Kauhanyo 25 — Litsi za Lituto
GSAM 391.1“Ufumane butali, ufumane kutwisiso; usike wa libala, mi usike wa fapoha kwa manzwi a mulomo waka. Usike wa bu tuhela, mi bu ka ku buluka; u bu late, mi bu ka ku sileleza. Butali ki sona silo sa pili; kacwalo ufumane butali, mi mwa lika kaufela ze u fumana, ufumane kutwisiso.”1
GSAM 391Sikolo sa Mupolofesa G. H. Bell
GSAM 391.2Musebezi wa tuto wa kereke cwale u hulile hahulu. Sina likalulo ze ñwi za musebezi ze se lu ambozi, makalelo a wona ne e li a manyinyani hahulu. Ka 1868 Mupolofesa G. H. Bell a bula sikolo mwa muaho wa kale wa liofisi, fa kona ya mutulo ni upa kwa mikwakwa ya Kalamazoo ni Washington, kwa Battle Creek. Hape, ka nako ya ku mela kwa limela ka 1871, kwa mafelelezo a Kopano ye Tuna, kwa eziwa lituto za bakutazi za maviki a 4, za ku tusa ba ba sebeza mwa musebezi wa bukutazi ni wa kereke.
GSAM 391Pizo ya ku Bula Sikolo sa Kereke
GSAM 391.3Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya la 16 Lungu, 1872, kwa zwa taba ye bizwa, “A lu ka ba ni Sikolo sa Kereke?” ye ne i talusa hande butokwa bwa sikolo se si cwalo. Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya la 16 Sikulu kwa zibahazwi kuli sikolo ne si bulezwi ni baituti ba 12, mi hasamulaho wa maviki a 2 palo yeo ya ekezeha ku ba 25; hape kwa kaliswa kilasi ya manzibwana ya milao ya puo, ya baituti ba 50. Kotala ya bubeli ya sikolo ya kala ka la 16 Muimunene, 1872, ni baituti ba 40. Ka la 16 Ñulule sikolo ne se si hulile hahulu kuli sa sutiselwa mwa ndu ya ku kopanela, mo litafole za ku ñolela ze kona ku menwa ne li tamelezwi kwa mulaho wa libaka za ku inela za kereke. Hape kwa sielwa kalulo ya tuto ya makalelo, ya baituti ba 63, mwa sibaka sa fahalimu mwa kereke.
GSAM 392Masheleñi a ku Yaha Koleji a Bokanizwi
GSAM 392.1Kopano ye Tuna ya Liatamanyi, 1873, ya zwisa nako ye ñata ku nyakisisa haiba ku ne ku swanela ku bokanya masheleñi a ku yaha miyaho ye swanela sikolo sa kereke, mo basebezi ne ba ka lukisezwa ku kena mwa likalulo ze shutana-shutana za musebezi. Ha taba yeo i lumelezwi, kwa ketwa komiti ya ku bokanya masheleñi a tokwa. Mwa nako yeo, litaba ze ñozwi hande ni ze butokwa za taba ye za na ni ku zwa mwa Tundululo ni Mulibeleli, ze ñozwi ki Bakulu Butler, White, ni ba bañwi; mi ka mafulufulu a Bakulu Butler ni Haskell mwa likopano za mwa masimu ze shutana-shutana, kwa kutilwe masheleñi a mañata a sikolo se ne si lelezwi.
GSAM 392.2Kopano ye ñwi ya sielwa ka la 16 Njimwana, 1873. Kwa kopano yeo kwa bikiwa kuli ne ku se ku sepisiswe $52,000 ya masheleñi a tuto ya Ma-Adventista ba lizazi la busupa, a ku leka libaka ni ku yaha miyaho ye swanela mwa nako ye tatama. Mwa yona kopano yeo, ka ku keta, kwa ketwa komiti ya batu ba 7 ya ku bupa sicaba sa tuto ni ku fumana sibaka sa miyaho.
