Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
09 / 31

Sula 6 — Wach gi Joote

John Norton Loughborough

GSAM 108.1“Ndik neno mar janabi, kendo ket wachne maler e bau, mondo ng’at masome onyalo ringo. Nimar neno mar janabino pod orito kinde moketne; to e giko enowuoi, kendo ok enowach miriambo. Kata ogal, rite; nikech enochopi adier, ok enogal.”1

GSAM 108.2“Kendo naneno malaika machielo ka fuyo e dier polo, ka en gi Injili mochwere manyaka olandne joma odak e piny, gi oganda duto, gi dhout duto, gi dhok duto, gi ji duto. Nowacho gi dwol maduong’ niya, Luoruru Nyasaye, kendo miuruye duong’; nimar saa mar ng’ado burane osechopo. Kendo lamuru Jal mochueyo polo gi piny, gi nam, gi soke mag pi.”2

GSAM 108.3Joma nolando wach mar biro nowacho ni “neno mar janabi”ni, kod kindene “moket”, ma janabi Habakuk nowuoyoe, ne okawo neno mar janabi manie weche mokor mag Daniel gi Jafweny. Ne giketo tiendgi maler ahinya e gik ma ogor mag koro wach, ma ng’at mosomo tiendgi ne nyalo “ringo” adier kendo nyiso ji mamoko wechego.

GSAM 108Wach Mowacho Kinde Mowinjore

GSAM 108.4Wach ma jo-Adventist nolando ne ok en mana wach ma Paulo nowacho e nyim Feliks, “Ngima makare, ritruok, gi ng’ado bura mabiro;” kata wach ma Martin Luther nowacho kane osetieko loko Muma, ma wacho ni kinde matin kapok otho nowacho niya, “An gi adiera ni ng’ado bura ok bor; ee, ni Ruoth owuon ok nobed mabor kuom higni mia adek mamoko.” Bende ne ok en wach ma John Wesley nowacho, kane owacho ni “ne oparo ni higni alufu achiel nyalo chakore e higni mia achiel ka.” Jo-Adventist nowacho ni gilandoga wach monyis gi ranyisi e Fweny 14:6, 7, “Saa mar ng’ado burane osechopo,” gi ywak mar Fweny 10:6, “Kinde ok nobed kendo.” Wach mokor machal kama ne ok nyal timore gi lando wach mar gima “pod nobi,” mabiro “e higni mia adek,” kata “e higni mia achiel,” to ne onego obed kinde mofwenyore maler, “osechopo.” Wach machalo kamano chuth, gi kinde monyis maler mana kaka weche mokor mag malo dwaro, ema jo-Adventist nolando ne piny duto.

GSAM 109Ng’ado Bura e Biro mar Kristo

GSAM 109.1E kinde ma wachni nolandi mokwongo, oganda ka oganda mar jo-Kristo ne oyie ni ng’ado bura notimre e Biro mar Ariyo mar Kristo. Omiyo ji mane ni e chal mokamago, ka gilando wach ni saa mar ng’ado bura osechopo, kendo ka gipod gimako parono, ne nyaka gilandi Biro mar Ariyo mar Kristo. Adier, gima nomiyo wachno teko, kendo mochiko chuny ji gi teko maduong’ moloyo, ne en lando kinde monyis maler. Mokwongo nowacho ni giko piny nobi e kinde moro e “higa mar jo-Yahudi” mar 1843, kendo ni kindeni ne ni e kind dwe mar adek 21, 1843, gi dwe mar adek 21, 1844. Bang’ ka kindeno nokadho, wapuonjore e Ywak mar Chuny Otieno mar higa 1844 ni ne oseket chieng’ mowinjore maler ma kinde mag weche mokor norumie. Mano ne odiechieng’ mar apar mar dwe mar abiriyo mar jo-Yahudi, machalo gi dwe mar apar 22, 1844.

GSAM 109Kwano Ndalo 2300

GSAM 109.2Gima kinde mar 1843 nochung’oe ne ndalo 2300 mag Daniel 8. Ne giwacho ni nikech “ndalogi” ne riwore gi weche mokor ma le mokawo kaka ranyisi mag pinjeruodhi, “ndalo” nyaka ti kodgi kaka ranyisi mag higni, kaluwore gi tiend kinde mag ranyisi ma Ruoth owuon nomiyo, kaka ondiki e Kwan 14:34 gi Ezekiel 4:5, 6; ni jumbe piero abiriyo—ndalo 490—mag Daniel 9 ne nyaka obed bath mokwongo mar ndalo 2300, kendo ni kinde ariyogo nochakore kaachiel. Gima otimore monyis e Daniel 9, mane nyiso chakruok jumbe piero abiriyo, ne “wuok mar chik mar dwoko Jerusalem e chalne kendo gere.” Chikno nochiw e higa mar abiriyo mar Artaxerxes Longimanus, 457 kapok Kristo onywol, kaka ondiki e Ezra 7.

