Sula 7 — Dongruok Mapiyo mar Wach
GSAM 126.1“Kendo naneno malaika machielo maratego kolor aa e polo, morwakore gi boche, kendo olando ne ni e wiye. Wang’e ne chal gi chieng’, kendo tiendene ne chal gi sirni mag mach. Ne oting’o buk matin moyaw e lwete. Noketo tiende mar korachwich e nam, to tiende mar koracham e piny, kendo nokok gi dwol maduong’, mana ka sibuor muoch. Kane okok, mor polo abiriyo nowuoyo gi dwondegi.... Kendo malaika mane aneno kochung’ e nam gi e piny noting’o lwete malo e polo, kendo nokwong’ore e nying Jal mangima nyaka chieng’, mane ochweyo polo gi gik ma ni iye, gi piny gi gik ma ni iye, gi nam gi gik ma ni iye, ni kinde onge kendo. To e ndalo ma dwond malaika mar abiriyo winjore, ka obiro chako chutho tung’ne, wach mopondo mar Nyasaye biro chopo, mana kaka nosewachone jotichne ma jonabi.”1
GSAM 126Malaika en Ranyisi mar Joote ma Ji
GSAM 126.2Kaka osenyis, tich mar yalo Injili osemiyi dhano, kendo Ruoth osesingo ni obiro gwedho tichno nyaka “gik piny.”2 Omiyo malaika ma oting’o wachni nyaka bed ranyisi mar wach makwako kinde ma nyaka yalne joma odak e piny. Wachno ilando koa e buk “moyaw,” ma nyiso malong’o ni chon ne olor. Nyasaye miyo joote machal kamagi duong’; nimar “olando,” ma en ranyisi mar singruok mar Nyasaye, ni e wigi, kendo gichung’ korwakore gi ler mar duong’ Nyasaye, ka gilando wach gi teko mar Jachwech mar gik moko duto. Gima ilando kae en wach makwako kinde, ma chon ne “oseketie mihuri,” to sani ilando koa e buk “moyaw.”
GSAM 127.1E sure mokadho osenyis ni Ruoth noketo kinde ma ler ne onego chiw kuom gik kinde maduong’ mar koro wach—ndalo 2300—ma nyiso yo nyaka ng’ado bura mar nono; kendo ni wach mokor ni ng’eyo biro medore nochopo adier kane oyiero ji mang’eny ma nofwenyonegi lerno. Kendo noketo kinde ma ne onego puonj “ngero mar yiend ng’owu,” ka ochungo jopuonjge e kinde gi karno mondo gidhi gilande pinje ngerono. E yo machal kamano, noketo malong’o kinde ma wach makwako kinde ne onego medore nyaka obedi kok maduong’, kendo kamano e kaka notimore adier.
GSAM 127Kok Maduong’ mar Wach Mokwongo
GSAM 127.2Kinde ma ne onego land wachni gi kok maduong’ en wach mamiyo ji dwaro ng’eyo. Kae okete e kinde ma ni e kind chutho tung’ mar auchiel gi mar abiriyo. Mano inyalo neno kuom kar ma ochung’e e Ndiko Maler, kendo kuom wachno owuon, mawacho niya: “E ndalo ma dwond malaika mar abiriyo winjore, ka obiro chako chutho tung’ne, wach mopondo mar Nyasaye biro chopo, mana kaka nosewachone jotichne ma jonabi.” Mano en neno malong’o ni kinde ma ilando e wachni dhi nyaka chutho tung’ mar abiriyo.
GSAM 127Kinde mar Kok Maduong’
GSAM 127.3Ka malaika mar abiriyo chutho tung’ne, wasomo ni “hekalu mar Nyasaye noyaw e polo, kendo e hekalune nonenoe sandug singruokne.”3 E tich mar kar dolo maler mar piny, ot ma sandugno ne nitie—kar maler moloyo—ne iyawo dichiel kende e higa. Mano ne en e odiechieng’ mar misango mar pwodho richo, kendo ne itimo kamano mondo iruch richo—pwodhruok mar kar dolo maler. Kinde mane jonabi owacho, ma tichni mar pwodho, ma Kristo timo, ne onego timree, en e gik ndalo 2300.4 Owach bende ni ka malaika mar abiriyo chutho tung’ne, dwonde e polo wacho ni kinde osechopo mondo ong’adne joma otho bura.5
GSAM 128.1Ranyisini mar koro wach e Fweny 10 nyiso kinde ma wachni ne onego dhi nyime “gi dwol maduong’,” kendo e giko, “mana ka sibuor muoch.” Kaluwore gi koro wachni, kinde ma wach ne onego medore nyaka obedi “kok maduong’” chakore e gik tung’ mar auchiel nyaka gik kindeno mar koro wach ma nyiso yo nyaka pwodhruok mar kar dolo maler; e weche mamoko, nyaka gik ndalo 2300. Tung’e ang’wen mokwongo nochopo e lwenje mag jo-Goth, jo-Vandal, jo-Hun, gi mamoko, mane opogo piny Roma mar podho chieng’ e migepe apar kata pinjeruodhi apar.
