Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
30 / 31

Sula 27 — Weche Mamoko mag Neno Mosechopo

John Norton Loughborough

GSAM 442.1“Jehoshafat nochung’ mowacho niya, Winjauru, un jo-Juda gi un joma odak Jerusalem; yieuru kuom Ruoth Nyasachu, eka unuchung’ motegno; yieuru jonabige, eka unudhi maber.”1

GSAM 442.2Higni moko mosekalo, wach mar neno nochiw gi mich mar koro wach, ni kapok giko ochopo, karatase mogoy motingo adierani nobed “mokir mana ka it yiende e kinde ma gipodho.” Joma yie kuom adiera ne noparo moparo kaka mano ne nyalo timore ka ne ok oriwji koso ok oketgi e chenro moro mondo gitim tijno. E telone Nyasaye, gik madongo timore kinde mang’eny moa kuom chakruok matindo ahinya; kamano e kaka notimore e dongruok mar chenro mar tich mane ochakore e dierwa.

GSAM 442Riwruok mar Kalatas gi Joote

GSAM 442.3E higa mar 1870 kanyo, paro mar Riwruok mar Kalatas gi Joote nochakore mokwongo kuom tich mar nyimine moko man-gi chiwruok e South Lancaster, Mass. Nyiminegi notemo, kuom kinde moro, chenro mar oro karatasewa mag kanisa gi kalate gi posta ne ji mopogore ma ok joma dinwa, bang’e negindiko ne gi barupe. Mano nomiyo ji moko oyie kuom adiera, mi Jatelo S. N. Haskell noparo penjoni, “Ang’o momiyo jiwa duto ok nyal bedo ka gitimo gima nyimine manok osetimo?” E higa mar 1871, moloyo, wachni ne owacho kaluwore gi kinde e karatase mag Nono gi Jakwena. E chokruok mowal mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane otimore tarik 29 dwe mar 12, 1871, Jatelo Haskell ne nitie kendo nonyiso kony mar riwruokno e tich; nogam paro moyie gi chako riwruoge mag kalatas. Jotelo S. N. Haskell, W. H. Littlejohn, J. N. Andrews, J. H. Waggoner, gi I. D. Van Horn ne oyieri kaka komiti mondo gitiek loso chenro mag chako riwruoge machal kamago.

GSAM 443.1Riwruokni nokelo kinde manyien e dhi nyime gi tich mar wach. Nyaka chop e kindeno, puonjo adiera ne otimo chiegni chutho gi tich mar jaland wach mane wuoyo gi ji. Kuom higni moko Jatelo Haskell notiyo gi kinda ahinya e nono gi kelo chenro mane miyo Riwruok mar Kalatas gi Joote dhi maber. Wacho ni en ema nokuongo yo e tijno en mana timone adiera. Mano ok en adiera kuom Riwruoge mag Kalatas gi Joote mag pinje kende, to en bende ema, e higa mar 1878, nokelo ne Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane ochokore Battle Creek chenro mar Riwruok mar Kalatas mar ji duto (ma bang’e noluong ni mar Pinje Duto), ma kare mar tich en kuonde ma ok ni e bwo chokruokewa mag kanise e piny, e Amerika kendo e pinje mamoko bende.

GSAM 443Jogoro Moti Maber—Maria Huntley

GSAM 443.2Ruoth, e telone, nokelo jogoro motiyo maber, mane okonyo Jatelo Haskell ahinya e riwruokni. Nyaminwa Maria Huntley ne en achiel kuom joma notiyo ma ok dok chien, kata e chandruok maduong’ mar ringruok (e higni mane oluwo), kendo notho e kare mar tich higni apar gang’wen mosekalo kanyo. Kuom tichne, thuolo mang’eny mag tich manie pinje mamoko sani ne oyudi mokwongo. Jogoro mamoko osedonjo e tijno, kendo ka kar tich osedongo, dwaro mar jogoro motiyo gi dhok mopogore osenyawore.

GSAM 444Kaka Nokonyo Kanise mag Kuonde Mopogore

GSAM 444.1To olemo maduong’ moloyo mar chako tich mar riwruok mar kalatas e dierwa en kaka osemiyo chuny mar lando wach onyawore kendo omedore e riwruok mar kanisa e kuondewa. Osemiyo ng’ato ka ng’ato thuolo mar timo gimoro gi ndiko barupe kod pogo gik masomo, kendo mar winjo mor gi kinda mar tiyo kendgi ne warruok mar chunje.

GSAM 444Wach mar Neno Makwako Tich mar Kalatas

GSAM 444.2Mondo wanyis kit puonj mane ochiw gi Roho mar koro wach kuom tich mar kalatas gi joote, wakelo wechegi moa e Weche mag Neno ne Kanisa namba 29 gi 30:—

GSAM 444.3“Ka nitie tich moro ma ber moloyo moro, to en miyo jopiny yudo bugewa mogoy, mondo otelnegi e nono Ndiko Maler. Tich mar joote—kelo bugewa e mier, wuoyo kodgi, kendo lamo kodgi bende lamonegi—en tich maber, kendo en tich ma nopuonj chwo gi mon mondo giti tich mar kwath chunje.

GSAM 444.4“Ok ng’ato ka ng’ato owinyore gi tijni. Joma onego oyier gin joma nigi mich gi nyalo mabeyo moloyo, ma nomak tich gi ng’eyo kendo gi chenro maber, kendo med dhi nyime kode gi teko mar kinda ma ok rum. Onego obed chenro molos maber chuth; kendo onego otim gi adiera. Kanise manie kuonde duto onego obed gi dwaro matut moloyo e tich mar kalatas gi joote.”

