Sula 16 — Wach mar Malaika Mar Adek
GSAM 247.1“Malaika mar adek noluwogi, kawacho gi dwol maduong’ niya, Ka ng’ato lamo ondiek kod kido mare, kendo oyie kawo ranyisi mare e lela wang’e, kata e lwete, en bende nomadh divai mar mirima mar Nyasaye, moool e kikombe mar mirimbe ma ok oruw gi gimoro; kendo nosande gi mach kod salfa e nyim malaika maler, kendo e nyim Nyarombo; kendo iro mar sandgi idho malo nyaka chieng’: kendo gionge yueyo odiechieng’ kata otieno, gin joma lamo ondiek kod kido mare, kod ng’ato ang’ata mokawo ranyisi mar nyinge. Kae e ma horuok mar joma ler nitie: kae e ma joma rito chik mag Nyasaye, gi yie mar Yesu nitie.”1
GSAM 247Siem Maduong’ Moloyo Duto e Muma
GSAM 247.2Ma e siem maduong’ moloyo duto manie Muma, kendo en wach madier ni weche mondiki mag historia mar pinywa onge gi wach moro amora manyiso ni wachni oseyie winjore e kinde mokadho. Wach madier ni osenyis ni malaika mokwongo gi mar ariyo kuom malaikagi gin mag tieng’ ma sani, nyiso maler ahinya ni wachni ok en mar kinde machon.
GSAM 247.3Jatelo J. V. Himes nowacho e 1847 niya:—
GSAM 247.4“Sula mar apar gang’wen [mar Fweny] nyiso ywak ma wuoro, ma pod biro kok, mondo osiemb ogendini e sa mar tem maduong’no. Ndiko 9-11. Onge kamoro machielo e buk Nyasaye ma ilandoe mirima makwiny kaka ma. Donge ma nyiso ni tem maduong’ nobedie, ma omiyo siem makwiny kamano dwarore?”2
GSAM 248Hekalu Oyawore—Sandug Muma Onenore
GSAM 248.1J. N. Andrews nowacho kuom wachni niya, “Yawo kar dolo maler moloyo duto e hekalu mar polo, ma omiyo Sandug Muma nenore, en wach matimore e kinde ma dwond malaika mar abiriyo winjore. Kendo nikech tich Jadolo Maduong’wa loku odhi e otno e giko mar ndalo 2300, wang’eyo ni yawo hekalu timore e giko mar kindeno, kaka land wach mar malaika mokwongo nyiso. Donjo mar Jadolo Maduong’wa e kar dolo maler moloyo duto mondo oti e nyim Sandug Muma mar Nyasaye, miyo kanisa ng’iyo chik mag Nyasaye manie iye Sandug Mumano. Chakre kindeno chik mag Nyasaye osesiko rieny koa e kar dolo maler mar polo.
GSAM 248Loko Sabato
GSAM 248.2“En wach madier ma onge ng’ama nyalo dagi ni e kinde moko motelo, chik mar ang’wen nolok oa e odiechieng’ mar yueyo mar Ruoth odhi e nyasi mar joma ok ong’eyo Nyasaye mar Jumapil. Lokruokni notim e yor makedo tir gi Ndiko Maler, manyiso kamoro amora ni odiechieng’ mar abiriyo kende e Sabato mar Ruoth e juma. Notime gi jaweyo yie maduong’, ma Daniel nokoro ni ‘nobedi gi paro mar loko kinde gi chike.’ Lochni e gima e adier chal gi ondiek ma piny duto ne biro lamo. Kendo en wach ma dwarore ng’eyo ahinya ni chikni, ma osenyono gi tiende kuom kinde malach, koro inyiso adierane, kendo jo-Nyasaye ochako rite kaachiel gi chike ochiko mamoko. Erokamano obed ne Nyasaye nikech oik joma odong’ ne lwenjgi mogik gi thuol maduong’, kendo ne donjo gi rangeye e dala maler. Fweny 12:17; 22:14. Nyiso adiera mar chik mar ang’wen ka ikedo gi Sabato mar weyo yie, kod lando chik mag Nyasaye duto, en ranyisi mar neno maler ni kinde ma sani e kinde mar horuok mar joma ler, kod siem mar malaika mar adek.”3
GSAM 249.1E sure motelo, wasewuoyo kuom wach mokwongo gi mar ariyo kuom wechegi, kaka nosetimore e lando maduong’ mar Biro mar Ariyo nyaka 22 mar dwe mar 10, 1844. Ndiko manie chakruok mar sulani wacho niya, “Malaika mar adek noluwogi,” tiende ni, noluw malaika mokwongo gi mar ariyo. E wachni, nyalo bedo gima jo somo dwaro ng’eyo, ka wawuoyo kuom chakruok mar wach mar adek.
GSAM 249Jo-Sabato Mokwongo ma Adventists
GSAM 249.2E kinde mar “ywak mar chuny otieno,” e 1844, Ruoth nochako telo paro mag joge e rito Sabato mar odiechieng’ mar abiriyo. Puonjni nochakore e kind Adventists kama: Rachel Preston, ja-Baptist mar Odiechieng’ mar Abiriyo, nodhi odak Washington, N.H., kama ne nitie kanisa mar Adventists. Noyie puonj mar biro, kendo nikech tichne mar land wach, kanisano, ma ne nigi jomemba kar 40, noyie Sabato mar chik mar ang’wen.4 Ma nomiyo ji ochako nono wachno. E Ywak mar 5 mar dwe mar 9, 1844, wasomo niya, “Ji mang’eny paro gi chunygi duto kuom wach ma jomoko paro ni en dwaro mar rito odiechieng’ mar abiriyo.” Wachni ne ni e ndiko mar jaandik kalatas, ma ne itemoe matin mondo omi rito Jumapil tekone. Wachno nomed wuoyoe e kalatas mar 12 mar dwe mar 9, ma wayudoe wach ma pek moluwo kama, ma nomiyo ji mang’eny somo gi ng’iyo wachno matut ahinya:—
GSAM 249Odiechieng’ mar Abiriyo Kende e ma Chik Oketo
GSAM 249.3“E juma mokadho, wachopo e paro ma: Onge but kinde moro ma chik dwaro ni jo-Kristo ket tenge kaka kinde maler. Ka paro ma ok en adier, to wapar ni odiechieng’ mar abiriyo kende e odiechieng’ ma nitie chik moro ma dwaro ni oriti.”
