ka ba a libelezi ku lefa mali a poso.
GSAM 253.1Ha a se a lefile mali a poso, a ya kwa ndu ya lika za ku yia, a reka barela ya bupi ka $4, ni litapole, sukali, ni lika ze ñwi ze tokahala. Ha a bulela mo li swanela ku iswa, a li, “Musali u ka li, lika ze ha li si za fa, kono u si ka teeleza za a li; u li bulule fa poñi ya ndu.”
GSAM 253.2Kacwalo a ya kwa ndu ya ku hatisa mi a lukisa ku hatisa libuka 1000 za liñolo le li li ni makepe a ka bang 100. Ha liñolo li na li filwe, ba ba hatisa ne ba swanela ku li beya mwa maño ka ku potlaka, mi ba romeleza yena mapampili a ku li lekola. Yena a swanela ku lefa musebezi ha a na amuhela mali, mi libuka ha ne li swanela ku zwa mwa ndu ya ku hatisa ku fitela likoloto kaufela li lefilwe.
GSAM 253.3Kaptene Bates a na ziba hande kuli ha ku na mali a ku lefiwa, kono a ikutwa kuli ki musebezi wa hae ku ñola buka ye, mi a na ni tumelo kuli Mulena u ka susueza lipilu ku romela mali ha a tokahala. Ha a se a rekile pampili, lipene ni lika ze ñwi, ku fa nako kuli lika za ndu li fitele yena, a ya kwa makalelo a ndesi ye isa kwa ndu ya hae. Ha a bona kuli lika zeo li se li le fa poñi, a kena mwa ndu ka munyako wa mulaho, mi a yala hape fa tafule ya hae. Ka nako ye nyinyani Mme Bates a kena ka ku susuezwa, a li, “Joseph, u talime feela fa poñi ya ndu! Lika ze zwa kai? Muromi wa lika a tile ku li bulula. Ni mu bulezi kuli ha li si za fa, kono a li bulula.” “Hande,” Kaptene Bates a li, “ni nahana kuli ku lukile.” “Kono,” Mme Bates a li, “li zwa kai?” “Mulena u li romile,” kaptene a alaba. “Ee,” Mme Bates a li, “Mulena u li romile; ki sona se u bulela ka nako kaufela.” A mu fa liñolo, a li, “Bala le, u ka ziba mo li zwile.” A li bala, mi a kutela kwa kamela ku yo lela hape, kono ku lela ko ne ku li kwa mukwa wo muñwi ku fita kwa pili; mi ha a kutile a kupa ka buikokobezo kuli a swalelwe ka kuba kuli a na sika ba ni tumelo.
GSAM 254Mali a Taha ku Buka
GSAM 254.1Ha musebezi wa ku ñola ni ku hatisa u na zwelapili, Kaptene Bates a na amuhela mali nako ni nako ka poso ni ka linzila ze ñwi, ka linako ze ñwi kwa batu ba na sika kopana ni bona. Ha a amuhela mali, a na a isa kwa ba ba hatisa, mi a na a sebeliswa ku lefa likoloto za buka. Kwa mafelelezo lizazi la taha mo libuka kaufela li na hatisizwe, mi kwa sibaka se na sika lebelelwa ki Muzwale Bates, likoloto ze na sala li lefilwe; mi ka cwalo libuka ha li na si ka libelezwa ni lizazi li li ñwi ku aba.
GSAM 254Koloto ya Mafelelezo i Lefilwe
GSAM 254.2H. S. Gurney, wa Memphis, Mich., a ni bulelela mwa March, 1884, kuli, mwa musihali wo libuka za Mukulu Bates li na felile, a na amuhela $100 fa bili ya koloto ye nako ya ku i batela ka mulao ne i se i felile, kwa mutu ya na bulezi kuli ha na ku mu lefa. Ha a amuhela mali ao, a na a bona ku ba tabo ku sebelisa kabelo ye ñwi ku lefa koloto ya mafelelezo ya liñolo la Sabata la Mukulu Bates. “Kono,” Ndate Gurney a li, “Muzwale Bates ha a sika ziba ku fitela lizazi la ku shwa hae kuli ki mañi ya lefile kabelo ye na sala ya koloto ya buka.” Mitema ye ya Mukulu Bates mwa ku hatisa niti ya Sabata ne i bonahala ku li bulela sicaba sa luna ku zwa kwa makalelo a ku hatisa niti ya taba ya Sabata, kuli, “Mu zwelapili mwa musebezi wo, mi mu lebelele Mulimu ku bula nzila ka ku mi isa pele.”