GSAM 444.5“Tich mar kalatas gi joote en tich maber. En tich Nyasaye. Ok onego okaw kaka tich matin e yo moro amora; to nitie hinyruok ma ok rum mar loke oa e gimomiyo adier motimo. Jous buge idwaro mondo giti e kar tich mar lando wach. Joma nigi timbe ma ok beyo ok owinjore gi tijni. Chwo gi mon ma ng’eyo kaka ginyal wuoyo gi ji maber, man-gi weche mabeyo, ng’eyo gik mabiro, kendo paro ma nyalo pogo gik mabeyo gi maricho, kendo ma ng’eyo ber mar chunje, e joma nyalo dhi maber.”

GSAM 445.1Pogo buge, buge matindo gi kalate mag neng’ moloyo $8,000,000 e dier ji kuom higni apar gariyo, mane otimo gi kanisewa kod jous buge, en ranyisi maduong’ mar kony adier mar tich mar Riwruok mar Kalatas gi Joote.

GSAM 445Koro Wach gi Rieko mar Piny

GSAM 445.2Ne nitie wach mar koro wach mane ochiw makwako tich e piny Yurop, ma sani timore kamano adier mi owinjore ma onen ka. Jotich gi ji ne owacho matek ni tich ok nyal dhi nyime kuno, moloyo e Scandinavia, kaka dhi e Amerika. Mrs. White, mane omiyogi wuoro, nowacho ni ok en mana ni nyalo dhi maber kende, to nyalo bende rit e yo machal gi mane orite e Amerika, kendo ni Ruoth osenyise ni ka gichako chulo achiel kuom apar, kata kuom gik matindo ma giyudo, Nyasaye nomi gidhi maber moloyo kaka gigeno. Nonyisogi bende ni jous buge ne nyalo uso buge e Scandinavia gi rito nyinge joma dwaro ng’iewogi eka kelo negi bang’e, kendo ne nodhi maber. Jotelo mag Ot mar Goyo Buge e pinjego nowacho niya, “Ok nyal timore;” “nyaka ne pok giuso buge e yo machal kamano.” Gima notimore bang’e osenyiso ni gima malaika mar Ruoth nonyise kuom wachni ne oloyo rieko mar jous buge gi joma goyo buge mag piny. Tich mar jous buge osedhi maber kuno nyaka aa e chakruokne. Moko kuom joma nochako chiwo ne tich achiel kuom apar mar ohala matindo ma giyudo osedoko jous buge; kendo ok girito ngimagi kendgi kende, to giyudo pesa moloyo kinde moro amora mane osenyime, kendo omiyo ginyalo chiwo achiel kuom apar maduong’ moloyo.

GSAM 445.3E higa mar 1895, jous buge nouso buge mag neng’ moloyo $40,000, mag buge mane ogoy e Otwa mar Goyo Buge e Christiana, Norway. Ng’euru ni ma en koro wach machielo motimore; kendo mano notimore kata obedo ni ji ne kwer matek e kuonde duto, e kanisa kendo oko, ni ok nyal timore.

GSAM 445.4Kuom tich mar riwruoge mag kalatas mane ochaki e higa mar 1871 kod higni mane oluwo, wanyalo wacho gi adiera ni ji mosekel e adiera gi tich jotich machal kamago chiegni romre gi joma osekel kuom tich ma jopuonj lemo otiyo kendgi. Gi yo mar tijni wach landore e ogendini gi dhok duto mag piny.

GSAM 446Gik Biso Del gi Tich mar Kalatas

GSAM 446.1Wach mamiyo chuny mor ne ochiw gi Riwruok mar Kalatas gi Joote e California e dwe mar 4, 1873. Ne en ni gik biso del mane ochiw ne riwruok gi joma noseyie kuom adiera e piny Californiano nyaka e tarikno, ne oseket e mach mondo oloki pi, onon dhahabu gi fedha manie iye, kendo ousgi gi neng’ adier mar dhahabu kod fedha ma ne nie kuom pesa $200; ni pesani duto ne oti godo e ng’iewo kalate, buge matindo gi karatase ma wuok kinde ka kinde, mane opogi; kendo ni riwruok ne osebedo gi ng’eyo madier mar ji piero ariyo mane oyie kuom adiera gi somo ndiko mane ong’iew gi pesa mane oyud kuom gik biso del. E dier joma nochopo e ng’eyo adiera gi somo ne nitie John I. Tay, mar Oakland, Cal.

GSAM 446San Francisco Kaka Kar Tich mar Lando Wach

GSAM 446.2E higa mar 1875, wach mar neno maduong’ nochiw ne kanisa mar San Francisco, ma sani wadwaro mondo ji one, nikech osechopo adier e yo mahono. Nyaka aa e chakruok, kanisani ne dwaro chulo ot madongo mag chokruok ne lemo, kendo mano ne dwaro pesa mang’eny kendo ne nitie chandruok, nikech ne ok nyal ketie chokruoge moluwore gi ndalo; e kinde mang’eny ne gidwaro utego ne tije mamoko.

GSAM 446.3E odhiambo mag tarik 14 gi 20 dwe mar 4, 1875, jomemba motelo mag kanisa mar San Francisco ne oluongi chokruok e ot chi J. L. James, e Fifth Street, machiegni gi Market Street, kendo Mrs. White nonyiso wa kuno gima nonyise e neno mar janabi makwako wachno. Ne en ni San Francisco nobed kar tich mar lando wach kinde duto, kuma tich nyalo dhi nyime; kendo ni chunje nomed yie kuom adiera ka wach olos gi rieko. Ka oger ot mar lemo, kuma ji inyalo luongoe kendo kuma inyalo tiyoe, chunje nomed e kwan-gi, ma gin bende, e kindegi, nokony e chulo gik modwaro pesa kendo golo gop mane onego oyud e loso ot mar chokruok.