GSAM 250Ndiko mar T. M. Preble
GSAM 250.1Adventists kaka oganda duto nochako ng’iyo wach Sabato nikech ndiko mar T. M. Preble kuom wachno, mondiki e 13 mar dwe mar 2, 1845, kendo moyali e Genruok mar Israel, Portland, Maine, 28 mar dwe mar 2, 1845. Bang’ nyiso gima omiyo Sabato mar Muma dwarore, gi wach madier ni weyo yie maduong’ noloke odoko Jumapil, owacho niya: “Kamano waneno Daniel 7:25 timore, ka tung’ matin loko ‘kinde gi chike.’ Kuom mano aneno ni ji duto ma rito odiechieng’ mokwongo kaka Sabato gin jorit Jumapil mag papa, kendo joma turu Sabato mar Nyasaye.”5
GSAM 250J. B. Cook kuom Wach Sabato
GSAM 250.2Bang’ mano matin, ndiko mar J. B. Cook nofwenyore e gima oyali, ma nonyiso ni onge ranyisi kuom Ndiko Maler mowinjore gi rito Jumapil kaka Sabato, kendo notiyo gi wachni machiek: “Kamano, gi yot, yamo duto ogol e lewni mag yiedhi mag joma wuotho, nyalo bedo ma ok ging’eyo, e bwo bendere mar Sabato mar papa.”
GSAM 250.3Kata obedo ni rito Sabato mar chuo ariyogi nosiko kuom kinde machiek, negichako wach ma ne ok nyal chungi mayot. Weche ma ji hera wacho, kaka “jorit Jumapil mag papa,” “jotur chik mag Nyasaye,” gi “wuotho gi yie e bwo bendere mar Sabato mar papa,” ne ni e dhok ji mia mang’eny ma ne dwaro ng’eyo adiera kuom wachni. Kamano Jatelo Joseph Bates, mar Fairhaven, Mass., nochako chike ite, kendo noyie Sabato e 1845.
GSAM 250Joseph Bates Oyie Sabato
GSAM 250.4Gima notimore ne en kama: Kane owinjo kuom oganda man Washington, N.H., ma ne rito Sabato, nong’ado e chunye ni nobiro limo kanisano, mondo one gima tiende en. Notimo kamano, kendo kane osomo wachno kodgi, noneno ni gin gi adier, kendo noyie ler kuom wach Sabato sano. Ka odwogo New Bedford, Mass., noromo e olalo man e kind New Bedford gi Fair Haven gi owadwa mong’ere ahinya, ma nomose kama, “Jatend yie Bates, wach manyien en ang’o?” Jatelo Bates nodwoko niya, “Wach manyien en ni odiechieng’ mar abiriyo e Sabato mar Ruoth Nyasachwa.” Ng’atno nowacho niya, “Ber, abiro dhi dala mondo asom Mumana, kendo ang’i wachno.” Notimo kamano, kendo kane gibiro romo kendo, owadwano noseyie adiera mar Sabato kendo ne rite.
GSAM 251Buk Mokwongo kuom Sabato
GSAM 251.2Jatelo Bates nochako lando adierani sano ka wuotho oa e piny achiel odhi e machielo. Onge kinde malach, noneno ni buk, kata kalatas matin kuom wach Sabato, nobed kony maduong’ ne en e tichne, kendo Roho mar Nyasaye nomulo chunye mondo ondik kendo oyal gimoro kuom wachni. To penjo ne en kaka ma ne nyalo timore maonge pesa, nikech gima duto ma ne en godo ne en siling achiel mar York (sent apar gariyo gi nus). Nyalo bedo gima jasomo dwaro ng’eyo ka anyiso gima notimore ne e wachni kaka onyisa e 1855.
GSAM 251Ratili Ang’wen mag Moko
GSAM 251.3Nowacho ni kane en e lemo e nyim Nyasaye, nong’ado e chunye mondo ondik bukno, kendo noneno adier ni yo nobiro yawore mondo oyali. Omiyo nobet e mesane mar ndiko, ka en gi Muma kod buk manyiso kuonde ma weche mag Muma yudoree, mondo ochak tichne. Kane saa achiel kadho, chi Bates nodonjo e ot nowacho niya, “Joseph, aonge gi moko moromo ne loso makati duto,” kendo e sa nogo bende nonyiso gik moko matindo ma ne odwaro. Jatend yie Bates nopenjo niya, “Moko machanoni romo nade?” Nodwoko niya, “Kar ratili ang’wen.” En nodwoko niya, “Ber ahinya.” Kane chiye osewuok e ot, nodhi e duka machiegni, ong’iewo moko ratili ang’wen kod gik mamokogo, okelogi dala, kendo obet kendo e mesane mar ndiko. Bang’ mano matin, chi Bates nodonjo, noneno gikno e mesa, kendo nokok niya, “Mokoni owuok kanye?” Jatend yie nowacho niya, “Ang’o, donge romo? Ne iwacho ni idwaro ratili ang’wen.” Chiye nowacho niya, “Ee, to ne iyude kanye?” En nowacho niya, “Ne ang’iewe; donge mano e romb ma ne idwaro mondo itiek loso makati?” Chi Bates nomedo niya, “Ee, to in, jatend yie Bates, ng’ama osewuotho gi yiedhi koa New Bedford odhi kuonde duto mag piny, iwuok idhi ing’iewo moko ratili ang’wen?” En nowacho niya, “Ee, donge mano e romb ma ne idwaro mondo itiek loso makati?” Chi Bates nowacho niya, “Ee, to ing’iewo moko ratili ang’wen(!)?”