GSAM 255Mukulu Bates u Na ni Ku Sa Lumelela Lipono
GSAM 255.1Polelo ye latelela, ye khupufalizwe mwa Makalelo a Bupilo, i ka bonisa mo mpo ya bupolofita ni lukiso lwa Sabata li na kopanelizwe:—
GSAM 255.2Ha Musizana Harmon a na li mwendo wa ku yo etela New Bedford, Mass., mwa 1846, a na ziba Mukulu Joseph Bates. A na amuhezi tumelo ya ku taha ka ku kala, mi a na li mushumi ya maata mwa taba ye. Ne li mutu wa Mukreste wa niti, ya na ni likute ni sishemo. A na swala Musizana Harmon ka ku ba ni sishemo sina kuli ne li mwana wa hae. Ka nako ya pili ya na mu utwile a bulela, a bonisize takazo ye tuna, mi ha a se a felize ku bulela, a zuha a li, “Ni li Thomas ya na ni lipelaelo. Ha ni lumele lipono. Kono ha ni na kona ku lumelela kuli bopaki bwa na bulezwi ki kaizeli wa luna busihu bo ki luli linzwi la Mulimu ku luna, ne ni ka ba mutu ya tabile hahulu ya pila. Pilu ya ka i susuezwi ka ku tala. Ni lumelela kuli ya bulela ki wa niti, kono ha ni koni ku talusa taba ya kuli u bonisizwe lika ze makaza ze a na bulezi ku luna.”
GSAM 255Mufumahali Harmon u Amuhela Sabata
GSAM 255.3Mukulu Bates na sileleza Sabata, mi na hatisa butokwa bwa yona. Ka nako yeo Mufumahali Harmon na sika utwisisa butokwa bwa yona, mi na nahana kuli Mukulu Bates na fosize ka ku bulela hahulu za taelo ya bune ku fita ze ñwi ze 9. Kono Mulena a mu bonisa Sibaka se si kenile sa kwahalimu. Tempele ya Mulimu ya bulwa kwahalimu, mi a boniswa areka ya Mulimu, ye ne kwahetilwe ki situlo sa sishemo. Mangeloi ba babeli ne ba yemile, yo muñwi kwa mafelelezo a teñwi a areka, yo muñwi kwa mafelelezo a mañwi, mapiko a bona a aluhile fahalimu a situlo sa sishemo, mi lifateho za bona li talimile ku sona. Mungelo ya na mu felehelize a mu taluseza kuli seo ne si yemela butungetwa kaufela bwa kwahalimu, bo ne bu talima ka sabo ni likute kwa mulao wa Mulimu, wo ne u ñozwi ka munwana wa Mulimu. Jesu a inula sikwahelo sa areka, mi a bona matlapa a licwe a ne ñoletswe litaelo ze lishumi. A makala ha a bona taelo ya bune mwa hali ya litaelo ze lishumi, i potolohilwe ki leseli le li sisibezanga. Mungelo a li: “Ki yona feela mwa ze lishumi ye talusa Mulimu ya pila, ya na bupile lihalimu ni lifasi ni lika kaufela ze mwa zona. Ha mitomo ya lifasi i ne i beiwa, ni mutomo wa Sabata ne u beilwe.” A boniswa kuli haiba Sabata ya niti ne i silelelizwe, ne ku si ke kwa ba ni mutu ya sa lumeli kapa ya latula kuli ku na ni Mulimu. Ku sileleza Sabata ne ku ka sileleza lifasi kwa ku lapelela maswaniso.
GSAM 256.1Taelo ya bune i hatakilwe; ki ka lona libaka leo ha lu bizwa ku lukisa fo ku mbomozwi mwa mulao, ni ku yemela Sabata ye hatakilwe. Mutu wa sibi, ya na itumbukisize fahalimu a Mulimu, mi a nahana ku cinca linako ni milao, a cinca Sabata ku zwa kwa lizazi la busupa ku ya kwa lizazi la pili la viki. Ka ku eza cwalo a mbomoza mwa mulao wa Mulimu.