GSAM 447.1Mrs. White nomedo wacho ni ne oseneno ni ka okwayo kanisa mar San Francisco mondo ging’e tiend wach maduong’ mar gero ot mar lemo, ne nonen ne kanisa madhierno ka wach mar wuotho e mudho; to nochike mondo owach ni ka gichako dhi nyime, ne ginine telo mar Nyasaye ka yawonegi yo nyimgi, tiend yo ka tiend yo, kendo ni osiepe nofwenyore kuonde duto e yo, nyaka gop duto ochul chuth.

GSAM 447.2An achiel kuom ji manok mane ochokore e chokruoge mosewachi, omiyo anyalo wacho ni paro mar jothurgino, ma chiegni gin duto ne gin joma odhier mag piny, mar mako tich mar gero ot mar chokruok mar fut 35 x 80, kendo e dala maduong’ ma ng’iewo lowo kende ne nenore ni dwaro pesa ma ok nyal bedo matin ne $6,000, ne nenore adier ka “wuotho e mudho.” Gima nomiyo gichako timo mano ne en mana geno malong’o mane gin-go ni wach mar neno mane Mrs. White okelo negi noa kuom Ruoth kendo ne nyaka otimore adier.

GSAM 447.3Nikech asebedo e tijni, kinde moko maduong’ kendo kinde moko matin, nyaka aa e chakruokne nyaka sani, adwaro wacho ka ni wach mar neno moket malono osetimore e weche duto. Ka nochako wadhi manyo lowo, ne wanyalo yudo lowo mar neng’ $6,000 gi $4,000. Nyaminwa moro nowacho ni enochiw $1,000 ka onyalo uso lowo gi otne. Gikanyono noketo mwanduno e lwet jaus lowo gi ute, mane onyise ni neng’ne ne tin ahinya. E dier juma ariyo, lowo gi otne nous gi $1,000 moloyo kaka ne okuongo ketone neng’, kendo nochulo singruokne. Machielo, owadwa madhier mane ok oneno kaka kanisa ne nyalo ger, to nowacho niya, “Ka Ruoth wacho ni nyaka otim, to enoyaw yo e yo moro,” noyudo gi wuoro ni pogruok mar mwandu mar watne moro nosetiek, kendo ni kuom mano nodoko wuon $20,000. Nochiwo $1,000 ne gero, kendo nong’iewo achiel kuom adek mar lowo kanisa mondo oketie otne, mi okonyo riwruok e yore ariyo.

GSAM 448Kony Maduong’ mane Omiyo San Francisco

GSAM 448.1Kamano ne wanyalo nyiso chiwo mang’eny kod kony mane komiti oyudo ka gimedo gero ot. Romo wacho ni ot mar kanisa noger gi pesa, ka lowo bende okwan, machiegni gi $14,000, ma moloyo nusne nochul gi chiwo kapok ot orumo. Laguna Street, kuma ot noger, ne en kama e dala maduong’ ma ne nitie dwaro mar ute mag skul, omiyo komiti mar skul nobiro mondo ochul odie manie bwo ot mondo opuonjie skul, kapok tado oket e ot. Pesa dola piero abiriyo gabich mag chulo ot dwe ka dwe, mane oyud kuom higni ariyo machiegni, nochulo nyar gop kod gik modwaro pesa e tiyo kinde duto, mi oweyo ne riwruok chiwo gik mane onyalo choko ne chulo gop mane odong’.

GSAM 448Kar Thieth Moti gi Pi

GSAM 448.2Sani, bath matin mar gop mane oyud e kindeno pod odong’, kendo e bwo kanisa nitie kar thieth motiyo gi pi, man-gi gik tich duto mowinjore. Onge chandruok mar pesa kuome, kendo neng’ne oloyo gop modong’ ahinya, ma machiegni nobed mana wach mosekalo.

GSAM 448.3Wach mar neno makwako chunje moyie kuom adiera osetimore e yo mahono moloyo. Ok en ji piero moko kende, to ji mia mang’eny oseyudo ler mar adiera e dala maduong’no, kendo sani gisekere e kuonde mopogore mag piny. Kinde ka kinde ka alembe San Francisco, aneno ji chakre ariyo nyaka apar ma oseyie kuom adiera nyaka aa kinde mogik mane aromo kodgi; kendo giko pod ok ochopo.

GSAM 449Tho mar Jatelo White

GSAM 449.1E higa mar 1880 kanyo, Mrs. White nopuonj gi Roho mar koro wach mondo onyis chwore, Jatelo James White, ni onego owey parruok gi ting’ mang’eny mane oseting’o, kendo owegi mondo gidhi e lwet joma moko ma tindo moloye e higa, ka en “yikore ne lokruokne mogik”—ma tiende ne en ni ngimane e piny ne chiegni giko. Nochako luwo puonjni, kendo mano ne ok otim mapiyo moloyo, nikech e higa mar 1881 tije norumo, mi onindo kuom Yesu. Tarik 31 dwe mar 7, tuo malaria nomake. Tarik 3 dwe mar 8, nogole e ode moteri e Kar Thieth mar Battle Creek, kuma norite kendo nokonye e yore duto mane onyalo tim, to mano ne ok okonyo. Nomedo bedo marach. Nyaka aa e chakruok mar tuone, chunye ne nyise ni “lokruokne mogik” osechopo.