GSAM 392.3Kwa kopano ye se i bulezwi, George I. Butler a ketwa ku ba Mueteleli wa Kopano ye Tuna, mi Sidney Brownsberger ku ba Muñoli. Komiti ye ne i ketilwe ki Kopano ye Tuna ne i li George I. Butler, S. N. Haskell, ni Harmon Lindsay. Mabizo a James White, Ira Abbey, J. N. Andrews, ni Uriah Smith a ekezezwa, kuli ba sebeze hamoho ni Komiti ya Kopano ye Tuna sina Komiti ya Batu ba 7, ye ne ya ñoliswa ka mulao ka libizo la “Sicaba sa Tuto sa Ma-Adventista ba lizazi la busupa.” Ku zwa fo, Mupolofesa Brownsberger a sebeza ni Koleji ya Battle Creek ku fitela a bizwa ku yo etelela koleji ye ne i ka bulwa kwa Healdsburg, California.
GSAM 393Liakere ze 12 li Lekezwi Koleji
GSAM 393.1Ka la 31 Ñulule, 1873, komiti ye ya leka mubu wa liakere ze 12 kwa wiko wa Battle Creek; liakere ze 7 za wona za ba sibaka sa Koleji ya Battle Creek.
GSAM 393.2Sikolo sa kereke sa kwa Battle Creek sa bula kotala ya sona ya maliha mwa matungu a muaho wa bulalu wa liofisi ka la 15 Ñulule, 1873, ni baituti ba 110 ba ba ñolisizwe.
GSAM 393Butokwa bwa Likolo za Kereke
GSAM 393.3Ka za butokwa bwa likolo ze swanela za tuto ku luna sina kereke, Mrs. White a ñola cwana ka 1873:—
GSAM 393.4“Maata kaufela a munahano a swanela ku sebeliswa ni ku huliswa, kuli banna ni basali ba be ni minahano ye lekani hande. Lifasi li tezi banna ni basali ba ba hulile fa neku i li ñwi feela; ba bile cwalo kakuli kalulo i li ñwi ya maata a bona ne i huliswa, kono ze ñwi za sitwa ku hula ka ku sa sebeliswa. Tuto ya ba bañata ba banana i palezwi. Ba ituta hahulu ku fita tekanyo, inze ba tuhela ze ama bupilo bwa misebezi ya zazi ni zazi....
GSAM 393Tuto ye Hulisa Likalulo Kaufela ya Tokwa
GSAM 393.5“Ku ina feela mwa ku ituta, ka mo likolo li zamaisisezwa cwale, ku sitisa banana ku lukela bupilo bwa musebezi. Munahano wa mutu u tokwa ku sebeza. Ha u sa sebezi mwa nzila ye lukile, u ka sebeza mwa ye maswe. Kuli munahano u lule u lekani hande, musebezi wa mabizoho ni ku ituta li swanela ku kopanywa mwa likolo.
GSAM 393.6“Mwa mizwale ye felile ne ku swanela ku lukisezwa tuto ye bupalami ku fita. Likolo ne li swanela ku kopanywa ni libaka za bulimi ni za ku eza lika. Ne ku swanela ku ba ni baluti ba misebezi ya mwa ndu, mi kalulo ya nako ya lizazi ni lizazi ne i swanela ku sebeliswa mwa musebezi wa mabizoho, kuli maata a mubili ni a munahano a sebeliswe ka ku lekana. Ha likolo ne li tomilwe ka mulelo o lu bulezi, cwale ne ku si na ku ba ni minahano ye miñata ye sa lekani hande.”2
GSAM 394Koleji ya Battle Creek
GSAM 394.1Mwa mbumbi ni mwa nako ya ku wa kwa matali ka 1874, muaho wa Koleji ya Battle Creek wa yahiwa. Ne u li muaho wa litina, wa mabato a 3 fahalimu a libato la mwatasaa mubu, wa maoto a 75 x 75, o yehile sina sifapano sa Sigerike. Wa fella ni ku neelwa ka mukiti o swanela ka la 4 Sope, 1875. Sikolo sa bulwa mwa muaho wo ni baituti ba ba fita 100 ni baluti ba 7 ba ba kona, ba likalulo ze shutana-shutana. Ha koleji i bulwa mwa silimo sa tuto sa 1877, kwa bikiwa kuli ne ku na ni baituti ba 200. Piho ya Sicaba sa Tuto ye ne i filwe kwa Kopano ye Tuna ka Yenda, 1880, ya bonisa kuli baituti ba 1400 ne ba ñolisizwe kwa Koleji ya Battle Creek ku zwa ka 1873 ku fitela Ñulule, 1880.