GSAM 110.1Ni mano ne en higa mar adier ma jumbe piero abiriyo nochakore ne onenore kuom ni e jumbe piero auchiel gochiko chuth—higni 483—chakore e 457 kapok Kristo onywol, kata e higa 27 bang’ nywol Kristo, Johana nobatiso Kristo kendo Kristo nochako tichne, kowacho niya, “Kinde osechopo,”3 gi mamoko. Chakruok tich Kristo e higa 27 bang’ nywol Kristo, gurne e msalaba bang’ higni adek gi nus chakore e higano, “e dier [dier adier] mar juma [mar piero abiriyo],” giko tich mowal ne jo-Yahudi e higa 34 bang’ nywol Kristo, gi lokruok mapiyo mar Saulo, jaote ne joma ok jo-Yahudi, nonyiso ni jumbe piero abiriyo norumo adier e kindeno, kendo kuom mano ni nochakore e 457 kapok Kristo onywol. Ne gikwano wachno kama: Gol 457 kuom 2300, to 1843 odong’. Kendo nikech higni 457 ne ni kapok Kristo onywol, wachopo e giko 1843 kaka giko mar ndalo 2300.

GSAM 110Weche ma Jomonedo Noyie Kedgi

GSAM 110.2Osewach gi adiera ni “yie kuom adiera mowuok e kind joma monedone miyo neno ma tek moloyo.” Onge ng’ato moro amora e kind joma nomonedo wach mar biro ma nonyiso ni ng’ado bura mar nono mar jo-Ruoth ne en gima notimre kapok Kristo obiro; to ne giparo wachni gi yo machal gi mar jo-Adventist. Kaka ranyisi mar adiera mar wachni, wakelo weche ma ji ariyo ma ne ng’ere ahinya e kind jomonedo nowacho.

GSAM 110.3Jaduong’ N. Colver, kane oyal e od lemo mar yo Marlboro e Boston e 1842, komonedo jo-Adventist, nowacho niya:—

GSAM 111.1“Ka ndalogi gin higni, to piny norum e 1843; wuowi moro amora ma wuotho e skul nyalo neno mano; nimar ka 490 norumo e tho mar Kristo, to ndalo 2300 norum e 1843; kendo piny nyaka rum, mak mana ka inyalo nyiso ni gima chielo ema nyaka timre, kendo ok anen kaka mano inyalo timo.”

GSAM 111.2Japuonj maduong’ Stuart, e kinde machal gi mano, nowacho niya:

GSAM 111.2“En wach ma opogore gi mamoko ni ji mang’eny ahinya ma fwenyo tiend weche e pinje jo-Ngere gi jo-Amerika, kuom higni mang’eny, osebedo ka gitiende ni ndalo monyis e Daniel gi Fweny gin ranyisi, kata gik ma ochung’ ne higni. Osebedo matek ne an ng’eyo kuma timni mowinjore gi ji mang’eny, ma anyalo wacho ni chiegni romo ji duto, nochakore.”

GSAM 111Neno mar Japuonj Maduong’ Bush

GSAM 111.3Japuonj maduong’ Bush nowacho niya: “Ng’ato ang’ata ma monedo Jaduong’ Miller kuom wachne mar kinde, monedoga kama en gi teko moloyo. Kindene ni kare; to oricho kuom gima nyaka timre.” Bush ne oyie ni ji duto mag piny nolokre kapok Kristo obiro. Parone ne ni higni alufu achiel nochakre e 1844.

GSAM 111.4Joland wach mar yie kuom biro ne puonjo e yalgi e nyim ji ni historia mar piny ne nyiso ogendini mopogore opogore ka gin e chal chuth monyis gi kido mochwe mar Daniel 2, e kinde ma kidi ne dwaro goyo kido mochwe e tiendene, kendo Nyasach polo keto pinyruodhe; kendo e sula 7, ka “pinyruoth gi loch gi duong’ mar pinyruoth manie bwo polo duto nomi joma ler mag Jal Man Malo Moloyo.” Bende ne gichiko paro ji kuom ni ranyisi—mag gik mochue, mag loch, gi mag tim ji—ne gin chuth kaka Ndiko nokoro ni nonen ka Ruoth ochiegni fwenyore.

GSAM 111Honni e Polo

GSAM 111.5Ruoth wacho kokadho kuom janabi Joel niya: “Ananyis honni e polo gi e piny, remo gi mach gi sirombe mag yiro. Chieng’ nolokre mudho, kendo dwe nolokre remo, kapok chieng’ maduong’ kendo malich mar Ruoth ochopo.”4 Jo-Adventist noyie kendo nopuonjo ni ler mar polo yo nyandwat mar higni mia gi mia mokadho machiegni (ma iluongo pile ni ler mar nyandwat) ne en “mach gi sirombe mag yiro” mochopo weche ma janabi nowacho; kendo kaluwore gi weche maber moloyo ma ne inyalo yudo kuom historia (wanyiso Buk mar Rieko Duto mar Edinburg kaka neno), ne onyisore nyading’ matin ahinya kapok kindeni.

GSAM 112.1Kamano, ka wach mar biro mapiyo mar Ruoth ne dhi nyaka kuonde mabor moloyo mag piny, ranyisi ne onyisore e polo, mane miyo adiera teko kendo mako paro ji.

GSAM 112.2E dwe mar achiel 25, 1837, ler mar polo yo nyandwat machalo gi mach nonenore gi duong’ maduong’ ahinya, ma noluongo paro ji mang’eny tir e wach ma janabi Joel nokoro kuom gima ne onego telne chieng’ maduong’ mar Ruoth. Lok maluwoni mar gima nonenore ogol e Jaland Weche mag Ohala mar New York mar dwe mar apar 22, 1839. Owinjore chuth gi gima jandikni noneno e Victor, e gweng’ Ontario, N.Y.