GSAM 449Wach mar Jatelo Smith

GSAM 449.2Ka wuoyo kuom gima notimoreni, Jatelo Uriah Smith wacho niya: “Kit gima notimore e thone ne ok nyal bedo gi kwe moloyo. E ndalo adek mogik mag tuone, e kinde duto mane pod ong’eyo gima timore, nowacho ni ne ok owinj rem. Oganda maduong’ mar osiepene man-gi chuny maler kendo maywak nochung’ ei ot kod konde, ka e odhiambo mar Sabato maberno ngimane ne rumo mosmos. Mana ka donjo e nindo mokwe, e kaka nodonjo e tho; kendo ka gik moko duto noserumo, kwe mamit ne nenore e kit lelane duto. Ne chalo ka lamoni ne osedwoki:

GSAM 449.3“‘Miya esani mondo anind, Kapok imi morni ma onge nindo e polo; Miya odiechieng’ mar yweyo e piny, Kapok tich mar polo ochakore.’”

GSAM 449.4E kinde mane otho, ne en ja higni 60 gi ndalo ariyo. Luor mane omiye e Battle Creek nonenore kuom ji ma ok matin ne 2,500 mane nitie e yikne, tarik 13 dwe mar 8, kendo noluw nyaka e kar yweyone mogik e liete mag Oak Hill gi miero mar magare 95 kod oganda maduong’ mar joma wuotho gi tiendgi.

GSAM 450.1Kuom weche mang’eny mag neno mane ochiw bang’ thone, kendo mane ogoy e Nono gi Jakwena, wakelo wechegi mane ondiki gi Jatelo S. N. Haskell:—

GSAM 450.2“Ka aparo ng’adone maber e chandre chiegni duto, ng’wonone mar chuny kod chunye maber mane onyiso ne joma noketho, kata ne joma nosehinye, kinde duto mane oneno ranyisi mag lokruok mar chunygi, kod herane ne gima noyie ni en adiera, anyalo wacho adier ni, Wuoro e Israel otho. Kendo ka oyweyo, tich, kod ji mang’eny bende, nong’e dwaro mar ng’eyone mag gik mabiro gi ritne mar wuoro.”

GSAM 450.3Ka notho, wasikwa nowacho ni wach nyaka ochung’ sani. Ne ok otimore kamano; utego mag tich mane en ochako e bwo lwet Nyasaye, ne nyaka gidong’ nyaka obed madongo moloyo, mondo gibed kaka “yiende mopidhi gi Ruoth,” kuma bedene mang’eny kendo manyago olemo ne nyaka oyare.

GSAM 450Koro Wach mar Loso Chike mag Din

GSAM 450.4Higni 58 osekalo nyaka joma chiwo Wach mar Malaika Mar Adek nowacho ni kinde nobi, kaluwore gi koro wach manie Fweny 13, ma ji nosand e United States gi kuonde mamoko nikech mako chik mag Nyasaye. E buk mane ondiki gi Mrs. White, miluongo ni Ndiko mag Chakruok, wasomo wechegi makwako puonjni:—

GSAM 450.5“Malaika nowacho niya, ‘Neuru!’ Koro noloka mondo ane joricho, kata joma ok oyie. Gin duto ne gichiewore ka gitimo koko. Kinda gi teko mane ni gi jo-Nyasaye nosechiewogi kendo omiyo gikecho matek. Buokruok, buokruok ne nitie e bath duto. Naneno chenro moket mondo oked gi jothurgi mane nigi ler gi teko mar Nyasaye. Mudho nomedo puth gi e kon-gi; to negichung’ motegno, ka Nyasaye oyie kodgi, kendo ka gigeno kuome. Nanenogi ka chunygi chandore; bang’e nawinjo ka giywak ne Nyasaye gi chunygi duto. Ywakgi ne ok chung’ gotieno kod godiechieng’: ‘Kaka idwaro, Yaye Nyasaye, otimore! Ka nyalo kelo duong’ ne nyingi, yaw yo mar resruok ne jogi! Reswa e lwet joma ok ong’eyi molworo wa. Giseyiero mondo wanegwa; to badi nyalo kelo warruok.’”2

GSAM 451.1“Bang’e naneno jotelo mag piny ka ging’ado rieko kaachiel, kendo Satan gi malaikage ne gitiyo matek e kon-gi. Naneno ndiko, ma kopine ne oki e kuonde mopogore mag piny, machiwo chik ni ka jomaler ok oweyo yiegi mopogore gi mar ji mamoko, giweyo Sabato, kendo gimako odiechieng’ mokwongo mar juma, to ji ne nigi thuolo, bang’ kinde moko moket, mar negogi.”3

GSAM 451Sand e Amerika

GSAM 451.2Joma kwedowa osewacho ni sand ok nyal biro ngang’ e pinyni, nikech Chik Mamalo mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika wacho ni, “Bunge ok nobed gi chik moro amora moketo din mar sirkal, kata mokwero ji luwo dingi gi thuolo.” Kendo, e wi mano, “Chik mag Ratiro” mag pinyruodhi mathoth kwero loso chik mag din. Kata obedo ni giwacho kamano, jowa osedhi nyime kalando wach mar siem gi ikruok madwarore mondo orom gi kedo.

GSAM 451.3E higa 1863, ne ochak riwruok mane dwarone obedo loko Chik Mamalo mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika gi chik mag piny, mondo ginyal tiyogi e chuno ji luwo din. Parogi noyudo joma luwogi mapiyo ahinya, kendo paro mar chuno ji timo gima kare, to moloyo kuom rito Jumapil, nomedore, ma sand mar adier osechako e pinyruodhi mathoth. Kata e pinyruodhi ma chikgi mag Jumapil weyo joma chunygi omiyogi rito odiechieng’ machielo, ji oseketo e twech nikech ok girito Jumapil.