GSAM 394Likolo ze Ñwi ze 2 li Bulezwi
GSAM 394.2Kwa Kopano ye Tuna ya Ñulule, 1882, kwa bikiwa kuli likolo ze 2 za kereke ne li bulezwi mwa silimo seo ka ketelelo ya kopano. Se siñwi ne si li Koleji ya Healdsburg, kwa Healdsburg, California, ye ne i bulezwi ka la 11 Lungu; se siñwi ne si li Sikolo se Sipahami sa South Lancaster, kwa South Lancaster, Massachusetts, se ne si bulezwi ka la 19 Lungu.
GSAM 394Koleji ya Healdsburg
GSAM 394.3Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya la 15 Sope, 1884, kwa zwa manzwi a a tabisa a tatama ka za sikolo sa kereke sa kwa Libala la Liwate la Pacific:—
GSAM 394.4“Ka Muimunene, 1881, kopano ya likereke mwa naha ya California ya lumelelana ku bula sikolo sa kereke, mi ya keta komiti ya ku talaliseza mulelo wo. Ka Lungu, 1882, ne ku se ku lekilwe sibaka se situna ni muaho o swanela wa matungu a 10, ku hirilwe baluti ba 2, mi ku kalilwe sikolo sa baituti ba 33. Mwa silimo sa koleji (se ne si kalile ka la 29 Sikulu, 1882), sikolo sa ñoliswa ka mulao ku ba koleji, sibaka se siñwi sa liakere ze 5 sa lekiwa, ndu ye tuna [ya ku inela baituti] ya yahiwa, baluti ba 6 ba fumanwa, mi baituti ba 152 ba ñoliswa. Ku zwa fa ku bulwa ha sona, ne ku se ku sepisiswe masheleñi a a batla a ba $27,000 a musebezi wo; a mañata ku ona a se a patilwe ki batu ba California.”
GSAM 395Sikolo se Sipahami sa South Lancaster
GSAM 395.1Batu ba New England ba kalisa sikolo sa bona mwa ndu ya ku lapela kwa South Lancaster, Massachusetts. Ka mafulufulu a a sa feli a Mukulu S. N. Haskell ni ka ku itima kwa batu ba luna ba New England, miyaho ya sikolo ne i se i lukile ku neelwa mwa nako ya ku wa kwa matali ka 1884. Miyaho ya Mukopano wa Sikolo se Sipahami sa South Lancaster ne i li 5 mwa nako yeo, mi ye 2 ne i li ye micha luli. Muaho wa sikolo ne u li wa maoto a 60 x 65, mi muaho o muñwi o ne u sa zo yahiwa, wa ndu ya baituti, ne u li wa maoto a 36 x 88. Miyaho ye ya neelwa ka la 19 Yenda, 1884.
GSAM 395.2Sibaka se sa tuto, hasamulaho wa lilimo ze 21 za musebezi o munde, si sa zwelapili hande, mi si lumile basebezi ba ba tiile mwa musebezi wa Mulena kwa likalulo ze shutana-shutana za lifasi. Mueteleli wa sikolo cwale ki Frederick Griggs, ya sebeza hape sina muñoli wa Kalulo ya Tuto ya Kopano ye Tuna.
GSAM 395Sikolo sa ku Lukiseza Basebezi sa London (England)
GSAM 395.3Musebezi kwa London, England, ha u zwelapili ku hula ni ku tiya, kwa bonwa kuli ne ku swanela ku bulwa sikolo sa ku lukiseza basebezi ba Bibele mwa mbumbi ya 1887, ni ku kopanya sikolo seo ni musebezi wa ku luta Bibele. Basebezi ba lumilwe ku zwa kwa sikolo se ku yo sebeza kwa likalulo ze ñwi za United Kingdom ni kwa linaha za yona ze busezwa. Cwale sikolo se si zwelapili hande si zamaiswa mwa Ndu ya Duncombe, kwa mutulo wa London, ka ketelelo ya Mupolofesa H. R. Salisbury, ya ne a fumani tuto ya hae ya makalelo mwa koleji kwa Battle Creek, Michigan.