GSAM 112Ler Machalo gi Mach mar Nyandwat mar 1837

GSAM 112.3“E odhiambo mar dwe mar achiel 25, 1837, gima chal kamano [ma tiende ni ler mar polo yo nyandwat] nonenore gi yo ma wuoro e kuonde mopogore mag piny, mana kaka josomwa biro paro maonge kiawa. Kuma piny ne oumore gi pe, gima nonenore ne duong’ kendo ‘lich’ e yo ma ne pok onenore. E kamoro machiegni gi got, joma noneno gima notimore nonyisowa ni ne ochal gi ‘apaka mag mach ma lor piny kogol e got,’ kendo, kaluwore gi weche ma wayudo, pe mane oumo piny ne chal ka mach moriwore gi remo, ka malo (mana kaka jaote wacho), ‘polo ka en gi mach,’ ne ochalo ahinya gi lok ma janabi nomiyo kuom chieng’ mogik, ma nomiyo ji mang’eny wuoro; nyithindo mane nene noluor, kendo nopenjo ka ne en biro mar ng’ado bura; kata le bende ne tetni gi luoro maduong’ mane nenore maler.”

GSAM 113.1Ranyisi mar janabi Joelni ne ok onyisore mana e Amerika kende, to ka puonj mar biro mar Ruoth ne medore ng’ere e Great Britain, ranyisi machalno nonenore e polo e pinyno bende. Jaland Weche mag Ohala mar New York mar dwe mar apar 22, 1839, nokelo weche maluwogi kogolo e gazetni mag London, kuom gima mawuoro nonen e pinyno e otieno mar dwe mar ochiko 3:—

GSAM 113Ler mar Nyandwat mar 1839

GSAM 113.2“LONDON, DWE MAR OCHIKO 5 [1839].—E kind saa ang’wen mar otieno mar chieng’ tich ang’wen gi saa ochiko gokinyi nyoro, nonen e polo achiel kuom ranyisi madongo moloyo mag honni ma kamago, sulwe ma podho gi ler mar nyandwat, mane osenen kuom higni mang’eny mokadho. Ranyisi mokwongo mar gima mawuoroni nonen e dakika apar kapok saa ang’wen ochopo, kane ler makwar matin, ma ne chal gi yamo ma chal gi yiro, oriedo kogol e bath polo yo nyandwat, kendo nomedore mos mos nyaka e dier polo. Kochopo saa ang’wen kata dakika apar gabich bang’e, polo duto, chakre yo ugwe nyaka yo yimbo, ne en kama achiel maduong’ mar ler. Ne en gi neno malich ahinya, kendo ne chal chuth gi ler ma mach maduong’ malich nyalo kelo. Ler ne lokore ahinya; e kinde moro ne chal ka lor, to bang’ matin ne oriedo kendo gi rieny maduong’. Ne inyalo neno yiro mang’eny ka oriwore kode, ka olakore kendo olakore, kendo ng’ato ka ng’ato mane neno ne nigi adiera ni ne en ‘mach maduong’ malich.’

GSAM 113.3“Luoro e dala maduong’no ne duong’ ahinya; ji alufe gi alufe ne ringo kadhi kuma ne giparo ni masira malich notimore. Gige neko mach mag kuonde joneke mach manie yo Baker, yo Farringdon, yo Watling, yo Waterloo, gi mag kuonde manie yo yimbo mar London—adier, gik neko mach duto man London—ne otwene farese, kendo noringo gi mbiro moloyo pile kadhi kuma ne giparo ni en ‘kar kethruok,’ ka geche ma farese ywayo, joriembo farese, gi oganda maduong’ luwogi. Gige neko mach moko nodhi nyaka High Gate gi Halloway [mailo ang’wen ka] kapok ng’ere ni ne giricho. Gik ma nonenoregi nosiko kuom seche moloyo ariyo, kendo ka gokinyi ne chiegni, gima nonenore nobedo maduong’ ahinya.

GSAM 114.1“E saa aboro gokinyi gima notimoreno nonyiso neno maber ahinya, ma tek ahinya loko. London duto ne ler mana ka dier chieng’, kendo yamo ne ler ahinya maonge gima umo neno. Bath polo yo milambo, e kinde monyisno, kata obedo ni ne onge boche, ne nigi mudho maduong’; to sulwe, mane ok nyal kwan, ne rieny maber. Bath polo man loka machielo ne nyiso pogruok mawuoro kendo maduong’; ne ler ahinya maonge gima umo neno, kendo lerne ne tek ahinya. Sulwe ma podho ne luwore nyalo nyalo, ka duong’ mar rienygi opogore opogore—ne gichal ka gichakore e dier polo, kendo landore nyaka ne gichal ka gikudhore. Gima ne timore nomuolo chuny ji apoya. Sulwe matindo mang’eny ahinya ne rieny ka giwuotho e dhor polo, kendo ne gichopo piny mapiyo ahinya ma wang’ ne chiegni bedo maonge nyalo mar luwo yorgi; gin bende ne gichal ka gikudhore, kendo giolo yamo makwar tut ma chal gi yiro e bath polo duto. Rangi ne ber ahinya.

GSAM 114.2“E saa aboro gi nus gima nonenore nolokore mudho; to ka mudho nolal, ne onen kut ma rieny e dier polo tir malo, gi e aling’a mar mudho mane odendo bath piny yo milambo. Bang’ kinde matin, sirombe mag ler ma rieny ka fedha nochakore ke kode. Ne gimedo duong’ gi yo mawuoro, ka giruwore gi yamo makwar ma chal gi yiro mane timore e kinde machalno, kendo kane gichopo e bor ma malo moloyo, gima nonenore ne oloyo gima ng’ato nyalo paro. Sulwe ne rieny ka giwuotho mapiyo e yor duto, kendo nosiko kamano nyaka saa apar, ma gik moko duto nolal.”