GSAM 252Dola Alufu Apar Gachiel ma Noti Godo ne Adiera
GSAM 252.1Tem machielo noluwe piyo. Kane jatend yie Bates weyo tich nam, nouso pok mare e yie kuom $11,000, to koro nosetiyo gi gik ma ne en godo duto mondo omed tich mar adiera. Nyaka odiechieng’no chi Bates ne pok ong’eyo kit pesa mare ne ochalo, to noneno ni koro onego onyise, omiyo nowacho gi kwe niya, “Chiega, pesa mogik ma an godo e piny asetiyo godo ng’iewo gikno.” Chi Bates nopenjo ka oywak matek niya, “Wabiro timo ang’o?” Jatend yie nochung’, kendo gi duong’ duto mar jatend yie telo yie mare, nowacho niya, “Abiro ndiko buk; abiro puothe, kendo aland adierani mar Sabato e nyim piny.” Chi Bates nowacho ka pi wang’e omiyo ok one maber niya, “Ber, to wabiro dak gi ang’o?” Jatend yie Bates nodwoko ka obwonjo niya, “Ruoth nobiro yawo yo.” Chi Bates nowacho niya, “Ee, Ruoth nobiro yawo yo! Mano e gima iwacho kinde duto,” kendo nochako ywak matek nowuok e ot.
GSAM 252Kony ma Ne Ok Ogeni
GSAM 252.2Bang’ jatend yie Bates medo tichne kuom nus saa, paro nobirone mondo odhi e ot posta, nikech ne nitie baruwa mare kanyo. Nodhi, kendo adier ne nitie baruwa. E ndalogo chudo mar or barua ne en sent abich, kendo chulo nyime ne en gima ng’ato nyalo yiero. Ne nitie gimoro momiyo ng’ama nondiko baruwani ne ok ochulo chudo mar ore. Kendo kae jatend yie Bates nomwolore, nikech ne ochuno mondo onyis jatend posta, Wuon Drew, ma ne ong’eyo maber, ni ok onyal chulo chudo mar or baruwa nikech oonge gi pesa; to nowacho niya, “Dibedi iyiena anere kama oa?” Jatend posta nowacho niya, “Kaw idhi godo, kendo ichul chieng’ moro.” Jatend yie nodwoko niya, “Ooyo, ok abi kawo baruwa awuog godo e ot nyaka chudo mar ore ochuli.” Ka pod omako baruwa e lwete, nowacho niya, “Aparo ni nitie pesa e baruwani,” kendo nolokore ir jatend posta, nopenje niya, “Diher iyawne? Ka nitie pesa e iye, inyalo golo chudo mar oroe; ka onge, to ok abi some.” Jatend posta notimo kaka nokwaye, kendo neuru! Ne en gi not mar dola apar. Kane osomo, noneno ni baruwa ne oa kuom ng’ama nowacho ni Ruoth noketo e chunye matek ahinya ni Jatelo Bates dwaro pesa, momiyo noorone piyo; kendo e richruokno, nyalo bedo ni wiye nowil, omiyo ne ok ochulo chudo mar or baruwa.
GSAM 253.1Bang’ chulo chudo mar or baruwa, nodhi e duka mar chiemo, ng’iewo pipa moko kuom $4, kaachiel gi rabuon, sukari, kod gik mamoko modwarore. Ka ochiwo chik kuom kama ne onego okelgie, nowacho niya, “Nyalo bedo ni dhakono nobiro wacho ni gikno ok gin mag kanyo, to kik umed ng’iyo gima owacho; goluru gikno uket e duol manie nyim ot.”
GSAM 253.2Bang’ mano nodhi e ot mar goyo buge kendo oikore mondo ogo buge alufu achiel mag kalatas ma nigi oboke kar mia achiel, ka giwinjore ni kaka ochiwo ndiko, joma goyo buge ne onego ochan harufe piyo kaka nyalore, ka giorone oboke mar temo mondo ong’i. Ne onego ochul tich kaka oyudo pesa, kendo buge ne ok onego ogol e ot mar goyogi nyaka chudo duto osechuli.
GSAM 253.3Jatend yie Bates nong’eyo maber ni onge ng’ama ne nigi gop pesa mare, to noneno ni en dwaro mare mondo ondik bukni, ka oyie ni Ruoth nobiro mulo chuny ji mondo goor pesa e kinde modwarore. Bang’ ng’iewo karatese, kalamu, gi mamoko, momiyo gik mag dala yudo kinde mar telo nyime, nodhi e chakruok mar yo madhi e ode. Kane oneno ni gikno nikanyo, nodonjo e ot gi dhoot man chien, kendo obet kendo e mesane. Chi Bates nodonjo nowacho ka chunye odich niya, “Joseph, ng’i ane oko e duol man nyim ot! Gikno oa kanye? Jakel gik gi gari nobiro kae, kendo nochuno mondo ogologi. Nanyise ni ok gin mag kae, to nogologi.” Jatend yie Bates nowacho niya, “Ber, aparo ni duto ber.” To chi Bates nowacho niya, “To negia kanye?” Jatend yie nowacho niya, “Ruoth e moorogi.” Chi Bates nowacho niya, “Ee, Ruoth e moorogi; mano e gima iwacho kinde duto.” Eka nomiyo chiye baruwa, ka owacho niya, “Som ma, eka ibiro ng’eyo kama ne gia.” Nosome, kendo nodok owuok mondo oywak kendo, to ma ne en mar kit mopogore gi mokwongono; kendo kane odwogo, nokwaye gi muolo mondo owere kuom chan mar yie mare.