GSAM 396Koleji ya Battle Creek i Ekeliwa
GSAM 396.1Butokwa bwa sibaka se situna kwa Koleji ya Battle Creek ne bu li butuna hahulu, kuli mwa mbumbi ya 1886 kwa tokwa ku ekeza hahulu muaho wa koleji; mi mwa silimo se ne si tatama (1887), ku yaha ndu ya ku lobala ya baituti ba basali (ye ne i zibahala ka libizo la Ndu ya kwa Wiko). Ndu ya kwa Wiko i na ni matungu a baituti ba 150, mi batu ba 225 ba kona ku inela mwa ndu ya ku cela. Kono Ndu ya kwa Mbwela, ye ne i yahilwe ka 1884 kwa mbwela wa sibaka sa koleji, ne i sebeza sina ndu ya ku lobala ya baituti ba banna. Ha koleji i bulwa kwa kotala ya maliha ya 1886-87, ne ku na ni baituti ba 568.
GSAM 396.2Ka 1885 Mupolofesa W. W. Prescott a beiwa ku ba mueteleli wa Koleji ya Battle Creek, mi hasamulaho wa nako ye kuswani a ketwa ku ba Muñoli wa Tuto wa kereke. Ku eza cwalo kwa bonahala ku ba kwa butali. Koleji ya Battle Creek ya fumana tuso, mi hape, ka misebezi ya muñoli ya cwalo ni ka mbuyoti ya Mulimu, kwa taha kutwano ye tiile hahulu ni ku sebeza hande ku fita mwa likolo za luna kaufela za kereke.
GSAM 396Koleji ya Bulumiwa ya Emmanuel
GSAM 396.3Koleji ya Battle Creek ya sebeza hande ku fitela silimo sa 1901, fo mubu ni miyaho li ne li lekisizwe ku Mukopano wa Koleji ya Amerika ya Bulumiwa bwa Kalafo, mi sicaba sa tuto sa emiswa. Mukopano o munca wa koleji wa bupiwa ka nako yeo, wa bizwa Koleji ya Bulumiwa ya Emmanuel. Kwa fumanwa polasi kwatuko ni Berrien Springs, kwa mbwela ni wiko wa Michigan, mo baituti ba se ba yahile miyaho, mi sikolo se si zwelapili hande si zamaiswa. Mulelo o tiile wa sikolo se ki ku fa “tuto ya likalulo kaufela,” ka ku lumelelana ni taelo ye kutuluzwi kwa kalulo ya pili ya kauhanyo ye. Takazo ni mulelo o mutuna wa baluti ba Koleji ya Bulumiwa ya Emmanuel ki ku lukiseza basebezi ka ku tala kuli ba kone ku sebeza mwa kalulo ifi kapa ifi ya lifasi mo ba ka bizwa ki ketelelo ya Mulimu ku yo sebeza.
GSAM 397Sikolo sa Bibele sa fa Mwahali, Chicago, Illinois
GSAM 397.1Mwa Tundululo ni Mulibeleli ya Liatamanyi, 1887, Mukulu George I. Butler a tisa mulelo wa kuli ku yahiwe muaho wa bulumiwa kwa Chicago, Illinois. Muaho wo ne u swanela ku sebeza sina sikolo sa Bibele sa fa mwahali sa ku luta basebezi ba Bibele, mi hape ne u kona ku sebeliswa sina kereke ni ndu ya bulumiwa ya batu ba luna mwa muleneñi. Mwa nako ya ku wa kwa matali ni ya maliha ya 1888-89 muaho wa yahiwa. Mali a a sebelisizwe, ku balela ni libaka, ndu, lisebeliso za mwa ndu, ni ze ñwi, ne a batla a ba $28,000. Wa bulwa ka mukiti ka la 4 Lungu, 1889, ka lituto za baabi ba libuka. Kwa nako ya ku neelwa kwa wona, kwa bulezwi kuli batu ba luna ne ba ziba batu ba 1,000 kapa ku fita ba ba ne ba se ba amuhezi niti ya cwale mwa likalulo ze shutana-shutana za naha ka mafulufulu a basebezi ba Bibele.