GSAM 114Gik ma Wuoro Monenore e Chieng’

GSAM 114.3Ka joland wach mane ngima ne nyiso adiera mar biro mar Ruoth, honni mang’eny kendo mopogore opogore mag polo nonenore e kuonde mopogore mag piny. Kuom magi, kare man wago nyal yie mana mondo wanyis chal mar chieng’ e Norwich, England, e dwe mar apar gariyo, 1843. Gima chal kamano notimore e New Haven, Conn., dwe mar ochiko 9, 1844, kuom seche ariyo kapok dier chieng’ gi bang’ dier chieng’, kendo ji alufe gi alufe nonene.

GSAM 115Chal ma Wuoro mar Chieng’

GSAM 115.1Duar matin manie iye nyiso chieng’. Rangi mar chieng’ ne en moriwore kuom marat gi makwar, ma ok tut. Bath oko mar duonde ariyo mane olorone chieng’, to mabor mopogore opogore kuome, ne nyiso rangi machalno; to bath iye mar duondego ne en marat tut, ka polo manie iye duondego nenore gi rangi mar lowo ma ni e mudho, kendo duonde adek madongo mane kadho kuom chieng’ gi bwo chieng’ nonenore ka ler mabiro tir kendo marieny.

GSAM 115.2Kuom gima notimore e England, wasomo weche maluwogi e barua mowuok kuom E. Lloyd, London, dwe mar achiel 3, 1844:—

GSAM 115.3“Osebedo ‘ranyisi e chieng’’ mawuoro, ma jodong dala mar Norwich gi joma odak e pinje molwore oseneno, ma chal gi mano pok onen e England nyaka nene. Nonen e dwe mar apar gariyo mokadho, e saa auchiel mar dier chieng’ ka, kendo nosiko kuom seche ariyo. Ne omiyo joma odak kanyo luoro ahinya. Notimore kinde matin kapok owetewa Winter, Burgess, gi Routon ochako tichgi mar lando wach e dalano. Ne chal ka oyiko yo ne adiera, omiyo tichgi nonyago maber kanyo.”

GSAM 116.1Lok mar gima notimore e New Haven, Conn., ondiki e Ywak mar Chuny Otieno mar dwe mar apar 10, 1844, kendo nogol e Jarit mar New Haven mar dwe mar ochiko 10, 1844. E lokno manie Ywak, jal ma yiko gazeti wacho niya, “Onge japuonj kuom gik manie piny ma osenyalo loko gima nokelo gima notimoreni gi yo ma okelo yie e chunye owuon.”

GSAM 116.2Lok mar gima nonenore ka oriwore gi chieng’ e New Haven, Conn., e dwe mar ochiko 9, 1844, bende nondiki e Wach Manyien mar Hartford mar dwe mar ochiko 12, 1844, kendo wacho kama:—

GSAM 116.3“Duonde molworo chieng’ e wuok tich, dwe mar ochiko 9, 1844, kuom seche ariyo kapok dier chieng’ gi bang’ dier chieng’, nenore ni jodalwa mang’eny nonenogi gi chuny maduong’, kendo ne ochiewo dwar mar ng’eyo gi rieko weche mamoko kuom gik ma nenore machalo kamago gi gik ma kelogi.

GSAM 116.4“Duar mar ler machieng’ni ne wuoro nikech kinde mabor ma nosiko, kendo nomiyo kinde mabeyo mag none. E dier chieng’ ka, gik madongo mane ni e iye ne duonde ariyo moromo chuth, achiel ne lach mar digri piero ang’wen gabich ka, molworo chieng’ mane ni e diere, kendo machielo ne lach mar digri piero abiriyo gariyo ka, ma diere ne ni e polo tir malo, ka aling’ane kadho kuom chieng’. Duar matin ne luwore gi duar molach e yo achiel, ma nigi rie makadho e diere ma bor moloyo, kendo ma pogruokne gi duar moromo ne matin. Tir loka machielo mar chieng’, kendo digri piero adek gauchiel yo nyandwat mar polo man tir malo, duar maduong’ ne orombo gi duonde ariyo mamoko ma lachgi kuom rie mopogore ne chiegni rom, kata rom chuth, mi gikelo kama ler ahinya e kama ne giromboe, kaka ne nyalo timore gi riwruok ler mar duonde adek ma rieny. Duar mane olworo chieng’ nonyiso rangi mag kut, nyadimang’eny gi rieny gi ber maduong’. Duonde mamoko ne tar kendo ler margi ne nyap moloyo, nikech ne gin mabor kuom chieng’. Kata kamano, beth matindo mag duonde, ma nigi rangi mag ler mopogore [mag kut], nonenore e kinde mopogore, e yo ugwe gi yo yimbo.... Kit losruok machalre kamano nyaka chung’ kuom chik moro ma tayo losruok duonde mag ler machieng’; to kit mar chikno pod ok ong’ere chuth.... Pok obedo matek ahinya loko kaka duar molworo chieng’ timore, nikech gima kelone chal matin gi gima kelo kut, to osebedi matek moloyo loko chakruok duar ma aling’ane kadho e diere mar chieng’ owuon.”

