Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
07 / 31

Sula 4 — Kinde mar Giko

John Norton Loughborough

GSAM 77.1“Eka ne awacho niya, Yaye Ruodha, giko mar wechegi nobed nade? To nowacho niya, Dhi nyimi, Daniel: nimar wechegi olor kendo oketie kido nyaka kinde mar giko. ... Joricho notim richo: kendo onge ng’ato kuom joricho ma nowinji tiendgi; to joma riek nowinji tiendgi.”1

GSAM 77.1“Nowachona niya, Winj tiend wachni, yaye wuod dhano: nimar neno en mar kinde mar giko.”2

GSAM 77.1“To in, yaye Daniel, lor wechegi, kendo ket kido e buk, nyaka kinde mar giko; ji mang’eny noring ka gidhi kendo ka giduogo; kendo ng’eyo nomedre.”3

GSAM 77.1Ere tiend “kinde mar giko” ka? Ok nyal bedo giko owuon, nimar ka ne obedo kamano, to bath koro wach mar Daniel mane “olor” ne ok nyal konyo dhano. Nikech “weche mofweny gin magwa,”4 bathni nyaka bed gi kony e kinde moro. Omiyo wach “kinde mar giko” nyaka nyis kinde matin kapok giko owuon ochopo, ma ji nowinjee tiend weche mane owach ne Daniel.

GSAM 77Odiechieng’ mar Ikruokne

GSAM 77.2Onge kiawa ni onyiso kinde ma janabi Nahum noluongo ni “odiechieng’ mar ikruokne.” Ka janabi ne wuoyo kuom kethruok mar Nineve gi “kok mar del, gi kok mar tiend geche makamore, gi farese matugo, gi geche lweny mafulo.”5 To mokwongo, paro mar janabi otug ne masira maduong’ moloyo ma biro e piny duto, e kinde ma “gode miyiel e nyime, kendo kuonde moting’ore olilore, kendo piny wang’ e nyime, ee, piny duto, gi jogo duto modak e iye. Ng’a manyalo chung’ e nyim mirimbe? Kendo ng’a manyalo siko e nyim kech mar mirimbe? Mirimbe ool ka mach, kendo lwendni omukore nikech en.... Enokel giko chuth; chandruok ok nochak dony kendo mar ariyo.”6

GSAM 78Geche Lweny gi Lege Mach Mawak

GSAM 78.1Janabi pod wuoyo moloyo kuom odiechieng’ mar ikruokni: “Geche lweny nobed gi lege mach mawak e odiechieng’ mar ikruokne, kendo yien obin nobed mamiyiel gi tek. Geche lweny noring gi gero e yore mag dala, ginogore kendgi e yore malach: ginone ka lege mach, kendo ginoring ka mil polo. Enokwan jolweny mage matek: ginokier ka giwuotho; ginorikni gidhi e ohinga mar dala, kendo gir geng’o monj noyik.”7

GSAM 78.2Mano en lero maber ahinya mar gari mar ndalowa mosir e nyim relwe gi dwiro mar mil polo, ma jaritne kwano kendo dok kwano jowuoth mage kinde duto, koa e kar chung’ achiel nyaka machielo, kendo jowuoth kier ka giwuotho ka gari dhi. Bang’e nitie tiyo gi yien obin mang’eny ahinya mondo losgo yien ma relwe oketie, kuonde moting’o relwe malo, ute mogeng’o pe, gi mamoko. Owach ni yo achiel moluwo Gode Sierra Nevada ni gi ute mag obin mogeng’o pe maborgi romo mayil 47. Janabi nowacho ni ma notimre e “odiechieng’ mar ikruokne.”