GSAM 256.2Lizazi le lituna la Mulimu ha li li bukaufi, lushango lu lumiwa ku lemusa batu kuli ba kutele kwa ku sepahala kwa bona ku mulao wa Mulimu wo mulwanisi wa Kreste a mbomozize. Batu ba swanela ku zibiswa fo ku mbomozwi mwa mulao ka tuto ni mutala. Hape a boniswa kuli mungelo wa bulalu wa Sinulo 14, ya zibaheza litaelo za Mulimu ni tumelo ya Jesu, u yemela batu ba ba amuhela lushango lo, ni ku pahamisetsa lifasi linzwi la temuso kuli ba sileleze litaelo za Mulimu ni mulao wa hae sina mboni ya liihlo; ni kuli, ka ku amuhela temuso yeo, ba bañata ne ba ka amuhela Sabata ya Mulena.6
GSAM 256.3Ze ne ezahalile ku Mufumahali Harmon ni Mukulu Bates ne li lumelelana ni mukwa wa Mulena wa ku sebeza. Ki Mukulu Bates ya na zibisize Mufumahali Harmon ni Mukulu White taba ya Sabata, ka ku ba bonisa mwa Mañolo ze tokwa ki mulao wa Mulimu o sa cinci. Nihakulile Mufumahali Harmon na fuwe mahonolo ka ku boniswa lika ze iketile kwa Mulena ka likwedi ze bato ku ba 18, ne ku si na nto ye na mu bonisizwe kale fa taba ye. Cwale nako ya Mulena ne i fitile ya ku ba fa leseli ka mpo wa bupolofita, batu ba ba lumela ha ne ba zuswa ku sileleza mulao wa hae; mi cwalo, ka mukwa wa hae wa ku sebeza, lushango lwa mungelo wa bulalu, “litaelo za Mulimu, ni bopaki bwa Jesu Kreste,” za kopanywa.
GSAM 257Makalelo a Lushango lwa Mungelo wa Bulalu
GSAM 257.1Ku zwa fa nako yeo lushango lwa mungelo wa bulalu lwa kala ku zibahazwa lu kopanyizwe ni ze ñwi ze peli. Niti ya Sabata, ye ne i amana ni areka ya Mulimu ni leseli le ne li ekezeha fa taba ya Sibaka se si kenile, ya tiisa ze ne li bonisizwe kale: kuli musebezi wa ku taha wa kwa mulaho ne u nepile, mi ne u li mwa ndongololo ya Mulena. Cwale ne ba kona ku utwisisa hahulu ku fita kale taluso ya “mihato ye milalu ya ku palama kwa nzila ye ya kwa muleneñi wa Mulimu.”
GSAM 257Mukulu Bates u Amuhela Lipono za Mupolofita Kuli li Zwa ku Mulimu
GSAM 257.2Mwa mwedi wa bu 11, 1846, kwa eziwa kopano kwa Topsham, Maine, ye ne i li teñi Mukulu Bates. Fa kopano yeo Mrs. White a ba ni pono ya mupolofita ye ne i lisize Mukulu Bates ku kolwa ka ku tala kuli lipono zeo ne li zwa ku Mulimu. (Nyalo ya Mufumahali Harmon ku Mukulu James White i bulezwi kwa mulaho.) Na sebelize fa liwate ka lilimo ze mashumi a ketalizoho, a ezize misebezi kaufela ku zwa kwa kuba mushimani ya tusa mwa sekepe ku ya kwa kuba mueteleli ni muñaa likepe. Ka fo na ni taluselelize, zibo ya hae ya linaleli ne i li ye tuna, kuli ka ku talima lika za kwahalimu na kona ku ziba hande-nyana fa na li fa liwate, kwa mutuloho ni kwa buphara bwa lifasi. Mutu ya cwalo ne a ka tabela ku bulela za linaleli.
GSAM 257.3Ha ne ni buisana ni yena, a ni taluseza fo na kolwezwi kuli lipono za mupolofita ne li zwa ku Mulimu. A li lizazi le liñwi a lika ku buisana ni Mrs. White za linaleli, kono ka putako a fumana kuli na sa zibi za tuto ya linaleli; luli, ka fo na mu taluselelize, na sa hupuli kuli na kile a talima nihaiba mwa buka ye bulela taba yeo. Na si na takazo ya ku buisana fa taba yeo, mi a cinca taba ka ku bulela za lifasi le linca ni ze na bonisizwe mwa pono ya mupolofita fa taba ya lona.