GSAM 128Tung’ mar Abich
GSAM 128.2Tung’ mar abich nyiso chakruok mar din mar Islam gi boche mag puonjge mag miriambo, to moloyo, nyiso kinde mar “dwe abich,” kata higni 150 adier, chakore e kinde ma “ne gin gi ruoth moloyogi.” E tarik 27 mar dwe mar abiriyo, 1299, Othman, mane ochako pinyruoth mar Ottoman, nomonjo piny Nicomedia. Chakre kindeno jo-Ottoman nochando kendo “osando” pinyruoth mar Roma mar wuok chieng’ nyaka tarik 27 mar dwe mar abiriyo, 1449, ma ne en higni 150 mag chutho tung’ mar abich. E kindeno jo-Turkey nobiro gi jolwenjgi mondo omonj dala Constantinople owuon, ka gitiyo gi buru mach e lwenjgi. Ne gigoyo kite madongo e ohinga mag Constantinople gi bunduk maduong’ mar lweny, ma jagor wach makadho miluongo ni Gibbon wacho ni ne dwar rwethi 60 mondo oywadhe.
GSAM 128Gik Tung’ mar Auchiel
GSAM 128.3E kinde machiegni gi mano, John Palleologus, ma jogor weche mokadho keto kaka ruoth maduong’ mar jo-Yunani mogik, notho. Constantine Decozes ema ne onego okaw kom duong’ kaluwore gi chik, to owach ni nikech ne oluoro Amurath, sultan mar jo-Turkey mane kedo kode, nokwayo Amurath mondo oyiene mondo odonj e kom duong’. Tim machalo kamano ne nyalo nenore ka chiwo kom duong’ne ne jo-Turkey. Adier, bang’ kinde matin jo-Ottoman nokawo dala Constantinople gi pinyruoth mar Roma mar wuok chieng’. E yo kamano, ne “ginego” pinyruodhno e weche mag loch, ma chon ne “gisando.” Ne onego “ginege” kuom “saa achiel, gi odiechieng’ achiel, gi dwe achiel, gi higa achiel.”
GSAM 129.1Ka wakawo ma kaka kinde mar koro wach, odiechieng’ achiel kaka higa achiel, to kindeno nyalo rom nade? Penjono oyot: higa achiel, ma en ndalo 360, kata higni; dwe achiel, ndalo 30, kata higni; kendo odiechieng’ achiel, higa achiel,—duto ndalo 391, kata e adier, higni 391. Nikech saa achiel en achiel kuom migepe 24 mag odiechieng’, ka en ranyisi, ne obiro bedo nus mar dwe, kata ndalo 15. Omiyo kinde duto mar loch mar jo-Islam ma onge gi jal motelo e wigi e piny Roma mar wuok chieng’ ne obiro bedo higni 391 gi ndalo 15. Ka imedo ma e tarik 27 mar dwe mar abiriyo, 1449, to wachopo e tarik 11 mar dwe mar aboro, 1840, kaka gik kinde mar thuolo mar loch mar Turkey, mana kaka onyis e tung’ mar auchiel.
GSAM 129Daktari Josiah Litch Koro Podho mar Pinyruoth mar Ottoman
GSAM 129.2E higa 1838 Daktari Josiah Litch, mar Philadelphia, Pa., bang’ yie e adiera mane William Miller onyiso, noriwore e tich mar miyo wach ong’ere moloyo. Noyiko weche mag goyo e kalatas mag ji duto kuom tung’e abiriyo mag Fweny. Nochung’ kuom wach ma onge gi kiawa ni tung’ mar auchiel biro weyo chuth kendo teko mar Ottoman biro podho e odiechieng’ mar 11 mar dwe mar aboro, 1840, kendo ni mano biro nyiso piny ni odiechieng’ achiel e koro wach mar ranyisi nyiso higa achiel mar kinde adier.
GSAM 129.3Owetewa moko, kata joma ne oyie kode e wachni, ne miel gi luoro kuom gima ne obiro timore “ka ok ochopore” kaka nowacho. To mano ne ok obwoge; nomedo dhi nyime ka otimo duto mane onyalo mondo ji ong’e pache kuom wach mar Turkey. Kalatas mag ji duto nokeyo wach mane osewacho kuom gima ne obiro timore. Riwruoge mag joma ok oyie kuom Nyasaye noloso wachno e chokruokegi, kendo negiwacho niya, “Ma en ng’ato ma oyie keto nyinge e chandruok, kendo ka wachni obiro timore kaka owacho, to obiro moko wachne ma onge gi kiawa ni odiechieng’ achiel e koro wach en ranyisi mar higa achiel, kendo ni ndalo 2300 gin higni machalo kamano, kendo ni gibiro gik e 1844.”