GSAM 254Pesa Biro ne Buk
GSAM 254.1Kaka tich mar ndiko gi goyo buk dhi nyime, jatend yie Bates noyudo pesa kinde ka kinde gi posta kod yore mamoko, samoro koa kuom ji ma ne pok oromo kodgi nyaka nene. Kaka noyudo pesa, ne omiyogi joma goyo buge, kendo noketgi e chudo mar buk. Mogik odiechieng’ nochopo ma buge duto ne osego, kendo pesa modong’ kuom chudo noyudore koa kama owadwa Bates ne ok ogeno; kamano puotho buge ne ok orito kata odiechieng’ achiel.
GSAM 254Chudo Mogik Ochuli
GSAM 254.2H. S. Gurney, mar Memphis, Mich., nonyisa e dwe mar 3, 1884, ni e okiny mar odiechieng’ ma buk Jatelo Bates notiek goyoe, noyudo $100 kuom waraga mar gop ma kinde mare mar dwaro chudo gi chik nosekadho, koa kuom ng’ama nosewacho ni ok nobiro chule nyaka chieng’. Bang’ yudo pesani, noneno ni en mor mondo oti gi pok mare e chulo chudo mogik kuom kalatas mar Sabato mar Jatelo Bates. To Wuon Gurney nowacho niya, “Owadwa Bates ne ok ong’eyo nyaka odiechieng’ mare mar tho ni ng’a ma nochulo pesa modong’ kuom chudo mar buk.” Gima notimore ne Jatelo Bates e goyo adiera mar Sabato ne chalo ka gima owacho ne jogwa chakre chakruok mar yalo adiera kuom wach Sabato niya, “Dhuru nyime e kit tichni, kendo genuru ni kony Nyasaye nobiro yawo yo ka udhi nyime.”
GSAM 255Jatelo Bates nigi Kiawa kuom Neno mag Janabi
GSAM 255.1Wach moluwo ka, mochuog machiek koa e Weche mag Ngima, nobiro nyiso kaka mich mar koro wach kod lokruok mar rito Sabato noriwore:—
GSAM 255.2Kane olimo New Bedford, Mass., e 1846, Nyar Harmon nong’eyore gi Jatelo Joseph Bates. Noseyie yie mar biro chon, kendo ne en jatich matek e tichno. Ne en ng’at ma ja-Kristo madier, ma nigi luor gi ng’wono. Notimo ne Nyar Harmon gi muolo kaka ne en nyathine owuon. Kinde mokwongo ma nowinjo ka owuoyo, nonyiso ni chunye ni kuom wachno ahinya, kendo kane osetieko, nochung’ nowacho niya, “An Thomas ma nigi kiawa. Ok ayie neno mag janabi. To ka danyal yie ni wach mar siem ma nyaminwani onyiso kawuono otieno ne en adier dwond Nyasaye ne wan, to dabed ng’ama mor moloyo ji duto mangima. Chunya omuli ahinya. Ayie ni ng’at ma wuoyo en madier, to ok anyal tito kaka timore ni onyise gik ma wuoro ma osenyisowa.”
GSAM 255Nyaminwa Harmon Oyie Sabato
GSAM 255.3Jatelo Bates ne rito Sabato, kendo ne siemo ni en gima duong’. Nyaminwa Harmon ne pok oneno duong’ mar wachno e kindeno, kendo ne paro ni Jatelo Bates ne obalo ka odakie chik mar ang’wen moloyo chik ochiko mamoko. To Ruoth nomiye neno mar kar dolo maler e polo. Ot maduong’ mar Nyasaye noyawore e polo, kendo ne onyise sandug midhier mar Nyasaye gi kom mar ng’wono manie wiye. Malaika ariyo ne ochung’, achiel e tung’ moro ka achiel e tung’ machielo mar sandug, gi bwombegi oyawore ewi kom mar ng’wono, kendo wang’gi ne ochung’ kode. Malaika ma nyaminwa ne odhi kode nonyiso ni gima ne onyiso ne ranyisi mar oganda duto mar polo ka giluoro kendo giwuoro ni chik mar Nyasaye, mano ne ogo gi lwet Nyasaye. Yesu noyawo wi sandug, kendo nyaminwa neno kite mag kidi mane chik apar-go ogore. Ne owuoro ka oneno chik mar ang’wen e dier chik apar, gi ler mamuol molwore. Malaika nowacho ni, “Mano kende e dier chik apar ma nyiso Nyasaye mangima, mane oketo polo gi piny gi gik moko duto manie iye. Kane mise mag piny oketi, mise mar Sabato bende ne oketi.” Ne onyise ni ka Sabato mar adiera ne rito, ok ne obed gi jakwedo kata ng’at ma ok oyie ni Nyasaye nitie. Rito Sabato ne orit piny mondo kik olam nyiseche manono.