GSAM 117Honni Machopo Koro Wach mag Ndiko

GSAM 117.1Wanyalo puonjore kaka ne jotiyo gi honni manonene e polo, e England kod America, ka wasomo buk mar Sylvester Bliss ma nyinge Tiet mar Mathayo Sula mar Piero Ariyo gang’wen, ma nochwe e Boston e 1843. Bang’ mondo owal weche moko kuom weche mosewach e malo, owacho kama:—

GSAM 117.2“Kamano, ‘ranyisi madongo’ kod ‘gik ma neno makelo lworo’ ma nokor e Ndiko mag adiera nenore ni duto osechopo, kaachiel gi mago ma Jawar nowacho ni nobedi kapok obiro.

GSAM 117.3“Kaka donjo mar pote mag yien en ranyisi mar kinde mar liet, e kaka, ka ranyisigi osechopo, Jo-Kristo onego ong’e adier ni biro mar Kristo chiegni, kata e dhoudi. Ok ni oyienegi mana mondo ong’eye, to Jawarwa ochikogi mondo ong’eye.”5

GSAM 117JOOTE

GSAM 117.4Bang’ mondo wanyis gik moko madongo mag wach mar Biro mar Ariyo kaka noland mokwongo, nyalo ber mondo wapar jomoko manotiyo tich maduong’ e lando wach maduong’no. Wasemiyo nying jomang’eny mane ni kuom jopuonj lemo ma ne nigi nyalo maduong’ ahinya e pinje mamoko e kindeno, mane oland ywakno. Ka wanyiso jomoko mane otelo e America, ma Ruoth noketo ting’ mar tich e wigi, mano nobed ranyisi mamiyo nenoreie moloyo ni lwet Ruoth ne ni adier e Riwruok mar Biro.

GSAM 118William Miller

GSAM 118.1Mokwongo wabiro paro wach William Miller, mane ni ng’ama duong’ e Riwruok mar Biro e United States nyaka jomang’eny ong’eyo riwruokno mana ni “puonj mar Miller.”

GSAM 118.2William Miller nonyuol e Pittsfield, Mass., e dwe mar ariyo, 1782. Ka ne pod en nyathi matin, ranyisi mag teko gi nyalo mar paro moloyo ma pile nonenore kuome. Bang’ higni manok, ranyisigi nomedo nenore ne joma nobedo kode duto. Ne en gi ringruok matek, rieko ma tiyo kendo ma ne osedongo maber kuom kitne, kendo tim maber ma onge ng’ama ne nyalo yanyoe. Ne owuotho mana higni manok e skul mar gweng’, ma ne onge gi kony mang’eny, kane jomang’eny oyie ni rieko mane osebedo kode ne oloyo mar jopuonj mane pile opuonjo kanyo.

GSAM 118.3Miller nokeny e 1802, kendo nodak e Poultney, Vt. Joma ne oriworego chakre kane odhi Poultney, kendo mane okonye mang’eny e weche mag pinyni, ne oyie matek gi paro ma kiywak gi puonj mag dini kod yie kuom Nyasaye ma ok oyie gi fweny mare. Ne ok gin joricho e timbegi, to ka wahulogi, ne gin jopiny mabeyo, kendo mapol ne gin gi tim mokuwe, gi ng’wono kod hera mar konyo ji. Kata kamano, negikwero Muma kaka rapim mar adiera mar dini, kendo negitemo miyo kwero ma negikwerono nenore ni en ma kare gi kony mane nyalo yudre e ndiko mag Voltaire, Hume, Volney, Paine, Ethan Allen, kod jomamoko. Miller nosomo bugi gi kinda, kendo e giko nowacho ayanga ni oyie kuom Nyasaye to ok oyie gi fweny mare. En owuon osewacho ni ngimane e yieno nokawo higni apar gariyo, chakre kar 1804.

GSAM 118.4Bang’ yudo ote mar bedo jatend jolweny, nodonjo e jolweny e 1810. Kane odwogo oa e jolweny, nokawo joode odhi Low Hampton, N.Y., mondo ochak tich mar pur kanyo e 1812. Ka japur, ne en gi thuolo mang’eny mar somo. Noyudo ni parone mag yie kuom Nyasaye ma ok oyie gi fweny mare ne ok miyego geno kuom mor bang’ ngima mar sani. Bang’ liel ne en mana mudho gi kuyo. Ka watiyo gi wechene owuon:

GSAM 118.4“Lal nono chuth ne en paro mang’ich kendo makelo koyo, to dwoko wach kuom timwa ne en kethruok ma nyaka chop ne ji duto. Polo ne chal gi mula e wiya, kendo lowo ne chal gi nyinyo e bwo tiendena. Kinde ma onge giko!—ne en ang’o? To tho!—ne en nikech ang’o? Kaka ne amedo paro, e kaka ne amedo mabor gi yudo adiera mar wach. Kaka ne amedo paro, e kaka paro mane agiko godo ne medo keyore. Natemo weyo paro, to ne ok anyal locho parona. Adier, ne an ng’ama chandore, to ne ok ang’eyo gima okelo mano.... Bang’ mano machiegni, apoya, kit Jawar nodonjo maler ahinya e parona. Nonenora ni nyalo bedo gi ng’ato maber kendo mang’won ma nyalo chulo kuor mag kethowa en owuon, kendo kuom mano owarwa kuom yudo kum mar richo. Gikanyono nachako winjo kaka ng’at machal kamano onego her, kendo naparo ni anyalo rwakora e lwete kendo geno ng’wonone.”