GSAM 130.1Goyo puonj mar Daktari Litch e kalatas nomiyo ji mang’eny obedo gi chuny mar ng’eyo, kendo e yo kamano ji alufe mang’eny noluong mondo orit gik chandruok mane osechakore e kind Mehemet Ali, pasha mar Misri, gi sultan mar Turkey. Ji mia mang’eny nowacho niya, “Ka wachni obiro gik kaka daktari osewacho, to obiro moko chik mar ‘higa-odiechieng’’ mar loko tiend kinde ma onyis gi ranyisi, kendo wabiro bedo jo-Adventist.”
GSAM 130Sultan mar Turkey Kedo gi Pasha mar Misri
GSAM 130.2Kuom higni mang’eny mokadho nyaka 1840, sultan ne osedonjo e lweny gi Mehemet Ali, pasha mar Misri. E 1838 pek mane ni e kind sultan gi jatichne mar Misri mane ni e bwo lochne nogeng’ kuom kinde moko gi teko mar joote mag pinje mamoko. To e 1839, lweny nochakore kendo, kendo nomedore nyaka, e lweny maduong’ e kind jolweny mag sultan gi Mehemet, jolweny mag sultan nonegi kendo nokethgi duto, to Mehemet nokawo yiene mag lweny moterogi Misri. Sultan ne odok motow nyaka kane lweny ochakore kendo e dwe mar aboro, ne odong’ mana gi yie ariyo madongo moloyo mag lweny gi yie adek matindo mag lweny, kaka gik makuyo modong’ kuom yie mang’eny mag Turkey mane chon nigi teko. Mehemet notamore chuth weyo yiegino mondo odwokgi ne sultan, kendo nowacho malong’o ni ka pinje man-gi teko otemo maye yiegino, to obiro wang’ogi. Weche ne ochung’ kamano kane, e 1840, England, Russia, Austria, gi Prussia nodonjo e wachno kendo ong’ado ni gibiro rieyo pekno; nimar ne nenore malong’o ni, ka nowe gino kamano, to Mehemet ne obiro kawo kom duong’ mar sultan mapiyo.
GSAM 131Donjo mar Pinje Man-gi Teko Moserivore
GSAM 131.1“Sultan noyie mondo pinje man-gi teko moserivore odonj e wachno, kendo e yo kamano nochiwo wachno e lwetgi gi chunye owuon. Chokruok mar pinjegi notim London, ka sheik Effendi Bey Likgis ne nitie kaka jaote mar Ottoman mane omiyi teko duto mar ng’ado weche. Ndiko mar chik mogik ma nyaka lu note noyik mondo omiye pasha mar Misri. E ndikono sultan ne obiro miye loch mar Misri ma nyithinde bende ne biro kawo bang’e, kendo loch kuom githas mar Siria duto chakre e dho nam Suez nyaka Nam Tiberias, kaachiel gi gweng’ Acre, e ngimane duto; to e ng’ate, ne onego owuog e kuonde mamoko duto mag piny sultan mane okawo, kendo oduok yie mag lweny mag Ottoman. Ka otamore yie e gima sultan miyeni, to pinje ang’wen man-gi teko ne biro kawo wachno e lwetgi giwegi kendo tiyo gi yore mamoko duto ma gineno ni owinjore mondo gichunye oyie luwo chik.
GSAM 131.2“Ne nenore malong’o ni, mana saa ma ndiko mar chik mogikno ne oket e lwet Mehemet Ali, wachno ne obiro wuok nyaka chieng’ e bwo teko mar jal mokwongo [sultan], kendo chakre saa ma, ng’ado wechene ne obiro bedo e lwet pinje mamoko man-gi teko.
GSAM 131Koro Wach Ochopo—Gik mar Thuolo mar Loch mar Turkey
GSAM 131.3“Sultan nooro Rifat Bey gi yie sirikal ma dhi gi teko mar iro nyaka Alexandria, mondo omiye pasha wach mar chik mogikno. Nokete e lwete, kendo nokaye e odiechieng’ mar 11 mar dwe mar aboro, 1840! E odiechieng’no, sultan nooro ndiko ne joote mag pinje ang’wen man-gi teko, ka openjogi chenro mane onego lu ka pasha notamre luwo chike mag ndiko mogikno. Negidwoke ni yikruok osetim, kendo ni ne onge gimomiyo onego obed gi bwok kuom gimoro amora mane nyalo timore. E odiechieng’ni kinde mar higni 391 gi ndalo 15 mane omi mondo teko mar Ottoman omed dhi nyime norumo; to thuolo mar loch mar sultan ne nitie kanye?—Noserumo!”6
GSAM 132.1Chakre odiechieng’no nyaka kawuono, sultan osebedo ka nyaka oluw weche ma pinje man-gi teko chike, kendo neno ka pinyruodhe pogi, ka gikawo migepe, achiel bang’ machielo, mondo gitigi giwegi.