GSAM 256.1Ji osenyono chik mar ang’wen; omiyo oluongwa mondo waloso kama chik okethore, kendo wachung’ ne Sabato ma ji osenyono. Ng’at mar richo, mane oting’ore malo moloyo Nyasaye kendo oparo loki ndalo gi chik, notimo Sabato olokre koa odiechieng’ mar abiriyo ir odiechieng’ mokwongo mar juma. Ka otimo mano, notimo kama chik mar Nyasaye okethore.
GSAM 256.2Kapok ochopo odiechieng’ maduong’ mar Nyasaye, wach oseor mondo osiem ji mondo gibed gi luor kendo gidok ir chik mar Nyasaye, ma Anti-Kristo osekwanyo. Nyasaye dwaro mondo ng’ato onyis kama chik okethore gi puonj gi kit ma ngimawa wuoyo. Ne bende onyise ni malaika mar adek mar Fweny 14, ma lando chik mag Nyasaye gi yie mar Yesu, nyiso joma oyie wachni kendo giting’o dwol mar siem ne piny mondo orit chik mag Nyasaye gi chikne kaka gima ng’ato ritore gi wang’e, kendo nikech siemno ji mang’eny biro yie Sabato mar Ruoth.6
GSAM 256.3Gima nyaminwa Harmon gi Jatelo Bates ne otimo ne oluwore gi yor tich mar Ruoth. Jatelo Bates nomiyo nyaminwa Harmon gi Jatelo White paro kuom Sabato, ka onyisogi gi Ndiko wach mar chik mar Nyasaye ma ok lokore. Kata obedo ni nyaminwa Harmon noseyudo mich mopogore koa ir Ruoth kuom dweche apar gi aboro, pok ne onyise gimoro kuom wachni. To sani kinde mar Ruoth nochopo; ka oyudo joma oyie ne giting’o chikne, ne owachonegi ler kokalo kuom mich mar koro wach, kendo e yor tich owuon, Wach mar Malaika Mar Adek, “chik mag Nyasaye, gi neno mar Yesu Kristo,” ne oketie achiel.
GSAM 257Chak mar Wach mar Malaika Mar Adek
GSAM 257.1Koa e kindeno Wach mar Malaika Mar Adek, ka osir gi weche ariyo mamoko, nochako olandore. Adiera mar Sabato, ka osir gi sandug mar Nyasaye gi ler ma ne dong’ medo kuom kar dolo maler, nomiyo gik mane nyisore mokwongo ochung’ matek—ni Riwruok mar Biro mane okalo ne ber kendo ne oluwo chenro mar Ruoth. Sani ne ginyalo winjo moloyo ndalo duto tiend “okang’ adek ma idho e yo ma dhi e dala maduong’ mar Nyasaye.”
GSAM 257Jatelo Bates Oyie ni Neno Oa ir Nyasaye
GSAM 257.2E dwe mar 11, 1846, chokruok ne otimore e Topsham, Maine, kama Jatelo Bates ne nitiere. E chokruokno, Mrs. White (kend mar nyaminwa Harmon gi Jatelo James White ne osewuoyore mokwongo) noyudo neno, kendo mano nomiyo Jatelo Bates oyie chuth ni neno-go ne oa ir Nyasaye. Ne en ng’ato mane oluwe nam kuom higni piero abich, ka otiyo e tich duto koa kuom wuowi matiyo e yie nyaka bed jatend yie kendo wuon yieche. Ne ong’eyo gik manie polo e yo ma, kaka nonyiso an, ne onyal nyiso machiegni kama ne enie nam, kuom bor mar nyim gi bor mar bwo, mana ka ong’iyo gik manie polo. Ng’ato machal kode nyaka bed gi mor mar wuoyo kuom gik manie polo.
GSAM 257.3E wuoyo kode, nonyiso an kaka noyudo oyie ni neno-go ne oa ir Nyasaye. Nowacho ni ne otentho wuoyo gi Mrs. White odiechieng’ moro kuom sulwe, to piyo noneno ni ok ong’eyo gimoro kuom puonj kuom gik manie polo; adier, kaka nonyiso ng’atno, ne ok ong’eyo ni nyaka osefwenyo kitabu moro amora mawuoyo kuom wachno. Ne ok oyie wuoyo kuom wachno, kendo noloko wuoyo mondo owuo kuom piny manyien gi gima ne onyise e neno kuome.
GSAM 258“Polo Moyawore”
GSAM 258.1E higa mane okalo, dwe mar 4, odiechieng’ 19, 1845, Ngeche mag London ma ogore gi picha ne ogoyo wach moro ma ne omiyo joma nonyo gik manie polo mor maduong’ kuom gima Ruoth Rosse noseneno gi teleskop maduong’ne, moloyo neno gima joma nonyo polo luongo ni “kama oyawore e polo.” Odhiambo moro e chokruok mane osewuoyo kuome, e ot mar Curtiss, kendo Jatelo Bates ne nitiere, ka pod ok ochopo e chunye ni neno-go ne gin adiera, Mrs. White, ka en e neno, nochako wuoyo kuom sulwe, ka otimo wach maduong’ kuom orenge mag ler mar lal, mane oneno ka gik ma olando e polo mar gima manie polo moro, kendo nosekoro wach ni, “Aneno dweche ang’wen.” “Aha,” Jatelo Bates nowacho, “en Jupiter ma oneno!” Bang’ ka osetimo kit wuotho e dier polo, nochako wuoyo kuom orenge gi tere mag gik manie polo ma gin gi kit ma ler-gi lokore, kendo nowacho ni, “Aneno dweche abiriyo.”7 Jatelo Bates nokok ni, “En Saturn ma onyiso.” Bang’e nowacho ni, “Aneno dweche auchiel,” kendo piyo nochako nyiso “polo moyawore” gi duong’ne, ka oluongo ni en dhoot ma yawo e achiel kuom alwora ma ler moloyo. Jatelo Bates nowacho ni wach mane onyiso ne oloyo weche duto ma noseneno koa ir jomamoko kuom polo moyawore.