GSAM 258“Lihalimu ze Buleha”
GSAM 258.1Mwa silimo sa kwa mulaho, ka lizazi la 19 mwa mwedi wa bu 4, 1845, Litaba za London ze ni Maswaniso ne i hatisize taba ye ne i tabela hahulu ba ba ituta linaleli, ye zwa ku Mulena Rosse, fa lika ze makaza ze na fumani ka sebonela-kwakala sa hae se situna, hahulu pono ya ba ba ituta linaleli ye ba biza kuli “sikoba mwa lihalimu.” Manzibwana a mañwi fa kopano ye bulezwi fahalimu, mwa ndu ya Ndate Curtiss, Mukulu Bates ha na li teñi, ya na si ka kolwa kale za liponahazo ze, Mrs. White, ha na li mwa pono ya mupolofita, a kala ku bulela za linaleli. A talusa ka tabo mikwalaba ya mubala o mufubelu o bofefo ye na bona fa pulanete ye ñwi, mi a ekeza a li: “Ni bona likweli ze ne.” Mukulu Bates a li: “Oo, u talima Jupiter!” Cwale, hasamulaho wa ku inyakanyisa inge u zamaya mwa lihalimu, a kala ku talusa mikwalaba ni lingiliti mwa bunde bwa zona bo ne bu cinca-cinca, mi a li: “Ni bona likweli ze supile.”7 Mukulu Bates a hwelela a li: “U talusa Saturn.” Cwale a li: “Ni bona likweli ze ketalizoho ni ye ñwi,” mi ka nako ye swana a kala ku talusa “lihalimu ze buleha,” ni kanya ya zona, a li ki sikoba se si kena mwa sibaka se si ni leseli le liñata ku fita. Mukulu Bates a li taluso ya hae ne i fita hahulu litaba kaufela za lihalimu ze buleha ze na kile a bala ku muñoli ufi kapa ufi.
GSAM 258.2Ha na sa bulela, mi a sa li mwa pono ya mupolofita, Mukulu Bates a ema, a hwelela a li: “Oo, ni lakaza hahulu kuli Mulena John Rosse a bo na li kwanu busihu bo!” Mukulu White a buza a li: “Mulena John Rosse ki mañi?” Mukulu Bates a li: “Oo, ki yena muituti yo mutuna wa linaleli wa kwa England. Ni lakaza kuli a bo na li kwanu ku utwa musali yo ha bulela za linaleli, ni ku utwa taluso yeo ya ‘lihalimu ze buleha.’ I fita kaufela ze ni kile na bala fa taba yeo.” Ku zwa fa manzibwana ao Mukulu Bates a kolwa ka ku tala kuli lipono za mupolofita za Mrs. White ne li feta zibo ya hae, mi na sa li lauli. Taba ye, ni mukwa wa ku kalimela ni tuto ye ne i fiwa, za mu kolwisa kuli ne li zwa ku Mulimu.
GSAM 259.1Nto ye ya kwahalimu ye talusizwe cwalo ki Mrs. White mwa pono yeo ya mupolofita, ki taba ye sa bulelwi hañata ki bañoli ba za linaleli. Huygens, ya na i fumani pili, u fa taluso ye latelela:—
GSAM 259Leseli la Kanya mwa Sabole ya Orion
GSAM 259.2“Ba ba ituta linaleli ba beya linaleli ze talu bukaufi ni bukaufi mwa sabole ya Orion. Ha ne ni talima ya mwa hali ka sebonela-kwakala mwa silimo sa 1656, fa sibaka sa naleli yeo i li ñwi kwa bonahala linaleli ze ñwi ze lishumi ni ze peli. Mwa zona, ze talu ne li bato ku swalisana, mi hape kwa bonahala ze ñwi ze ne, li benya inge li mwa liluli. Ka cwalo sibaka se ne si li ku zona sa bonahala ku ba ni leseli le liñata ku fita lihalimu ze ñwi, ze ne li bonahala li li ze nsu ka ku sa ba ni maluli. Kwa bonahala inge ku talimilwe mwa liketeni le li buleha, mo mutu a kona ku bona hande sibaka se siñwi se si ni leseli le liñata ku fita.”
GSAM 259.3William Herschel u bulela cwalo za sikoba se sa mwa lihalimu:—
GSAM 259.4“Haiba buphara bwa sona, fa bukakala bo, bu bonahala bu bulehile 10 ° ha bu talimiwa ku zwa fa lu li, sina fo bu bato ku eza, butuna bwa sona bu swanela ku ba bo bu sa koni ku nahaniwa. Ku balilwe kuli butuna bwa sona bu swanela ku fita bwa lizazi ha 2,000,000,000,000.”