GSAM 452Mak 116

GSAM 452.1E nyima nitie ndiko mar mak 116 mag Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo e Amerika, chakre higa 1878 nyaka dwe mar 3, 1896. Kuomgi, 109 noyud ni giketho chik. Mathoth kuomgi notwe kuom ndalo 20 nyaka 60, kendo ji kar 12 kuomgi nochun mondo giti e “oganda motwe gi minyororo” kaachiel gi jonek, jokuo, gi jotim maricho moloyo. E wach ka wach, joma nong’adonegi bura noyie ni gin jopiny mabeyo moloyo.

GSAM 452Riwruok mar Thuolo mar Din

GSAM 452.2E dwe mar 7 tarik 21, 1889, nochak riwruok e Battle Creek, Michigan, mane iluongo ni Riwruok mar Piny mar Thuolo mar Din. Dwarone ne en kwedo loso chik mag din, landone ji mathoth ngeyo mar wat makare man e kind din gi sirkal mar piny, kendo konyo joma isando nikech giluwo gima chunygi nyisogi. Riwruogni notiyo tich maduong’ ahinya e lando buge gi ndiko, kendo e miyo ji ngeyo tije ma onego gitim gi masiche mag ndalogo e pinywa. Adier, notiyo tich maduong’ e lando siem man e wach mar Fweny 14:9-12.

GSAM 452Kony mar Gasede ma Ok Mag Din

GSAM 452.3Sand mane odhi nyime motegno e kom Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo nochak ndiki e weche mag jong’ad gasede kaka New York Sun, New York World, Chicago Inter Ocean, gi mamoko. Ndiko nowuok mawacho gi thuolo kuom yor maonge adiera mane itimo ne japiny mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika nikech oluwore gi chunye owuon, kendo nikech orito mana odiechieng’ mochano e chik. Kuom ndiko mag gasede machal kamago, wachni nochopo e nyim josomo milion mathoth. Kuom dwe achiel, adiera maduong’ manie Wach mar Malaika Mar Adek nochopo ne ji mathoth moloyo mane wasenyalo chopone kuom higni moloyo 20.

GSAM 453Mirima mar Dhano Omiyo Ruoth Oyudo Pak

GSAM 453.1Omiyo nenore ni temruok mag ji mar gengo tich Nyasaye, gi mar yudo chik makonyo Sabato machielo makedo gi mane chik mar ang’wen ochiko, osekonyo yawo yo mondo adiera odhi nyime mapiyo moloyo.

GSAM 453.2Ka waparo matut kuom gima osetimore e dwe manok kuom yoregi, weche ariyo mag Ndiko Maler biro e parowa gi teko. Achiel wacho ni, “Ok wanyal timo gimoro amora makwedo adiera, to mana makonyo adiera;”4 To machielono wacho ni, “Adier, mirima mar dhano biro miyi pak; to mirima modong’ ibiro gengo.”5

GSAM 453Koro Wach kuom Chik mag Jumapil

GSAM 453.3E Wach mar Neno Namba 32, mane ogo e higa 1885, nitie wach kuom kaka chik mag Jumapil ne ibiro keto e Pinyruodhi Moriwore mag Amerika. Wacho niya: “Mondo jolos chik oyud pak gi kony mar ji, gibiro yie gima ji dwaro mar keto chik mar Jumapil.”6 Wanapari matin kuom kaka mano osetimore.

GSAM 453Chik kuom Nyiso Gik mar Piny Ngima

GSAM 453.4E higa 1892, ne odwaro kuom Bunge mondo okwer yaw mar Nyiso Gik mar Piny Ngima e Jumapil. Nyisno ne ibiro timo e Chicago, Illinois, chakre dwe mar 5 nyaka dwe mar 10 mar higano. Chik machal kamano noket e dwe mar 7 tarik 19, 1892, kuom chun momako gi mana kaka nosikor e wi ka. Kendo nyaka wapar ni ma ne en kinde mokwongo ma Bunge mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika ma yo nyandwat noloso chik kuom wach Sabato.

GSAM 453.5Kanise nooro ndiko mag nyinge ji mathoth ahinya, gi ndiko mag kwayo, gi weche moor gi simu. Ne ok gikwa Bunge kende, to bende ne ginyiso jobunge gi ng’wono (?) ni, “Kuom ma wasingorowa wawegi kendo ne ng’ato ka ng’ato e kindwa, ni chakre sani wadhi nyime, wabiro tamowa yiero kata konyo jabunge moro amora, kata ja-Bunge Mamalo kata jakang’ach, e tich moro amora kata e kar genruok, ka oyie ni Nyiso Gik mar Piny Ngima omedi kony moro amora, makmana ka oluwore gi chik mondiki e yierogi.” Chikgo ne gin ni Nyisno olor e Jumapil.

GSAM 454Weche e Bunge, 1892

GSAM 454.1Kaka ranyisi mar weche mane owacho e Bunge kane chikno oyie, som gima luwo:

GSAM 454.1“Daher neno ka wach mar kwedono ondiki maler e karatas, kendo ka Bunge mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika ema okeloe. Ndikeuru. Dine undike nade? ... Keteuru e weche, ka un gi chuny; chung’uru kode, ka un gi chuny; ji adi kuom joma oyie kode e yiero ma dine oduogi ka kendo? Ageno ni onge kata achiel. Uketo ngimau e masira ka ukwede.”