GSAM 119Lokruok mar William Miller

GSAM 119.1Nomedo wacho kama:

GSAM 119.1“Naneno ni Muma ne nyiso Jawar machal gi ma ne adwaro; kendo ne ahondore kaka buk ma Roho Nyasaye ok ochiwo ne nyalo nyiso puonj moluwore maber kamano gi dwarore mag piny mopodho e richo. Ne ochuno mondo ayie ni Ndiko nyaka bed fweny moa kuom Nyasaye. Negidoko mor mara; kendo e Yesu nayudo osiep.... Sani Muma nodoko gima ne asomo moloyo, kendo anyalo wacho gi adiera ni ne anone gi mor maduong’. Nayudo ni kata nus mar gima ni iye ne pok onyisa. Ne ahondore ang’o momiyo ne pok aneno berni gi duong’ne chon, kendo ne ahondore kaka ne adwanyalo kwere.”

GSAM 119.2William Miller owuon oleronyo kaka ne osomo Muma kama:

GSAM 119.2“Nang’ado e chunya ni abiro keto tenge parona duto mane asebedo godo, pimo ndiko gi ndiko maber, kendo dhi nyime gi somo Muma gi chenro moluwore.... Kinde duto ma ne ayudo gimoro ma ok ler, ne apime gi ndiko mamoko duto ma wuoyo kuom wachno; kendo, gi kony mar Cruden, ne anono ndiko duto mag Muma ma nigi kata achiel kuom weche madongo mayudore e wach moro ma ok ler.... E yo machal kama e ma ne asomo Muma, e somona mokwongo, kuom higni machiegni ariyo, kendo nayie chuth ni en owuon e jatietne.

GSAM 120.1“Ka ne asomo kamano, nayie ni ka koro wach mosechopo e kinde mokalo nyalo bedo rapim mar ng’ado bura kuom kaka mago ma pod ni nyime nochopi, to paro ma jomang’eny yiego kuom loch mar Kristo e chuny—higni alufu achiel mar ngima e pinyni kapok piny ogiko, kod dwogo mar Jo-Yahudi—ok nigi kony kuom wach Nyasaye.... Nayudo ni Ndiko puonjo maler ni Yesu Kristo nobir kendo olor e pinyni, ka obiro e boche mag polo, gi duong’ duto mar Wuon.

GSAM 120.2“Nawinjo mor kuom somo Ndiko ma chon ne ok aparo ni puonjne nyalo kelo mor machal kamano. Nachako somogi ka ok ageno yudo kinde biro mar Jawar, kendo e chakruok ne tekna yie gi wach mane asechopoe; to ranyisi mar adiera nomula gi teko maduong’ ma ne ok anyal kwero yie mane ni e chunya. Parona nochiegni chung’ motegno, kendo nachako rito, ng’iyo, gi lemo ne biro mar Jawar.”

GSAM 120.3Owacho kendo kama:

GSAM 120.3“Nayie; kendo gikanyono tich mar lando puonji, mondo piny oyie kendo oikre romo gi Jang’ad Bura kod Wuon Nyombo e birone, noket e parona. Ok onego aler ka gi gik mang’eny wach temona mane obedo mabor kendo makech. Nyalo romo mana wacho ni, bang’ higni moko, Roho mar Nyasaye, teko mar adiera, kod hera mar chunje nomiya ting’o musalaba mara kendo lando wechegi ne piny ma tho kendo lal.”

GSAM 120.4Miller, kaka joma wachni nochuno e pinje mamoko, mokwongo noparo ni notim tich mane omi gi ndiko kendo chweyo e gazete mag ji duto kod buge matindo. Mokwongo nolando parone e Vermont Telegraph, gazeti mar Jo-Baptist ma nochwe e Brandon, Vt. Mano ne en e higa mar 1831. Mokwongo nowuoyo kuom wachno e nyim ji e higa mar 1832. Nowacho kuom chokruokno kama, “Ruoth noolo ng’wonone e wi joma nochokore, kendo jomang’eny noyie mi chunjegi noyudo warruok.”

GSAM 121.1E 1836 puonjne nochwe e gazete moko mag ji duto mag kindeno. E kinde mar koyo mar 1837-38 puonjne nochwe e buk matin. E 1838 buk matin mar ariyo man-gi oboke 204 nochwe, kendo e bugni Miller nowacho ni teko mar Ottoman nyalo podho e higa mar 1839 kata 1840. Puonjne mokwongo e achiel kuom mier madongo ne gin e higa mar 1836. E kindeno nowuoyo e mier mag Randolph, Lowell, Groton, kod Lynn, Mass.

GSAM 121.2Nyaka 1840 Miller ne ochung’ machiegni kende kaka jaland wach e nyim ji kuom biro mar Kristo machiegni. E higano, apoya, ji mia mang’eny noriwore kode e lando wach. Gima nokelo lokruok maduong’no biro nenore e sula maluwore. E kinde mar koyo mar 1839-40 Miller nomiyo puonj maluwore e Exeter, N.H. Kanyo e ma noromo mokwongo gi Jatelo J. V. Himes, mane oyie gi yieno e kindeno, kendo chakre chieng’no nochung’ but Jatelo Miller kaka jachwe buge kod jaland gi kinda wach maduong’ mar Biro mar Ariyo.

GSAM 121Joshua V. Himes

GSAM 121.3Kuom jatich ma nigi kinda e riwruok maduong’ni, onge gima wanyalo timo maber moloyo kawo weche mar ng’ama nondiko ngimane, ma wacho kama:—

GSAM 121.4“Joshua V. Himes nonyuol e Wickford, R.I., e tarik 19 mar dwe mar abich, 1805. Wuon ne ong’ere maber kaka jang’iewo e West India, kendo ne en ng’ama duong’ e kanisa mar Episkopal mar Paulo Maler e Wickford. Min ne en gi kit mang’won, kod hera ne Jawar, mane onyiso wuode ma ne oyikore winje.