GSAM 259Se si ni Leseli le liñata ku Fita Lizazi
GSAM 259.5Thomas Dick, muituti wa butali, u bulela cwalo za liluli le la kwahalimu le li benya:—
GSAM 259.6“Ha lu ne lu beilwe bukaufi ni lona fa hafu ya bukakala bwa naleli ye li bukaufi hahulu, nihakulile bukakala boo ki bo butuna, ku zwa fa sibaka seo ne li ka bonahaza kanya ye bato ku swana ni ya lizazi. Kwa libupiwa ze li bukaufi hahulu ni lona, ne li ka tala kalulo ye tuna ya lihalimu, ni ku bonahala ka kanya ye sa koni ku talusiwa. Kono mulelo wa mafelelezo wa nto ye cwalo, mwa lika kaufela ze i amana ni zona ni ze i eza, mwendi u ka ya feleleza ku patululwa mwa linako za kwapili za bupilo bo bu sa feli. Mi sina lika ze ñwi ze ñata mwa libaka ze kwa kwakala za pupo, i zusa mwa munahano takazo ye tuna ya ku bona lika ze nde ni ze patilwe za lifasi ni lihalimu li patululwa hanyinyani hape.”8
GSAM 260.1Mukulu Bates, ha na feleza taba ye ñozwi fa taba ye, a li:—
GSAM 260.2“Cwalo lu bona mwa bopaki kaufela bo bu filwe (mi ne lu ka fa bo buñata hape, ha ku ne ku tokwahala), kuli fa ku na ni nto ye makaza hahulu ni ye sa koni ku talusiwa mwa lihalimu; sikoba mwa lihalimu se sipotoloho sa sona si fita limaele ze 11,000,000,314 [11,000,000,314]. Huygens ya tumile u li: ‘Ne ni sika bona nto ye swana ni yona mwa linaleli ze ñwi ze sa suti—ku bona hande mwa sibaka se siñwi se si ni leseli le liñata ku fita.’”
GSAM 260Bopaki bo Buñwi fa Pono ya Mupolofita ya Lipulanete
GSAM 260.3Hape lu qotsa ku Mme Truesdail, ya na li teñi fa nako ya ku fiwa kwa pono ya mupolofita ye bulezwi. U li:—
GSAM 260.4“Mme White na fokola hahulu mwa mubili, mi ha ne lu mu lapelela, Moya wa Mulimu wa taha fahalimu a luna. Ka putako lwa lemuha kuli na sa sa lemuhile lika za fa lifasi. Ye ne i li pono ya hae ya pili ya lipulanete. Hasamulaho wa ku bala ka linzwi le li utwahala likweli za Jupiter, ni hasamulaho wa nako ye nyinyani ze za Saturn, a fa taluso ye nde ya lingiliti za yeo ya mafelelezo. Cwale a li: ‘Ba ba pila teñi ki batu ba batelele, ba bunde bo butuna, ba ba sa swani ni ba ba pila fa lifasi. Sibi ha si sika kena kwanu.’ Ne ku bonahala fa sifateho sa Ndate Bates se ne si tohoza kuli lipilaelo za hae za kwa mulaho fa taba ya ko ne li zwa lipono za hae ne li fela ka putako. Luna kaufela ne lu ziba kuli Mueteleli wa likepe Bates na lata hahulu ku ituta za linaleli, kakuli hanata na lu bonisa fa li li lika ze ñata za kwahalimu kuli a lu lute. Ha Mme White a alaba lipuzo za hae hasamulaho wa pono ya mupolofita, a li na sika ituta kapa ku amuhela zibo ya za taba ye ka mukwa ufi kapa ufi, a tala tabo ni nyakalalo. A lumbeka Mulimu, mi a talusa tumelo ya hae ya kuli pono ye ya mupolofita ya lipulanete ne i filwe kuli yena a si ke a belaela hape.”9
GSAM 261Pizi ye Buhali i Sisibezwa ka Sihangwe
GSAM 261.1Hasamulaho wa nako ye nyinyani ku zwa fa kopano ye ya kwa Topsham, kwa ezahala taba ye ñwi ye makaza ye ne i amana ni lipono za mupolofita, ye ni ka talusa sina fo ni taluselelizwe ki Mukulu Bates:—
GSAM 261.2Mukulu White na kalimile pizi ye nca ye ne i si ka laiwa hande, ni kaliki ya ku isa lika kwa mulika, ye ne i ni litulo ze peli. Kaliki yeo ne i ezizwe i si na likota la kwapili la ku sileleza ba ba inzi, kono ne i ni muhato kwa pata kwa yona, ni muhato wa sipi kwa likota ze ne li i kopanya ni pizi. Ne ku tokwahala kuli ku ba ni tokomelo ye tuna ha ku zamaiswa pizi yeo, kakuli ha mitala ya ku i laula kapa nto i ñwi i swala makwamakwaha a yona, ne i ka kala ka nako yeo ku laka ka buhali. Mi ne i swanela ku swaliwa nako kaufela ka mitala ye tiisizwe kuli i si ke ya mata. Pizi yeo ne i li ya mutu ya ne ba bata ku ya kwa hae. Mi kakuli Mukulu White na ziba ku laula lipizi ze nca ze si ka laiwa, a nahana kuli na si ke a ba ni butata bo butuna ku yeo. Kono, ha ne ba ka ziba kuli mwa buhali bwa yona ne i bolaile kale banna ba babeli, yo muñwi ka ku mu pitiza fa macwe a kwa tuko a nzila, mwendi na si ke a isepa hahulu cwalo.