GSAM 454Sung mar Kanisa

GSAM 454.2Joma nodwaro kendo noyudo ka Bunge oyie gi chikni ne kawo mano kaka locho maduong’ e chenrogi mar loso chik mag din. Mano nenore maler nikech achiel kuom jopuonj lemo mong’ere ahinya, e lando wach Nyasaye e Pittsburg, Pennsylvania, bang’ mano machiegni, nowacho niya:—

GSAM 454.3“Ni kanisa nigi pek e nyim riwruoge madongo mag loch kata mag sirkal osefwenyore maler ahinya e wach Nyiso Gik mar Piny Ngima mosekalo machiegni. E kindeno, Bunge Mamalo mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika, ma en riwruok mamalo moloyo e piny, nowinjo dwol mar din, kendo noyie gi chik mar chiwo $5,000,000 ne Nyiso Gik mar Piny Ngima. Ne oyie kode gi chik mane kanisa oketo ni dhorangeye mag nyiso gik maduong’no kik yaw e Jumapil. Adiera maduong’ kendo maber mano miyo Jakristo paro ni ka ma nyalo timore, to gik mamoko modwarore kamano bende nyalo timore. Kanisa medo yudo teko kinde duto, kendo e ndalo mabiro dwonde biro winjore mathoth moloyo e ndalo mosekalo.”

GSAM 454.3Kamano waneno kaka wach mar neno mane omiy e 1885 osetimore kendo pod timore.

GSAM 455Riwruok mar Jo-Katholik gi Jo-Protestant

GSAM 455.1Kuom wachni, wanawuoi kuom koro wach machielo mane otim e 1885, kendo man e Wach mar Neno Namba 32 bende:—

GSAM 455.2“Ka din mar Jo-Protestant biro rieyo lwete kokalo bur matut mondo omak lwet teko mar Roma; ka biro rieyo lwete kokalo bur matut mondo oriw lwete gi din mar wuoyo gi chunje joma otho; ka, e bwo teko mar riwruok mar adekni, pinywa biro kwedo puonj ka puonj mar Chik Mamalone kaka sirkal mar Jo-Protestant ma ji oyiero, kendo biro keto yore mag lando miriambo gi wuond mag papa, eka wanyalo ngeyo ni kinde osechopo mar tich miwuoro mar Satan, kendo ni giko ochiegni.”7

GSAM 455.3Mondo wanyis kaka bath mokwongo mar koro wachni osechako timore, wadwaro mana mondo ji one gima timore e bathwa. Neuru Jo-Protestant, jopuonj lemo gi ji duto, kamanyo ng’wono mar Jo-Katholik, kaluongogi mondo gidhi e chokruokgi, gi mamoko. Nyaka wapar ni e higa 1885, kane wach mar neno man malo ka omiy, ne ok nen kata mana ranyisi matin mar gik ma sani nenore kuom wachni.

GSAM 455.4Mondo anyis kaka Jo-Protestant rieyo lwetgi mondo giyud lwet gi kony mar jolu papa, akawo weche moa e Sulwe mar Kansas City (Missouri) mar dwe mar 3 tarik 18, 1896.

GSAM 455Jo-Methodist gi Odiechieng’ mar Patrick Maler

GSAM 455.5Wach moro noland e Ot mar Wer gi Tugo mar Coates, Kansas City, Missouri, e Odiechieng’ mar Patrick Maler, dwe mar 3 tarik 17, 1896. Jalandne ne en Daktari Mitchell, jakwath mar kanisa maduong’ mar Jo-Methodist e Kansas City. Sulwe wacho kuom bath wachno ni en “gima notimore matin machalo tugo e nyim ji.” Daktari Mitchell nopak gi goyo makofi matek kane owacho ma:—

GSAM 455.6“Chuny matek ma ok yie gi paro mar ng’ato machielo en nyathi mar ngeyo matin. Wan gi chuny matek nikech ok wang’eyo jowadwa maber moromo. Wan Jo-Protestant osepuonjwa mondo wayie gik maricho ma ok nyal wachi kuom Jo-Katholik. Jo-Katholik osepuonjgi mondo giyie gik maricho ma ok nyal wachi kuom Jo-Protestant. Sani wafwenyo parowa ma ok kare kuom ng’ato ka ng’ato e kindwa, ka wachiegni moromo mar ng’iyo wang’ wadwa kendo mako lwet wadwa; ka dine wang’eyore moloyo, to dine waherore maber moloyo. Wasechung’ mopogore kendo wakwedore. Wichkuot obed kuom jolu Kristo mogwedhi. Jokristo duto oseng’iew gi mana remb nengo maduong’ achiel; ng’wono achiel mar Nyasaye ema makowa, kendo wageno chopo e mana polo achiel. Yawa, owetewa, ber mondo wachak ng’eyore ka e piny.”

GSAM 456.1Sulwe dhi nyime niya:—

GSAM 456.2“Daktari Mitchell koro nolokore kochomo Wuoro Dalton [jadolo mar Jo-Katholik] mane obet e ng’eye machiegni, kendo norieyo lwete kowacho niya, ‘Owadwa Dalton, lweta ni ka.’ Wuoro Dalton noa malo kendo nomako lwet morieyno, to ka Daktari Mitchell yiengoe, nowacho niya, ‘Dibed wichkuot maduong’ ahinya ka, bang’ dak kuom kinde malach kamano e mana dala maduong’ achiel e piny, pod dine wadwar malaika mondo opuonjwa ng’eyore e polo. Wang’ereuru ka e piny.’ Jomane owinjo nogoyo makofi, kendo bang’ ka Wuoro Dalton osebeto piny, Daktari Mitchell nodhi nyime gi wachne.”

GSAM 456Gimoro Maduong’ Kendo Mang’ado Wach

GSAM 456.3Wakawo weche moa e barua machielo, mondik e Melbourne, Australia, dwe mar 2 tarik 18, 1892:

GSAM 456.3“Onyisa polo duto ka rito kaka gik timore gi yawore. Kinde matek biro fwenyore e kedo maduong’ kendo moseriyo kuom loch Nyasaye e piny. Gimoro maduong’ kendo mang’ado wach biro timore, kendo mapiyo chuth.”