GSAM 397.2Sikolo se sa zamaiswa hande ki Mukulu Geo. B. Starr ku fitela nako ya ku mela kwa limela ka 1891. Hasamulaho, ni baluti ba ba ketilwe ki Komiti ya Kopano ye Tuna, sa zwelapili ka musebezi wa sona ku fitela silimo sa 1893, fo kwa lemuhilwe kuli muaho ne u sa lekani ku ba ni sibaka sa batu ba ba ñata ba ba ne ba tokwa ku ituta Bibele. Ha ku lukisezwa ku kopanya sikolo sa Bibele ni Koleji ya Battle Creek, muaho wa kwa Chicago wa lekiswa ku Mukopano wa Bulumiwa bwa Kalafo ni wa ku Tusa Batu. Muaho wo u ekezelizwe ni ku lukisezwa ku ba ndu ye nyinyani ya kalafo, mi cwale u bizwa Lutai lwa kwa Chicago lwa Ndu ya Kalafo ya Battle Creek.
GSAM 397Koleji ya Kutwano, Nebraska
GSAM 397.3Kopano ye Tuna ya 1889 ya nyakisisa mulelo wa ku yaha koleji mwa sibaka se si bunolo ku likopano za likereke mwa linaha ze 9 ze: Iowa, Minnesota, Kansas, Missouri, Nebraska, Dakota, Texas, Colorado, ni Arkansas. Kacwalo kopano ya keta komiti ye ne i swanela ku keta sibaka se sinde sa sikolo. Batu ba libaka ze cwale ka Des Moines, Iowa, Fremont ni Lincoln, Nebraska, ni ba libaka ze ñwi, ha ba utwa ze ne lu lela ku eza, ba kangisana ku sepisisa limpo za musebezi wo. Batu ba sibaka ni sibaka ne ba lata hahulu kuli miyaho i yahiwe mwa muleneñi wa bona. Kakuli Lincoln, Nebraska, ne i sepisisa limpo ze tuna ku fita, mi ne i bonwa ku ba sibaka se si swanela hahulu, sikolo sa beiwa fo.
GSAM 398.1Muaho o mutuna, wona Koleji ya Kutwano, ki wa maoto a 141 x 84. Butelele bwa wona ku zwa fa mubu ku ya kwa toho ya lulelo lwa wona lo lu potolohile ki maoto a 100. Kwa ntle a muaho wo ku na ni miyaho ye 2 ya ku lobala, o muñwi ni o muñwi wa maoto a 104 x 104, wa mabato a 3. Ne ku sepisizwe kuli masheleñi a a ka zwa mwa mubu o ne u filwe sina mpo a ne a ka patela hafu ya mali a ku lukiseza koleji ye ya fa mwahali ya kereke kapa ku fita. Mwa yona, basebezi ne ba ka lutwa mwa likalulo ze fapani ka Sikuwa, ka lipuo za Scandinavia, ni ka Sijelimani, ki baluti ba ba luta ka lipuo za habo bona.
GSAM 398.2Miyaho ya neelwa ka la 24 Muimunene, 1891, mi sikolo sa bulwa ka la 30 Muimunene. Palo ya ba ba ñolisizwe mwa silimo sa pili ne i li 301. Ka 1892 sikolo sa bulwa ni baituti ba 222, mi palo ya ba ba ñolisizwe mwa silimo seo ne i li 553. Ku bona, ba 71 ne ba li mwa kalulo ya Sijelimani, mi ba 85 mwa ya lipuo za Scandinavia.