GSAM 258.2Ka pod owuoyo kendo pod en e neno, Jatelo Bates nochung’ kendo nokok ni, “A, kaka adwaro ni Ruoth John Rosse ne nitiere kawuono!” Jatelo White nopenjo ni, “Ng’a Ruoth John Rosse?” “Oh,” Jatelo Bates nodwoko, “en janon polo maduong’ moa England. Adwaro ni obedi kae mondo owiny ng’atno ka owuoyo kuom gik manie polo, kendo owiny wach ma owacho kuom ‘polo moyawore.’ Oloyo gimoro amora ma ne asefwenyo kuom wachno.” Koa e odhiambo-no Jatelo Bates noyudo oyie chuth ni nenone Mrs. White ne nyaka bedo gimoro ma oloyo ng’eyo gi teko mare. Wach mar siem gi puonj mane omiye bende nomiyo oyie ni ne gin gime oa ir Nyasaye.
GSAM 259.1Gima notimore e polo ma Mrs. White nonyiso e neno-no, joma nonyo polo ok wuoyo kuome mang’eny. Huygens, ng’at mokwongo mane ofwenyo, nomiyo wach maluwo ka:
GSAM 259Ler Maduong’ e Ligangla mar Orion
GSAM 259.2“Joma nonyo polo ket sulwe adek machiegni e ligangla mar Orion; kane aneno mar dier gi teleskop e higa mar 1656, ne nitie sulwe mamoko apar gariyo e kama ne nitie achielno; e diergi ne nitie adek ma ne machiegni mulore, kendo mamoko ang’wen bende ne onenore, ka gidiemo mana kaka ka inenogi kokalo e boche polo, omiyo kama ne ginie ne lere moloyo polo moko, ma ne onenore rateng’ chuth nikech polo ne ler, mana kaka pasia moyawore, ma ng’ato nyalo neno maler kokale nyaka e alwora machielo ma ler moloyo.”
GSAM 259.3William Herschel owacho kuom dhootni ma e polo:
GSAM 259.4“Ka lach mare ma opim kokalo e diere, e borni, nyiso kona mar 10°, ma en machiegni kamano, to duong’ne nyaka bed gima dhano ok nyal paro. Osenenore ni nyaka bed duong’ moloyo duong’ mar chieng’ nyadi trilion ariyo.”
GSAM 259Ler Moloyo Chieng’
GSAM 259.5Thomas Dick, jarieko, owacho kama kuom boche sulwe ma ler:
GSAM 259.6“Ka ne waketi machiegni kode kaka nus mar bor mar sulwe machiegni, kata obedo ni borno en maduong’, koa e kama gima ne nyalo neno ne nyaka ler machal gi chieng’; kendo kuom joma ne bedo machiegni moloyo, ne nyaka opong’ kar polo mang’eny, kendo onenore gi duong’ ma dhano ok nyal wuoyo kuome. To chenro mogik mar gima kamano, gi kit gik duto ma osirgo, nyaka pod bed wach ma nyaka ofwenyore e higni mabiro mar ngima ma onge giko; kendo kaka gik mamoko mang’eny manie kuonde mag chuech ma bor, omiyo chuny ohero neno nyime gi mor kuom gik mamoko mag chuech ma duong’ kendo ma ok nyal fwenyore, mondo onyisre moloyo.”8
GSAM 260.1Jatelo Bates, ka ogiko kalatas kuom wachno, nowacho:
GSAM 260.2“Omiyo waneno koa kuom neno duto mane osekel (kendo ne wanyalo kelo mamoko mang’eny ka ne dwarore), ni kama nitie gima notimore e polo ma ng’ato ok nyal fwenyo; kama oyawore e polo ma borne ka ipimo kolwore oloyo mail bilion apar gachiel gi mia adek gi apar gang’wen [11,000,000,314]. Huygens ma ng’at ma ng’eyo wachni nowacho, ‘Pok aneno gima machal kode e dier sulwe duto ma ochung’—neno maonge gik mohor e alwora machielo ma ler moloyo.’”