GSAM 456“Piny mar Jokristo” mar Jang’ad Bura Brewer

GSAM 456.4Ndalo 11 bang’ ka baruwani osendiki, kendo kapok ochopo e Pinyruodhi Moriwore mag Amerika, gimoro notimore ma Jo-Protestant gi Jo-Katholik duto wacho ni ong’ado yo ma pinyni ibiro dhiye. Awacho kuom bura mane Kot Mamalo Moloyo mar Pinyruodhi Moriwore mag Amerika ong’ado ni, “Ma en piny mar Jokristo,” mane Jang’ad Bura Maduong’ Brewer ogolo e dwe mar 2 tarik 29. Mana kaka osenyis, e dwe mar 7 tarik 19 mar mana higano, noyie gi Chik mar Loro Nyiso Gik mar Piny Ngima e Jumapil. Jopuonj lemo mane okwayo matek mondo oyie gi chikno nokwayo gi chunygi duto, ka giwacho ni, nikech Kot Mamalo Moloyo osewacho ni ma en piny mar Jokristo, to Sabato mar Jokristo nyaka rit mondo kik ochidi. Kendo oganda mar Loko Piny nokawo wach kamano. Nikech ma en piny mar Jokristo, onego oyie gi Nyasaye gi chike kaka mise mar sirkal, gi mamoko. Adier, gimoro maduong’ kendo mang’ado wach notimore e kedo mogikni, “kendo mapiyo chuth.”

GSAM 457Jonabi Machon

GSAM 457.1Neno mar janabi mane omiy jotich Nyasaye, ma gin jonabi, nenore ni ne nigi kit ariyo—achiel mane iluongo ni “neno oyawore,” kata mago mane omiy ng’ato e kar ma ji nyalo nene ka en e neno mar janabi; to machielo iluongo ni “neno mar otieno.” Neno mag kit mokwongono onyis e 1 Samuel 3:1, kuma wach mar nyathi Samuel yudoree e wechegi: “Wach Ruoth ne nwang’ore matek e ndalogo; ne onge neno oyawore.”

GSAM 457Neno Oyawore

GSAM 457.2Ne en neno mar janabi mar kit ma (neno oyawore) mane lwet Ruoth ni e kuom janabi Ezekiel. Kane jodong Juda obet e nyime, ne ginene ka en e neno oyawore.8 E kinde machielo, janabi Daniel nokaw e neno mar janabi ka en e dier jotend Jo-Kaldea. Ka dine gisiko, dine ginen ka en e neno mar janabi, to kar mano, “kirni maduong’ nomakogi, mi giringo mondo gipondre.”9

GSAM 457Neno mar Otieno mag Mrs. White

GSAM 457.3Neno mar janabi mag Mrs. White ma nokwongo duto ne gin neno oyawore. Chakre 1884, kit neno mar janabi oselokore e yor ma, nikech sani gin mago miluongo e Ndiko Maler ni “neno mar otieno.” Ok gin lek kende, to mana malaika marienyno ema fwenyore, komiye puonj, kaka e higni mosekalo e neno oyawore. Ranyisi mathoth mag “neno mar otieno” ondiki e Muma, mana kaka nyalo nen gi yot kuom somo Chakruok 46:2; Daniel 2:19; 7:13; Tich Joote 16:9; 18:9; 23:11; 27:23-25.

GSAM 458.1E neno mar otieno mag Mrs. White, weche mathoth madongo osesikoro, ma osetimore makare chuth, kaka osenyis e nyim ka. Sani abiro wuoyo kuom neno moko mag kinde bang’e.

GSAM 458Dhi Dak e Washington

GSAM 458.2E 1893, Mrs. White nowacho niya:

GSAM 458.2“Tije mathoth moloyo sani ichoko e Battle Creek. Ka dine opog tijego oket e mier madongo mamoko, kuma ler gi ngeyo nyalo gwedho kuonde mamoko, mano dine oluwore gi chenro mar Nyasaye. Ruoth ok dwar Jerusalem mar ariyo e Battle Creek. Nyaka bed lokruok madongo gi lokruok mag kit gik, kendo nyaka gol gik tich gi kuonde tich iket kuonde mamoko, ka dwaro mar Nyasaye itimo.”

GSAM 458.3E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto e Oakland, California, e dwe mar 3, 1903, nowacho niya:

GSAM 458.3“Kuom higni mathoth, jowa osemiy siem ni, Wuoguru e Battle Creek. To nikech tije mathoth moket kanyo, siko kanyo ne yot, kendo ji ne ok nyal neno gima omiyo onego gidhi kuonde mamoko.”

GSAM 458.4“Ka adwoko penjo mosepenj kuom dak e kamoro machielo, adwoko ni, Ee. Mad ofise mag Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto gi tich mar goyo buge ogol e Battle Creek. Ok ang’eyo kuma kanyo ibiro bedo, kata bed e Dho Nam mar Atlantik kata kamoro machielo. To ma abiro wacho, Kik uket kidi kata tofal moro e Battle Creek mondo uger ofis mar Nono kanyo kendo. Nyasaye nigi kama berne moloyo.”

GSAM 458.5Bang’ winjo puonjni, chokruok mar joyie noyiero ni, “Ofise mag Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto ogol e Battle Creek, Michigan, oket kamoro e Dho Nam mar Atlantik.”

GSAM 459.1E bura mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mane otim e Battle Creek bang’ chokruok mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, noyier ni, “Wayie mondo kar ofis maduong’ mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto oket machiegni gi dala maduong’ mar New York.” Kuom mano noyier komiti maduong’ mondo omany kama nyalo konyo. Komiti nolando chenrogi ne Mrs. White, kendo nopenje ka ne en gi ler machielo ne gin. E dwoko, nowacho niya:—

GSAM 459.2“Mad Ruoth okonywa mondo wadhi gi ngeyo kendo gi lemo. Ang’eyo chuth ni oyie mondo wang’e, kendo mapiyo chuth, kuma onego waket Ot mar Goyo Buge marwa. An gi adiera ni yo kende ma nyalo ritowa en bedo mawaikore dhi e sa ma boche polo dhi. Walamuru mondo otelwa. Osenyiso gi ritne ni odwaro ni wawe Battle Creek....