GSAM 121.5“Wuoro ne oparo puonjo wuode, Joshua, mondo odok japuonj lemo e kanisa mane en owuon ni iye, to gik mane otimore nomone timo kamano. Nyasaye ne en gi tich machielo ma wuodno ne onego otim, kendo ne oiko gik e yo mane nyalo kelo gima odwari. E 1817 wuoro nooro misigo man-gi nengo maduong’ e bwo rito mar Jatend Yie Carter, ka Alexander Stewart en jarit misigo. Jogi nonyiso ni ok gin jo-ratiro, kendo kane gichopo e kar bwoyo yiedhi moro mar West India, negiuso yie gi misigo duto mi geringo. Wachni noloko chenro duto mane oseik ne ngima mar wuowi Joshua, mane onego or odhi e Mbalariany mar Brown, e Providence, R.I. Kar mano, e dwe mar ang’wen, 1821, nokaw odhi New Bedford, Mass., kendo noket e bwo William Knights kaka japuonjre mondo opuonj tich mar loso kombe gi sanduge mag bao.

GSAM 122.1“Kane ochopo e dalane manyien, nochako gi kinda tich mane omiye, ka ong’ado e chunye mondo obed jatiyo maber ahinya e tichno. To bang’ mano machiegni, noyudo ni weche mag dini mane ni bute ne ok morogo chuth. Owacho kama, ‘Jatenda ne en ja-Unitarian, kendo ne okawa adhi e kanisane. Japuonj Orville Dewey e ma ne en jakwath. Ne oselokore e kinde machiegni oa kuom puonj mag dini machon mane oyiegi. Puonj mane ayudo e bwo Jadolo Maduong’ Griswold kod Japuonj William Burge, jatend kanisa mar Paulo Maler, Wickford, kod winjo mang’eny wuoyo maber mar Daktari Crocker mar kanisa mar Johana Maler, e Providence, R.I., nomiyo ne ok anyal yie gi kwero ma Dewey ne kwero puonj mag Kristo kod joote gi wuoyo maber.’

GSAM 122.2“Nikech ne onge kanisa mar Episkopal e New Bedford e kindeno, nong’ado e chunye mondo odhi e Kanisa Mokwongo mar Jo-Kristo [ok Jopuonjre], kendo bang’ mano noriwore gi kanyakla mano. Owacho kama, ‘Ka e ma nayudoe Muma moyawore kod thuolo mar paro, kendo natigodo duto maber.’ Kanisani ne ni e bwo kwath mar Japuonj Moses Howe. Japuonj Clough nobatiso Joshua V. Himes e tarik 2 mar dwe mar ariyo, 1823. Ka chunye ne liel gi kinda ne Ruodhe, nochako sano, ka ne en gi higni apar gaboro, nyiso wach musalaba kod jiwo ji mondo gilokre giwe richo. Owacho kuome owuon kama:—

GSAM 122.3“‘Bang’ mano machiegni nadoko jajiw ji, kendo nomiya thuolo mar tiyogi mondo amed dong’o mich mara.... Natimo tich mara mar puonjruok nyaka giko gi yo maber, kendo nayudo pak. To kuom higni abich kata auchiel, ne an gi tim mar tiyo moloyo kinde mane ochan, kendo kamano ne ayudo ndalo achiel kata ariyo e juma mar somo gi tiyo tich mar joote e gwenge ma ne nigi dwaro maduong’, kendo olemo mar tichno ne amiyo jakwathna.’

GSAM 123.1“E 1825 noor kaka jaote mar chokruok mar kanise mag Jo-Kristo e milambo mar Massachusetts. Jatelo Himes owacho kama, ‘Ne onge chenro kata gir konyo joote, kendo nang’ado e chunya ni abiro donjo e ohala mondo ayud gima akonyorego, kendo aland wach kaka anyalo.’

GSAM 123.2“E 1828 nowuok e New Bedford, ka en gi chuny mong’ado wach ma nyaka loch, ma onge gi kiywak kata rem mar teko, odhi Plymouth, kama nolandoe wach Nyasaye e ute mag skul, e ute mane oik piyo ne tichno, kod kamoro amora mane onyalo yudoe jomowinjo. E 1829 nodhi nyime gi tich machal gi mano e Fall River nyaka 1830, kane odhi odak e Boston kaka jakwath mar Kanisa Mokwongo kod mar Ariyo mag Jo-Kristo; kendo nobedo kanyo higni piero adek gadek. E 1839 noyie gi wach mar Biro, kaka ne Jatelo William Miller mang’ere olerone. Nodonjo e wach manyienno gi kinda duto mane en godo, kendo tijene ne opong’ gi mach kod teko. E 1840, nochako chweyo Ranyisi mag Kinde, ka okonyo wach mane osechiwoe chunye duto. Pesane duto, tijene duto, tekone duto noket e tich mar wachni, kendo ji alufu mang’eny nolokore oyie.”