GSAM 398.3Polasi i kopanizwe ni koleji, mi i fa musebezi ku baituti ba ba lata ku sebeza mwa bulimi. Koleji i na hape ni sibaka sa ku baka sinkwa, mo ku ezwa hape ka bunyinyani lico za ku tusa bupilo. Mwa silimo sa 1903 kwa bupiwa mukopano wa ku hatisa lipampili ni libuka ka Sijelimani, ka puo ya Sweden, ni ka lipuo za Denmark ni Norway. Mukopano wo u na ni ndu ya wona ya ku hatisa libuka, ni musebezi kaufela wa kereke wa ku hatisa mwa Amerika ku batu ba macaba ao. Musebezi wo hahulu u ezwa ki baituti. Ba lutwa musebezi wa ku hatisa, mi hape ba fumana zibo ka ku eza musebezi wa bulumiwa ka bona beñi.
GSAM 398.4Musebezi wa kalafo le wona u kopanizwe ni koleji ye. Ka ku sebelisa sibaka hande, kwa lemuhwa kuli sikolo ne si kona ku tuhela ku sebelisa muaho o muñwi o mutuna wa ku lobala. Kacwalo, ka mali a manyinyani, kwa bulwa ndu ya kalafo, mi i sebeza hande hahulu.
GSAM 399Koleji ya Walla Walla
GSAM 399.1Sikolo se si fumaneha kwatuko ni Walla Walla, mwa naha ya Washington, mi sa neelwa ka la 8 Ñulule, 1892. Sikolo sa bulwa lizazi le ne li etelela leo, ni baituti ba 101. Palo ye ya ekezeha mwa silimo seo ku ba 185. Polasi ye nyinyani ni misebezi ye ñwi ya ku eza lika li kopanizwe ni sikolo se. Si zwelapili hande, mi si eza musebezi o munde. Mupolofesa J. L. Kay ki yena ya etelezi baluti cwale.
GSAM 399Sikolo sa Australia
GSAM 399.2Ka la 24 Muyana, 1892, sikolo sa bulwa kwa Melbourne, Australia, mwa muaho o ne u hirilwe, ni baluti ba 5. L. J. Rousseau, ya ne a zwa kwa Koleji ya Battle Creek, Michigan, ne a li yena mueteleli wa pili wa sikolo. Mwa silimo sa 1894 sikolo se ne si na ni baituti ba 89 ba ba ñolisizwe.
GSAM 399Ku Suta ku ya kwa Avondale
GSAM 399.3Ba ba ne ba etelela sikolo ne ba lata ku kopanya musebezi wa mabizoho ni ku ituta. Kwa bonwa kuli ku suta ku ya kwa sibaka se siñwi ne ku swanela; kacwalo sikolo sa suta ku zwa mwa muleneñi o mutuna wa Melbourne ku ya kwa Avondale, Cooranbong, New South Wales, mwa sibaka sa mahae, mo polasi ne i fumanwi ni miyaho ye swanela i yahilwe. Sikolo cwale si zamaiswa hande ka mulelo wa ku kopanya tuto ni musebezi wa mabizoho.
GSAM 399Ze ne li Bulezwi ka Avondale li Talalezwi
GSAM 399.4Mwa ku toma ni ku zamaisa sikolo, mulelo wa komiti ne u li wa kuli si zamaiswe ka ku lumelelana hahulu ka mo ku konahalela ni litaelo ze ne li filwe ka za likolo za tuto ni musebezi wa mabizoho. Se ne si swanela ku ba “sikolo sa mutala,” mi nako ni nako kwa tiisezwa kuli ha si zamaiswa hande, si ne si ka atleha. Ne ku si ku atleha sina sikolo feela, kono ni wona mubu, o ne u bulezwi kuli ha u na tuso, ne u ka zwala hande. Nako, ni mbuyoti ya Mulena, li supile niti ya ze ne li bulezwi. Niha ku ne ku na ni komelelo ye tuna ka lilimo ze ñata ze latelana, ye ne i sinyize bulimi ni ku palelwisa lijalo kaufela ze ne li ba potolohile, polasi ya Avondale ne i li tala mi i zwala hande. Ye ne i li taba ye makaza hahulu, kuli basebezi ba mubuso ba taha ku buza ka za mikwa ya bulimi ye ne i sebeliswa, ye ne i tahisa ku atleha ko ku makaza.