GSAM 261.3Fa nako ye ne ku li batu ba bane mwa kaliki: Mukulu White ni musalaa hae fa situlo sa kwapili, mi Mukulu Bates ni Israel Damon fa situlo sa kwa mulaho. Mukulu White ha na tokomela hahulu ku laula pizi, Mrs. White na buisana za niti, mi maata a Mulimu a ta fahalimu a sitopa, mi a kena mwa pono ya mupolofita a inzi mwa kaliki. Fa nako ye na hweleleza kuli “Kanya!” ha na kena mwa pono ya mupolofita, pizi ya ema ka sihangwe, ya sa sutisa mubili, mi ya isa toho ya yona fasi. Ka nako ye swana, Mrs. White a ema a sa li mwa muinelo woo, mi mahlo a hae a talimile kwahalimu, a nyatuka kwa pata kwa kaliki, a tulukela fa likota ze i kopanya ni pizi, mazoho a hae a swelize fa manyama a kwa mulaho a pizi. Mukulu Bates a hwelela ku Mukulu White a li: “Pizi i ka laka musali yoo ku isa kwa lifu.” Mukulu White a alaba a li: “Cwale Mulena u laula pizi; ha ni lati ku kena-kana.” Pizi ya ema i sisibezi sina pizi ya kale. Kwa tuko a nzila ne ku na ni mubu wo ne u palame mahutu a bato ku ba 6, mi bukaufi ni lukwakwa ne ku na ni sibaka sa bucwani. Mrs. White, mahlo a hae a sa talimile kwahalimu, a sa talima fasi nihaiba ha li ñwi, a palama fa mubu ku ya kwa sibaka sa bucwani. Cwale a zamaya a ya ni ku kuta ka mizuzu ye sikai, a bulela ni ku talusa bunde bwa lifasi le linca. Cwale, toho ya hae i sa li mwa muinelo wo swana, a tuluka fa mubu, a zamaya ku ya kwa kaliki, a nyatuka fa mihato, lizoho la hae li swelize fa mulaho wa pizi, mi cwalo a palama fa likota, a kena hape mwa kaliki. Fa nako ye na inzi fa situlo a zwa mwa pono ya mupolofita, mi ka nako yeo pizi ya kala ku zamaya, ya zwelapili mwa nzila ya yona, i si na taelo nihaiba i li ñwi ye zwa ku ya ne i zamaisa.
GSAM 262.2Mrs. White ha na li fande a kaliki, Mukulu White a nahana ku lika pizi, ku bona kuli ne i sisibezi luli kapa batili. Pili a i swala hanyinyani ka simboko; ka linako ze ñwi pizi ne i ka laka, kono cwale ne ku si na ku inyakanyisa. Cwale a i itaya ka maata, a ekeza maata, mi hape a ekeza. Pizi ya sa tokomela kuitayiwa ni hanyinyani, kono ya bonahala i si na buhali sina litau ze milomo ya zona mangeloi ne ba kwalile busihu bo Daniele na fezi mwa mulindi wa zona. Mukulu Bates a li: “Ne ku li sibaka se si talisa mutu sabo ni likute, mi ne ku bonahala kuli Maata a swana a ne a fa lipono za mupolofita, ka nako yeo ne a kokobeza buhali bwa pizi.”