GSAM 260Neno Machielo Kuom Neno mar Piny Manie Polo
GSAM 260.3Kendo wagolo weche koa ir nyaminwa Truesdail, mane nitiere e kinde mane neno-no omiyore. Owacho ni:
GSAM 260.4“Nyaminwa White ne tuo matek, kendo ka ji ne lemo nikech mare, Roho mar Nyasaye nobedo kuomwa. Piyo waneno ni ne ok ong’eyo gimoro amora ma piny. Mano ne en neno mare mokwongo kuom piny mag gik manie polo. Bang’ ka osekwano dweche mag Jupiter gi dwol maduong’, kendo piyo bang’e dweche mag Saturn, nomiyo wach maber kuom tere mag Saturn. Bang’e nowacho ni, ‘Joma odak kanyo gin ji mabor kendo ma duong’, ma ok machal gi joma odak e piny. Richo pok odonjo kae.’ Ne nyiso maler koa e wang’ ma Jatelo Bates ne oyienyore ni paro mage mokwongo kuom kama neno mare ne oa ne dong’ rumo. Wan duto ne wang’eyo ni Jatelo Bates oheronjo puonj kuom gik manie polo, nikech ne nyalo nyiso wa kuonde gik manie polo mang’eny mondo opuonjwa. Kane nyaminwa White odwoke penjo mage bang’ neno, ka owacho ni pok osepuonjre kata oyudo ng’eyo e yo moro kuom wachni, chunye nopong’ gi mor. Ne opako Nyasaye, kendo nonyiso yie mare ni neno-ni kuom gik manie polo nomiyore mondo kik ochak bed gi kiawa.”9
GSAM 261Farasi Marach Notame Piyo
GSAM 261.1Machiegni bang’ chokruokni e Topsham, gima moko ma ne omiyo ji owuoro notimore kuom neno, kendo anabi nyiso kaka Jatelo Bates nonyiso an:
GSAM 261.2Jatelo White ne oyudo thuolo mar tiyo gi nyathi faras moro ma pod ok opuonjore maber, kendo gi gari mar chiro ma nigi kom ariyo. Gari-no ne ok nigi gima rito ng’ato e nyim, to ne nigi okang’ moro ma ong’ado nyim gari, kendo ne nigi okang’ mar chuma moa e yiende ma tueyo farasi gi gari. Ne dwarore mondo ng’ato orit nyathi farasino matek, nikech ka tol kata gimoro amora ne omulo bathene, ne ogwecho matek piyo, kendo ne nyaka ket tol motegno pile mondo kik oring. Nyathi farasino ne mar oganda moro ma Jatelo White ne dwaro dhi irgi, kendo nikech ne osebedo gi ng’eyo mar rito nyithind farese ma pod ok opuonjo, ne oparo ni ok nobed gi chandruok maduong’. To ka dine ging’eyo ni e kinde mane oyudo ogero ne osenego chwo ariyo, achiel ka otoye gi kidi e bath yo, to dine ok oyie gi chir kamano.
GSAM 261.3E kindeno ne nitie ji ang’wen e gari, Jatelo White gi chiegne e kom mar nyim, kendo Jatelo Bates gi Israel Damon e kom mar nyuma. Ka Jatelo White ne timo matek mondo orit farasi, Mrs. White ne owuoyo kuom adiera, kendo teko mar Nyasaye nobiro kuom oganda, kendo ne oter e neno ka obet e gari. E saa ma nokok ni “Duong’!” ka odonjo e neno, nyathi farasino piyo nochung’ motegno kendo otere wiye piny. E saa achiel-no Mrs. White nochung’ ka pod en e kitno, wang’e oyire malo, kendo nokalo nyim gari, nolor e yiende ma tueyo farasi gi gari, ka lwete oting’o bath nyathi farasino. Jatelo Bates nokok ir Jatelo White ni, “Nyathi farasino biro gweyo dhakono nyaka otho.” Jatelo White nodwoke ni, “Ruoth rito nyathi farasino sani; ok adwaro ketcho.” Nyathi farasino nochung’ ka omuol mana kaka farasi moti. E yo, lowo noting’o malo fut abich ga achiel, kendo machiegni gi ohinga ne nitie kar lum. Mrs. White, ka wang’e pod oyire malo kendo ne ok ochung’ mondo one piny, nowuotho malo e lowo, nodhi e kar lum, kendo nowuotho nyime gi nyuma kuom dakika matin, ka owuoyo kendo nyiso maber mag piny manyien. Bang’e ka wiye pod nigi kitno, nolor piny e lowo, nodhi ir gari, noidho e okang’ mag gari, ka lwete ni e sianda nyathi farasino, kendo noidho e yien ma tueyo nyathi farasino gi gari, odok e gari. E saa mane obet e kom, noa e neno, kendo piyo farasi, maonge gima jarito otimo, nochako wuotho kendo odhi e yo.
GSAM 262.2Ka Mrs. White ne wuok e gari, Jatelo White ne paro ni otentho farasi mondo one ni osebedo mamano kata odaa. Mokwongo ne omule mana gi del; kinde machielo farasi ne nyalo dwoke gi gwecho, to sani ne ok otimo gimoro. Bang’e nochwade matek gi del, kendo machielo moloyo, kendo moloyo. Nyathi farasino ne ok odewo chwadruokgo kata matin, to ne onenore ma ok nyal hiny ng’ato mana kaka sibuoche ma malaika noloro dhogi e otieno mane Daniel obet e burgi. Jatelo Bates nowacho ni, “En kama maler,” kendo ne nyiso ni Teko machal ma notimo nenogo ne osebedo otamogo kit marach mar nyathi farasino kuom saa matin.
GSAM 262.3Ka neno-ni ne en mana gimoro moa kuom tuo mar ringre, to penjo nyaka bi e pach ng’ato ni, Farasi bende ne tuo machal kamano?
GSAM 262Neno mar Israel Damon
GSAM 262.4Koro anamiyi wach ma nyiso ni gima Jatelo Bates nonyiso an ne adiera, kama:
GSAM 262.5“Higni piero ariyo mosekalo, bang’ machiegni ka ne asechako rito Sabato, Israel Damon nonyiso an gik ma notimore ka nyaminwa White ne oyudo neno, ka en, Jatelo Bates, gi Jatelo White gi chiegne ne gin e gari matin bang’ nyathi faras ma ne ok oyie. Kawuono asesomo wach ma Jatelo Loughborough osendiko malo kanyo kuom gima notimore, kendo owinjore chuth gi gima Jatelo Damon nonyiso an.” Ondik gi, “R. S. Webber, Battle Creek, Mich., Feb 9, 1891.”
GSAM 263Neno mar Jatelo Bates Kuom Neno
GSAM 263.1Jatelo Bates owacho gima notimore kuome kama:
GSAM 263.2“Kata obedo ni ne ok aneno gimoro kuomgi ma ne ok wor gi Wach, to ne aluor kendo ne atamore matek, kendo kuom kinde moro ne ok adwar oyie ni ne gin gimoro moloyo gima tuo mar ringre ma osebedo kuom kinde maduong’ ne nyalo kelo.