GSAM 400.1Piho ya musebezi wa sikolo ya silimo sa 1903 i bonisa kuli palo ya baituti ne i ekezehile ka 50 mwa 100. Masheleñi ni ona ne a li mwa muinelo o munde—mali kaufela a a ne a tokwa ne a patilwe, mi ne ku siyezi $1,500 mwa polokelo ya masheleñi, ya ku sebeliswa ku tusa sikolo. Mupolofesa C. W. Irwin u bile muzamaisi ni mueteleli wa sikolo ka nako ye batla i ba lilimo ze 4.
GSAM 400Sikolo se Sipahami sa Mt. Vernon
GSAM 400.2Kopano ye Tuna ya 1893 ya amuhela keto ye ne i lumelela ku bulwa kwa sikolo se sipahami kwa Mt. Vernon, Ohio. Sikolo se si kopanizwe ni misebezi ye miñwi ya mabizoho, mi ku bikiwa kuli si eza musebezi o munde. Palo ya ba ba ñolisizwe ka 1894 ne i li 140. Mupolofesa J. W. Loughhead ne a sebelelize sina mueteleli wa sikolo se ka lilimo ze ñata, ku fitela a bizwa ku ya kwa Washington, D.C. Aterese ya sikolo ki Academia, Ohio.
GSAM 400Sikolo sa Tuto ni Musebezi wa Mabizoho sa Keene
GSAM 400.3Kopano ye Tuna ya 1893 ya lumelela ku bulwa kwa sikolo sa tuto ni musebezi wa mabizoho kwa Keene, Texas. Kwa fumanwa polasi ya liakere ze fita 130, kwa yahiwa miyaho, mi sikolo sa bulwa ka ketelelo ya Mupolofesa C. B. Hughes ni batasi ba hae. Si zamaiswa ka ku lumelelana ni mulelo wa ku kopanya musebezi wa mabizoho ni ku ituta. Palo ya baituti ba ba ñolisizwe ka 1894 ne i li 160. Sikolo se ni sona si atlehile hahulu.
GSAM 400Koleji ya Kutwano ya Claremont
GSAM 400.4Sikolo se si fumaneha kwa Kenilworth, kwatuko ni Cape Town, mwa Afrika ya Mbwela. Baluti ba sona hahulu ne ba ketilwe ku zwa kwa Koleji ya Battle Creek. Sa bulwa ka 1894, ni baituti ba 90 ba ba ñolisizwe. Kwa mafelelezo a silimo sa pili sa tuto, palo ya baituti ne i se i ekezehile hahulu kuli kwa tokwa ku ekeza muaho wa sikolo ku fumana sibaka se siñata. Koleji cwale i talimelwa ki Mupolofesa C. H. Hayton.
GSAM 401.1Ma-Adventista ba lizazi la busupa hape ne ba zamaisa sikolo sa mwa munzi (sa tuto ya makalelo) kwa Claremont, sa baituti ba 70, ni sikolo sa kereke kwa Beaconsfield, se ne si na ni baituti ba 30 ba ba ñolisizwe ka 1894.
GSAM 401Kukusufezo ya Musebezi wa Tuto, 1895
GSAM 401.2Muñoli wa tuto a fa piho ye tatama kwa Kopano ye Tuna ka Yowa, 1895:—
GSAM 401.3“Libaka za tuto za kereke li kona ku bulelwa ka bukuswani cwana: Ku na ni likoleji ze 5 ze fumaneha mwa libaka ze tatama: kwa Battle Creek, Michigan; College View, Nebraska; Healdsburg, California; College Place, Washington; ni Kenilworth, Afrika ya Mbwela. Ku na ni likolo ze sipahami ze 4, kapa likolo ze luta lituto za mayemo ao mwa naha ye, kwa South Lancaster, Massachusetts; Mt. Vernon, Ohio; Keene, Texas; ni Graysville, Tennessee.... Kwa ntle a ze ku na ni Sikolo sa Bibele sa Australia; sikolo kwa Mexico se si kopanizwe ni bulumiwa bwa kalafo; sikolo sa bana ba sicaba sa Sioli sa Pitcairn; kwa Raiatea, sa mukopano wa lioli za Society, mwa mbwela wa Liwate le Lituna la Pacific; kwa Bonacca, sa Lioli za Bay mwa Liwate la Caribbean; likolo za kereke ze batla li ba 15 mwa naha ye ni kwa linaha ze ñwi; likolo ze 2 za Bibele za Kopano ye Tuna; ni likolo ze ñata ze si ka tomiwa ka mulao, za baabi ba libuka ni za likopano za likereke za mwa libaka.”