GSAM 262.3Haiba pono ye ya mupolofita ne i zwile feela mwa bufokoli bo buñwi bwa mubili wa hae, kwa zuka puzo ye: Kana pizi ni yona ne i fokolisizwe ka mukwa wo swana?
GSAM 262Bopaki bwa Israel Damon
GSAM 262.4Fa ni ka fa taba ye latelela ku tiisa litaba ze ne ni taluselelizwe ki Mukulu Bates:—
GSAM 262.5“Lilimo ze bato ku ba mashumi a mabeli kwa mulaho, ni sa zo kala ku sileleza Sabata, Israel Damon a ni taluseza litaba za Mme White za ku ba ni pono ya mupolofita, yena, Mukulu Bates, ni Mukulu White ni musalaa hae ha ne ba zamaya mwa kaliki ye bofefo ye ne i hulwa ki pizi ye nca ye ne i hana ku laulwa. Kacenu ni balile taluso ya taba yeo ye li fahalimu, ye ñozwi ki Mukulu Loughborough, mi i lumelelana ka ku tala ni za na ni taluselelize Mukulu Damon.” I saenilwe kuli: “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., lizazi la 9 mwa mwedi wa bu 2, 1891.”
GSAM 263Bopaki bwa Mukulu Bates fa Lipono za Mupolofita
GSAM 263.1Mukulu Bates u talusa za na ezahalelwi cwalo:—
GSAM 263.2“Nihakulile ne ni sa boni mwa zona nto ye ne i lwisana ni linzwi, ne ni utwa sabo ni ku likwa hahulu, mi ka nako ye telele ne ni sa lati ku lumela kuli ne ku li nto ye ñwi ku fita ze ne li tahiswa ki ku fokola kwa mubili wa hae ka nako ye telele.
GSAM 263.3“Ka cwalo ne ni bata linako, ba bañwi ba li teñi, ha munahano wa hae ne u bonahala ku ba o sisibezi (fande a kopano), za ku mu buza lipuzo ni ku mu buzisisa, yena ni balikani ba hae ba ne ba mu feleheza, hahulu muhulu wa hae wa musali, kuli ha ku konahala ni fumane niti. Mwa maketelo a muñata a na ezize ku zwa fa nako yeo kwa New Bedford ni Fairhaven, ha na li mwa likopano za luna, ni mu boni mwa pono ya mupolofita ha mañata, ni kwa Topsham, Maine. Mi ba ne ba li teñi ka linako ze ñwi za lika zeo ze ne li ama lipilu hahulu, ba ziba hande fo ne ni teeleza linzwi ni linzwi ka takazo ni tokomelo ye tuna, ni ku talima ku inyakanyisa kaufela, kuli ni fumane buhata kapa maata a mutu a ku robaza munahano wa yo muñwi. Mi ni lebuha Mulimu ka nako ye ni bile ni yona ni ba bañwi ya ku iponela lika ze. Cwale ni kona ku ipuella ka sepo. Ni lumela kuli musebezi wo ki wa Mulimu, mi u filwe ku omba-omba ni ku tiisa ‘batu ba hae ba ba hasani,’ ‘ba ba tabuhile,’ ni ‘ba ba ambuzwi,’ ku zwa kwa ku kwalwa kwa musebezi wa luna ... mwa mwedi wa bu 10, 1844. Ku nyanganyeka kwa ‘Bona, ki yo!’ ni ‘Bona, ki yola!’ ku zwa fa nako yeo ku fakanisize hahulu batu ba Mulimu ba ba sepahala ni ba ba bata ku mu utwa, mi ku tahisize butata bo butuna ku ba ne ba sa koni ku talusa mañolo a mañata a ne a bonahala ku lwisana, a ne a beilwe fa pila a bona. Ni ipulela kuli ni amuhezi leseli ni tuto fa mañolo a mañata a ne ni sa koni ku utwisisa hande kwa mulaho. Ni lumela kuli ki mwanaa Mulimu ya itima, ya sepahala, ni ya ni pilu ya ku mu sebeza.”10