GSAM 263.3“Omiyo ne amanyo thuolo ka ji mamoko nitiere, ka chunye ne onge gi yilo (ka onge chokruok), mondo apenje kendo apenje nyime, kendo apenje osiepe mage mane luwo kode, moloyo nyaminwa matelo, mondo ka nyalore afweny adiera. E kinde mane olimo New Bedford gi Fairhaven, ka ne wan e chokruok, ase neno en e neno kinde mang’eny, kendo bende e Topsham, Maine; kendo joma ne nitiere e kinde moko mag gombo-go ong’eyo maber kaka ne awinjo gi paro matek kuom weche duto, kendo ne arito kit wuotho duto mondo afweny gima ok adiera kata teko mar mesimerisum mar loyo chuny ng’ato. Kendo apwoyo Nyasaye nikech thuolo mane omiya gi jomamoko mondo wane gik moko-go. Sani anyalo wuoyo gi chir kuom an awuon. Ayie ni tichni oa ir Nyasaye, kendo omiyore mondo ojiw kendo ogwed joma ‘osebarore,’ ‘osechandre,’ kendo ‘osekwanyore,’ bang’ ka tichwa ne ogik ... e dwe mar apar, 1844. Kit ma ‘Ne, en kae!’ gi ‘Ne, en kanyo!’ osebedo chakre kindeno, osemiyo joma adiera kendo ma oyie mag Nyasaye obedo gi kiawa, kendo osemiyo bedo matek ni joma ok nyal lero Ndiko ma ok winjre ma ne oketi e nyimgi. Ayie ni asebedo gi ler gi puonj kuom weche mang’eny ma ne ok anyal winjo maber mokwongo. Ayie ni en nyathi mar Nyasaye ma owuonore, ma adiera, kendo ma oyie timo gima Nyasaye dwaro.”10
GSAM 263.4“Jandiko ok ‘yudo paro’ mar nenone ‘koa kuom puonj kata somo mokwongo.’ Kane oyudo neno mare mokwongo, Dwe mar Apar Gariyo, 1844, en gi oganda duto e Portland, Maine (kama jonyuolne ne odak e kindeno), ne oseweyo ‘ywak mar chuny otieno’ kaka gima nosetimore. E saa-no Ruoth nomiye neno ma nyiso bal ma en gi oganda e Portland nosedonjo iye. Bang’e nonyiso oganda neno mare, kendo ginyiso ni gima ne ginyalo timo e dwe mar abiriyo ne en tich mar Nyasaye.”11
GSAM 264Kaka Weche mag Malaika Adek Ne Neno E Higa 1847
GSAM 264.1Wach ma Jatelo James White nondiko e Dwe mar Ang’wen, 1847, nyiso kaka Weche mag Malaika Adek ne neno e kindeno:
GSAM 264.2“Oganda duto mag joma oyie Biro mar Ariyo oyie ni malaika ma onyisore e weche auchiel gi abiriyo mar sula-ni (Fweny 14), nyiso wach mar biro ne kanisa gi piny.... Tich mar malaika mar ariyo ne en nyiso oganda mar biro ni Babilon osepodho. Kendo nikech ji mang’eny ne pok ong’eyo wachno nyaka teko mar ‘ywak mar chuny otieno’ nochiewogi mana e saa mowinjore mondo giyud thuolo mar aa e kanise kapok odiechieng’ mar apar ochopo, omiyo bang’ dwe mar abiriyo, 1844, Wach mar Malaika Mar Adek ne en, kendo pod en, siem ne jomaler mondo ‘gichung’ motegno,’ kendo kik gidok chien, kendo kik ‘giyud’ ranyisi ma oganda nyako ne osekwanyo e kinde mar wak mar malaika mar ariyo.”
GSAM 264.3“Donge wach mar adiera ne oganda mar Nyasaye, bang’ dwe mar abiriyo, 1844, osebedo siem machal kamano? Adier ne en.... Weche apar gariyo owacho ni, ‘Kae nitie kinda mar jomaler: kae gin joma rito chik mag Nyasaye gi yie mar Yesu.’ John, kane ineno-gi e kar ang’o?—“Kae,” e kinde mar Wach mar Malaika Mar Adek. Nikech kinde mar rito gi geno ne osebedo bang’ dwe mar abiriyo, 1844, kendo nikech oganda ma rito Sabato ne ochung’ bang’ kindeno, en gima oyang’ ni wadak e kinde mar Wach mar Malaika Mar Adek.”12
Notes
- Fweny 14:9-12. ↩
- Weche Madier kuom Yie mar Roma, oboke 112. ↩
- Malaika Adek mag Fweny 14:6-12. oboke 131, 132. ↩
- Rachel Preston notho Vernon, Vt., 1 mar dwe mar 2, 1868, ka en gi higni 59. ↩
- Historia mar Sabato mar Andrews, oboke 506, bug higa mar 1887. ↩
- Kit Ngima mag Ellen G. White, p. 95, 96. ↩
- E kitabu Dongruok gi Chako, owacho ni neno dweche aboro mar Saturn. Lokruokni notimore bang’ ka karatase mag temo goyo kitabu ne osewuok e lweta. Dweche mamoko kuom Jupiter gi Saturn ne osefwenyore bang’ mano. ↩
- Polo mag Sulwe mar Dick, p. 96. ↩
- Barua mar nyaminwa Truesdail, dwe mar 1, odiechieng’ 27, 1891. ↩
- Wach ne Oganda Matin, p. 21. ↩
- Gima osewuoyo kuome, 22. ↩
- Gima osewuoyo kuome, 10, 11, Brunswick, Maine, Dwe mar 5, 1847. ↩