GSAM 459.3“New York dwaro tich wach Nyasaye, to ok anyal wacho ka onego waket Ot mar Goyo Buge marwa kanyo. Ok anyal kawo ler ma aseyudo kaka ler moromo mar miyo ayie gi dhi kanyo.”

GSAM 459.4Bang’ tiyo kinde machiegni gi juma ariyo kamanyo e dala maduong’ mar New York gi mier madongo molwore, komiti ne ok nyal yudo kama mowinjore ne Ot mar Goyo Buge. E kindeno barua nobiro, ma tarikne ne en dwe mar 5 tarik 30, ma Mrs. White nowachoe niya:—

GSAM 459.5“Ka owetewa manyo kar Ot mar Goyo Buge mar Nono gi Jakwena, onego gimany Ruoth gi chunygi duto. Onego gidhi gi rito maduong’, gi ng’icho, gi lemo, kendo ka kinde duto gin gi ngeyo mar nyapruokgi giwegi. Ok onego wagen rieko dhano. Nyaka wamany rieko ma Nyasaye chiwo....

GSAM 459.6“Kuom keto kar tich e New York, nyaka awachi ni, Rituru. Ok ayie ni obed machiegni gi New York. Ok anyal chiwo sani gik duto ma omiyo awacho kamano, to ang’eyo chuth ni kamoro amora man e kind mail 30 koa e dala maduong’no dibed machiegni moloyo. Nonuru gik molworo kuonde mamoko. Ang’eyo chuth ni ber mag Washington, D.C., onego non maber ahinya.

GSAM 460.1“Ok onego waket kar tichni e dala maduong’ kata e bath dala maduong’. Onego oket e gweng’, kuma nyalo bedo molwor gi lowo.”

GSAM 460Koro Wach mar Yudo Nengo Maber

GSAM 460.2Gi wechegi, komiti nochako manyo kamoro e bath Washington kun gilamo, kane barua mar adek obiro man gi puonjni:

GSAM 460.2“Wasesiko kalamo mondo wayud ler kuom kar tichwa e wuok chieng’, kendo ler osebiro irwa e yo maler chuth. Ler mar adier osemia ni wabiro miy kuonde mag ng’iewo ma ji mane nigi pesa mag tiyo gi thuolo osetiyoe gi pesa mathoth. Jowon ute madongogo tho, kata chunygi dhi kuom gimoro machielo, mi gig-gi iketo mondo ong’iew gi nengo matin ahinya....

GSAM 460.3“Kuom ler ma osemia, ang’eyo ni, e kindeni, kar tich maduong’ mar Nono gi Jakwena onego obed machiegni gi Washington.”

GSAM 460Kar Dak Mane Osikor Wachne Oyudi

GSAM 460.4Ka gin gi baruwani e lwetgi, komiti nochako manyo kar dak e Bath Piny mar Columbia, to ne ok nyal yud lowo gi pesa ma tin ne dola 1,000 ne eka achiel. E giko, chunygi noluw Takoma Park. Ma e ripot mar komiti:—

GSAM 460.5“Ne wayudo lowo mar eka kar 50 e oko mar Bath Piny, to manie e kind tong’ dala maduong’ mar Takoma Park, mane wanyalo ng’iewo gi dola 6,000, kata gi nengo mar dola 120 ne eka achiel. Ne wanono kano matut. Ne wayudo ni higni moko mosekalo jathieth moro moa Boston noyiero lowo ma kar thieth. Wachi ni notiyo gi pesa kar dola 60,000 e ng’iewo lowoni gi e golo thund buya duto, yien moyiedhi, gi yugi. Chandruok mar pesa nogenge timo chenrone, mi lowo nomaki gi ng’at mane nigi pesane ma ne otweyo lowono kaka singo mar chulo gope; ng’atno nokete e lwete gi dola 15,000.

GSAM 461.1“Jopiny mag Takoma Park, ma jatend dala maduong’ gi jotelo moko ne gin jakang’achgi, norwakowa gi mor maduong’ e kanyo, kendo nosingonewa ni gibiro tiyo kodwa e osiepe e timo chenrowa.

GSAM 461.2“E wuodhewa duto gi manyowa, ne ok wayudo kamoro machielo moluwore chuth gi chik mag weche mag neno kaka kama. Wayie ni rit Nyasaye osetelowa e kar ma odwaro ni wabedie.”

GSAM 461.3Ka waparo kaka weche mag neno mathoth monyis e sulani gi e sule mokalo osetimore, mad “wayie kuom Ruoth Nyasachwa, mondo wachung’ motegno; kendo wayie kuom janabine, mondo wamedre,” mondo wabed mawaikore ne gik ma pod biro e ndalo mabiro, kendo kik giyudwa ma ok wang’eyo.

Notes

  1. 2 Weche mag Ndalo 20:20. ↩
  2. Ndiko mag Chakruok, karatasi 272. ↩
  3. Bukno, 282-283. ↩
  4. 2 Jo-Korintho 13:8. ↩
  5. Zaburi 76:10. ↩
  6. Weche mag Neno ne Kanisa, Buk 5, oboke 451. ↩
  7. Weche mag Neno ne Kanisa, Buk 5, oboke 451. ↩
  8. Ezekiel 8:1. ↩
  9. Daniel 10:7. ↩

Note

Back