GSAM 263.4“Muñoli ha ‘fumani mihupulo’ ya lipono za hae za bupolofita ‘mwa lituto za kwa mulaho kapa mwa ku ituta.’ Ha na amuhezi pono ya hae ya pili ya mupolofita, mwa mwedi wa bu 12, 1844, yena ni sitopa kaufela sa kwa Portland, Maine (fo bashemi ba hae ne ba pila ka nako yeo), ne ba tuhezi ‘ku lela kwa mwahalaa butuku’ sina nto ye felile kwa mulaho. Ki ka nako yeo Mulena ha na mu bonisize mwa pono ya mupolofita bufosi bo yena ni sitopa sa kwa Portland ne ba weli mwa bona. Cwale a taluseza sitopa pono ya hae ya mupolofita, mi ba lumela kuli ze ne ba ezahalelwi mwa mwedi wa busupa ne li li musebezi wa Mulimu.”11
GSAM 264Fo Mashango a Malalu ne a Talimiwa ka 1847
GSAM 264.1Ze latelela ze zwa ku Mukulu James White, ze ñozwi mwa mwedi wa bu 4, 1847, li ka bonisa fo mashango a malalu ne a talimiwa ka nako yeo:—
GSAM 264.2“Litopa kaufela za ba ba lumela ku taha ha bubeli li lumelelana kuli mungelo ya bonisizwe mwa litimana za bu 6 ni za busupa za kauhanyo ye (Sinulo 14), u yemela lushango lwa ku taha kwa kereke ni kwa lifasi.... Musebezi wa mungelo wa bubeli ne ku li ku bonisa sitopa sa ku taha kuli Babilona i wile. Mi kakuli kalulo ye tuna ya bona ne i sika ituta taba yeo ku fitela maata a ‘ku lela kwa mwahalaa butuku’ a ba zusize, ka nako ye ne ba sa kona ku zwa mwa likereke pili lizazi la bu 10 li sika fita, kwa latela kuli ku zwa mwa mwedi wa busupa, 1844, lushango lwa mungelo wa bulalu ne lu li, mi lu sa li cwalo, temuso kwa bakena ya kuli ba ‘swaleleli,’ mi ba si ke ba kutela kwa mulaho ni ku ‘amuhela’ lisupo ze sitopa sa basizani ne si lahlile mwa ku lela kwa mungelo wa bubeli.
GSAM 264.3“Mi kana lushango lwa niti kwa batu ba Mulimu, ku zwa mwa mwedi wa busupa, 1844, ha lu sika ba temuso ye cwalo?—Luli lu bile yona.... Timana ya bu 12 i baliwa kuli: ‘Ki fa ku li pilu-telele ya bakena: ki fa ku li ba ba sileleza litaelo za Mulimu ni tumelo ya Jesu.’ Ne u ba bone kai, Joani?—Ki ‘fanu,’ mwa nako ya lushango lwa mungelo wa bulalu. Kakuli nako ya ku libelela ka pilu-telele i bile ku zwa mwa mwedi wa busupa, 1844, mi kakuli sitopa se si sileleza Sabata ni ze ñwi si bonahalile ku zwa fa nako yeo, ku bonahala kuli lu pila mwa nako ya lushango lwa mungelo wa bulalu.”12
Notes
- Sinulo 14:9-12. ↩
- Litaba za Bulapeli bwa Roma, likepe 112. ↩
- Mangeloi ba Bararu ba Sinulo 14:6-12, makepe 131, 132. ↩
- Rachel Preston a shwa mwa Vernon, Vt., ka February 1, 1868, a li ni lilimo ze 59. ↩
- Histori ya Sabata ya Andrews, likepe 506, tokollo ya 1887. ↩
- Litaba za Bupilo bwa Ellen G. White, lipeji 95, 96. ↩
- Mwa Ku Zuka ni Ku Zwelapili ku bulezwi kuli na boni likweli ze ketalizoho ni ze talu za Saturn. Pucinco ye ne i ezizwe hasamulaho wa kuli mañolo a ku lekwa a zwile mwa mazoho a ka. Ku zwa fa nako yeo, likweli ze ñwi za Jupiter ni za Saturn li fumaniwi. ↩
- Lihalimu za Linaleli ya Dick, lipeji 96. ↩
- Liñolo la Mme Truesdail la lizazi la 27 mwa mwedi wa pili, 1891. ↩
- Linzwi kwa Mutapi o Munyinyani, lipeji 21. ↩
- Mwa buka ye swana, 22. ↩
- Mwa buka ye swana, 10, 11, Brunswick, Maine, mwedi wa bu 5, 1847. ↩