GSAM 132Dwaro mar Ji mar Ng’eyo Koro Wach Ochiew
GSAM 132.2Chopo malich mar koro wachni nomulo paro mag ji gi teko maduong’. Nomedo dwarogi mar winjo weche mag koro wach mosechopo gi ma ne pod chopore. Daktari Litch nowacho ni e dwe manok bang’ tarik 11 mar dwe mar aboro, 1840, ne oseyudo barupe koa kuom joma ok oyie kuom Nyasaye moloyo alufu achiel ma ne ong’ere, moko kuomgi ne jotelo mag riwruoge mag joma ok oyie. E barupgino negiwacho ni giseweyo kedo gi Muma, kendo giseyie ni en fweny mar Nyasaye ne dhano. Moko kuomgi nolokore chuth ne Nyasaye, kendo ji manok kuomgi nodoko jowuoyo man-gi nyalo e Riwruok maduong’ mar Biro mar Ariyo. Moko nowachone Daktari Litch e yo machalo kama: “Wasewacho ni joma loko tiend koro wach kawo weche koa e buge machon ma osenonore, mag weche mokadho, mondo omokgo wechegi ni koro wach ochopo; to e wachni wan gi gik matimore adier e nyim wang’wa.”
GSAM 132.3Mondo anyis kaka, mana e gik tung’ mar auchiel, wach mar Biro nochako dhi nyime “gi dwol maduong’,” abiro nyiso gima notimore kaka ng’ato achiel mane otiyo e wachni nonyisa.
GSAM 132.4E higa 1840, E. C. Williams, mane en jalos heme gi lewni mag yie e tich maduong’, mar Rochester, New York, noyie e wach, kendo noluongo Jotelo Miller gi Himes mondo obi Rochester kendo owuone ji alufe mag dalano. Negidwoke ni ne gionge gi pesa mane dwarore mondo giyud ot maduong’ moromo ma ji ne nyalo donjoe. Nodwoko niya, “An gi hema moluor ma lachne koa e bath achiel nyaka machielo kokadho e diere en fut 120. Abiro gore, keto kome e iye, kendo rite, ma onge chudo. Biuru kendo landuru wach.” Nowachona niya, “Negibiro, kendo hema ne ok nyal kawo kata nus mar joma nobiro winjo, omiyo namedo githas ma bor fut 40, mi hema noromo fut 160 x 120. Hemani ne opong’ gi ji pile, kendo ji mia mang’eny nochokore machiegni kode oko, duto ka gidwaro ahinya winjo wach.”
GSAM 133Ji Mia Mang’eny Lando Wach
GSAM 133.1Mondo oromne dwaro mar winjo mane medore, ne itiyo gi heme madongo, kendo chokruoge ne itimo e bwo yiendegi e kinde liet. E kinde koyo, ne itiyo gi moko kuom ute kanisa madongo moloyo gi ute mag chokruok mar ji duto, kendo duto ne opong’ chuth gi jowinjo man-gi dwaro mar ng’eyo. Kar Jatelo Miller chungo “machiegni kende” e lando wach, kaka nosebedo motimo kapok 1840 ochopo, ji maromo mia adek noriwore kode e lando e nyim ji duto gik kinde mar ndalo 2300, kendo e goyo kok ni, “Kinde onge kendo,” kendo ni, “Saa mar ng’ado burane osechopo.” E yo kamano waneno kaka, kane kinde mar Ruoth ochopo mondo wach omed landore e piny duto, wachne nochopo, kendo chuny ji milion mang’eny nomul gi dwaro mar winjo luong’no.
GSAM 133.2Gima ne adier kuom Riwruok mar Biro e Amerika ne adier bende e pinje mamoko. Chakre higa 1840, kar ji manok keyo buggi, ji piero mang’eny nowuok mapiyo nyime, ka wawacho kamano, mondo giland kokno. E England ne nitie jopuonj lemo mia abiriyo mag Kanisa mar England kende ma lando wach, kapok wahulo weche mag ji mang’eny mamoko mane tiyore e tichno. E pinje madongo ma ni e piny moloyo piero ariyo, wach ne dhi nyime gi chuny mach machalo mane miyo janeno wacho niya, “Jogi tiyo gi chunygi duto ahinya.”