GSAM 401.4Ha muñoli a bulela ka bukuswani palo ya baituti mwa likoleji ni likolo ze tomilwe za kereke, u li: “Ka ku akaleza ko ku se na ku feteleza, ku na ni baituti ba ba fita 3,000 ba lilimo kaufela ba ba ñolisizwe mwa likolo za Ma-Adventista ba lizazi la busupa mwa nako ye.”
GSAM 402Kukusufezo ya Litsi za Lituto, 1903
GSAM 402.1Musebezi ni libaka za tuto mwa Ma-Adventista ba lizazi la busupa li hulile sina likalulo ze ñwi za lushango. Sina mo ku bonisezwa mwa Buka ya Silimo ya Kopano ye Tuna ya 1904, mwa nako ye ku na ni likoleji ni likolo ze sipahami ze 9 mwa Amerika, ni ze 5 mwa linaha ze ñwi. Za mwa linaha ze ñwi li fumaneha mwa libaka ze: kwa Avondale, New South Wales; Kenilworth, Claremont, kwatuko ni Cape Town, Afrika ya Mbwela; Holloway, kwa mutulo wa London, England; Nyhyttan, Järnboås, Sweden; Friedensau, kwatuko ni Magdeburg, Germany.
GSAM 402.2Mwa Amerika ku na ni likolo za mayemo a mwahali ze 14; mwa linaha ze ñwi, ze 5. Ze za mwa linaha ze ñwi li fumaneha kwa Copenhagen, Denmark; Honolulu, Naha ya Hawaii; Diamante, Entre Rios, Ripabuliki ya Argentina, mwa Amerika ya Mbwela; Curityba, Brazil, mwa Amerika ya Mbwela; Brusque, Brazil, mwa Amerika ya Mbwela.
GSAM 402.3Kwa ntle a libaka za tuto ze bulezwi fahalimu, ku na ni likolo za likereke za mwa libaka ze 357 ze zamaiswa ki kereke. Ku zona, ze 317 li mwa United States, mi ze 40 li mwa linaha ze ñwi. Ha lu ne lu na ni lipalo ze nepahezi ku fitela kwa nako ye, lipalo ze ne li ka ekezeha hahulu. Likolo ze ñata li bulezwi ku zwa kwa mafelelezo a 1902. Ka mutala, kopano ya likereke mwa naha ya Nebraska ne i bihile kuli i na ni likolo za kereke ze 10. Ka la 1 Yowa, 1904, piho ya bona i bonisa “likolo za kereke ze 24,” ili ku ekezeha kwa ze 14 mwa kopano ya likereke mwa naha i li ñwi.
GSAM 402.4Ka niti, lizoho la Mulena le li etelela li etelezi ka ku makaza ni ku bulela musebezi wa tuto nzila mwa batu ba. A fe butali ku ba ba bizwa ku zamaisa kalulo ye ya musebezi wa hae, kuli likolo ze shutana-shutana li zamaiswe ka ku lumelelana ni mulelo o a laezize. Cwale ku ka ba ni buñata bwa basebezi ba Mulena ba ba kona ni ba ba hulile hande, ku si banna ni basali ba ba hulile “fa neku i li ñwi feela” mwa tuto ni mwa muzamao. “Mulena a fa linzwi,” ku bulela muñoli wa Lipesalema, mi “buñata bwa ba ba li zibahaza [impi, kwa neku la letlakala] ne bu li butuna.”