GSAM 123Tich mar Miller gi Himes Kaachiel

GSAM 123.3Chakre 1840 nyaka kinde ma pote yieng’ e 1844, tij Jotelo Miller gi Himes ne oriwore mang’eny ka negiwuotho e mier maluwore, e kinde mar liet gi hemagi maduong’ ahinya, e kinde mar koyo e kanise gi ute madongo mag ji duto. Teko maduong’ mar ringruok Jatelo Himes nokonye nyaka nodonjo e higane mar piero ochiko gariyo. Nyalo mar parone ne otegno nyaka giko. E higa mar 1894, tarik 28 mar dwe mar ochiko, nomiyo puonj machwanyo chuny ahinya ne chokruok mar Jo-Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo moloyo ji alufu adek e kar kambi e Lansing, Michigan. Nonenore ni nowuoyo gi kinda kod teko mang’eny machal gi mar ndalo machon. Mano ne en gima honjo adier kuom ng’ama ne osedonjo dwe adek e higane mar piero ochiko gachiel, kendo mane tuo gi tuo ma ok nyal thiedhi, mane onege e higa maluwore.

GSAM 124.1Jotelo Miller gi Himes ne ochung’, kaka wanyalo wacho, e “nyim lweny” e Riwruok mar Biro mar Ariyo e America, kendo ne gin mana ji ariyo kuom ji mang’eny mane otigo e lando puonj mar biro mar Kristo, ma timbegi madongo ne gin chung’ motegno kuom gima gidwaro timo kod bedo jo-ratiro ma onge gi achach. Jogi mapol ne gin mag oganda ma piny luongo ni “ji ma oting’ore kendgi,”—ji mane odongo kuom romo gi chandruok matek mag ngima, mane osepuonjore ng’ado bura kuom ber mar wach kaluwore gi chik mar adiera, to ok kaluwore gi gima nyalo konyogi kendgi. Ne gin gi kit mar joma Jatelo Miller nowacho ni pile noyie gi wach ka gia e kanise, “joma luoro Nyasaye moloyo, mochiwore chuth, kendo ma nigi ngima e yie.” Wechegi nomoko gi jopuonj lemo mag kanise mopogore, mane owacho, bang’ pogruok mar giko mar jo-Adventist kodgi, ni, “En [puonjno] osekawo joma ber moloyo e rombwa.”

GSAM 124Joland Wach Mamoko Madongo mag Adventist

GSAM 124.2Nyalo ber mondo waluong nying jomoko mane otiyo tich maduong’ gi Jotelo Miller gi Himes e Riwruok mar Biro e ndalo machon-go. Ng’ama mokwongo e nying-gi en Charles Fitch, mar Cleveland, Ohio, mane okelo paro e 1842 mar bedo gi gima ogor mar koro wach mondo oler neno mag janabi mag Daniel kod Fweny. Chakruok mar parono ne otenore kuom Habakuk 2:2, 3. Charles Fitch notho e tarik 10 mar dwe mar apar, 1844.

GSAM 124.3Daktari Josiah Litch, mar Philadelphia, ma, kaka wanabed waneno e sula maluwore, Ruoth nochuno mondo oland adiera ma, kane ochopo, nokelo medo mar dwaro mar ji kuom wach mar Biro apoya kendo piyo.

GSAM 124.4Elon Galusha, mar Lockport, N.Y., japuonj lemo mang’ere mar Jo-Baptist, ma ndikone kod tijene kuom wach biro mar Ruoth machiegni nomulo chuny ji mang’eny e dinino.

GSAM 125.1E. R. Pinney, mar Seneca Falls, N.Y., japuonj lemo machielo mochiwore chuth mar kanisa mar Jo-Baptist, ma tijene kod ndikone ne gin teko e tich. Ne nyalo luonge maber ni “Chumbi mar piny.”

GSAM 125.2Geo. Storrs, mar dala maduong’ mar New York, ma kapok olokore oyie gi puonj mar Biro, ne en ng’ama mang’ere e chiewo chuny ji. Ndikone ne nigi teko maduong’ mar chuno ji mondo gichiw ngimagi kod mwandugi ne tich moloyo; mano notimore moloyo e jume mag giko mag ndalo 2300. En e ma, bang’ kuyo, nokelo puonjne auchiel kuom kit dhano, chal mar joma otho, kod kum mabiro mondo jo-Adventist gi piny duto ogipar.

GSAM 125.3Jatelo Stockman, mar Portland, Maine, ne en jatich machielo man-gi kinda e chokruoge mag William Miller mag chiewo chuny ji e dalano maduong’. Notho jume manok kapok higa mar Jo-Yahudi mar 1843 ogiko, ka jo-Adventist ne nigi geno kendo rito ni Ruoth nobi e kindeno.6

GSAM 125.4Ne nigi ji mamoko mang’ere ma, nikech rem mar thuolo, wanaluong mana nying-gi, kaka N. N. Whiting, mane oloko Muma Manyien e dho-Ingere, ma ong’ere ni Loko Wach mar Whiting; S. S. Snow, F. G. Brown, Apollos Hale, L. D. Mansfield, Geo. Needham, O. R. Fassett; George, Wesley, kod Edwin Burnham (owete adek), duto jotich mabeyo e wach.

Notes

  1. Habakuk 2:2, 3. ↩
  2. Fweny 14:6, 7. ↩
  3. Mariko 1:14, 15, ↩
  4. Joel 2:30, 31. ↩
  5. Tiet mar Mathayo Sula mar Piero Ariyo gang’wen, oboke 49-60. S. Bliss, Boston, Mass., 1843. ↩
  6. Nyalo nenore mayot, kaka onyis e Early Writings, oboke 17, ang’o momiyo Jotelo Fitch gi Stockman ne dwarore matek ng’eyo gima osebedo kotimore chakre neginindo. ↩

Note

Back