GSAM 78.3Janabi Joel bende wuoyo kuom kinde mar gikoni ka ochiwo chik ne jotich Ruoth niya, “Gour tung’ e Sayun, kendo gou kok mar siem e gotna maler: weuru joma odak e piny duto tetni; nimar odiechieng’ Ruoth biro, nimar ochiegni chuth.”8

GSAM 78.4Kendo janabi Zefania owacho niya, “Chokreuru, ee, chokreuru, yaye oganda ma ok dwar; kapok chik chopo, kapok odiechieng’ kadho ka kuoyo, kapok mirima makech mar Ruoth donjo kuomu, kapok odiechieng’ mar mirima mar Ruoth donjo kuomu. Dwaruru Ruoth, un duto muyot chuny e piny, ma usetimo gik mochiko; dwaruru tim makare, dwaruru muol: dipo ka unopand e odiechieng’ mar mirima mar Ruoth.”9

GSAM 79.1Mondo wang’e maber tiend wach “kinde mar giko,” kod kinde mochakore, waneno kama wachno otiye kendo. E sula mar apar gachiel mar Daniel, onyisowa teko mar sand ma ne biro rito lochne nyaka kinde mar giko. Kuom teko mar sandno, Ruoth nowacho niya, “Jomoko kuom joma winjo tiend wach nopodhi, mondo otemgi, opwodhgi, kendo omi gibed matar, nyaka kinde mar giko: nikech en [kinde mar giko] pod orito kinde moket.”10

GSAM 79Tich mar Tung’ Matin

GSAM 79.2Jolero Muma ma jo-Protestant oganda mang’eny oyie ni tekoni gi “tung’ matin” mar Daniel sula abiriyo onyiso kanisa mar Rumi mane nigi teko mar loch piny e lwete e kinde “moket.” Kinde moketno ne en “kinde achiel, kinde ariyo, gi nus kinde.”11 Magi ne gin ndalo 1260 mag koro wach—higni 1260—mag loch piny mar tung’ matin, koa 538 nyaka 1798 bang’ nyuol Kristo. E higani mogiknogono, ne ogol teko mar loch piny kuom tung’ matin, e “kinde moket.” Omiyo e kindeno ji ne oseweyo “podho” e lwet tekono kaka ne gisebedo kapodho chon. Omiyo higani—1798—nyiso chakruok mar kinde moluongi e koro wachni ni “kinde mar giko.”

GSAM 79.3Higa 1798 ne ogiko “ndalo alufu achiel mia ariyo gi piero auchiel”—higni 1260—ma “Joneno Ariyo” mag Ruoth (Muma Machon gi Muma Manyien) ne onego “kor wach... ka girwako law pien gugruok.”12 E higni mag mudho mane ji osande, ne okan Ndiko e dho-Yunani gi dho-Latin, kendo ji ajiya ne ok winj dhok mago. Mayo ji Ndiko kamae opim gi rwakogi “law pien gugruok.”

GSAM 80Joneno Ariyo Onegi

GSAM 80.1“Ka gisetieko chiwo neno margi [ka pod girwako law pien gugruok], ondiek madonjo malo koa e bur maonge giko nolweny kodgi [Satan ka ojiwo ji mag piny kendo tiyo kuomgi], kendo noloyogi mi oneg-gi. Kendo ringregi motho nonind e yo mar dala maduong’, moluongi e tiend roho ni Sodom gi Misri, kama Ruodhwa bende ne ogurie e msalaba [“igure e msalaba,” e Muma mar dho-Denmark gi Revised Version]. Kendo jomoko kuom ogendini gi anywola gi dhok gi pinje noneno ringregi motho kuom ndalo adek gi nus, kendo ok ginoyie ni ringregi motho oyik e liete.”13

GSAM 80Loch mar Luoro

GSAM 80.2Nek Jonenogi ne otimore e “loch mar luoro” e France, koa 1792 nyaka 1795—higni adek gi nus. Kata obedo ni Loko Loch mar France ne osiko kuom higni auchiel kata abiriyo, ne gin higni adek gi nus mokwongo mane gitimo temruok maduong’ mar tieko Muma, din, gi ji duto mane ochir gi wuoyo konyo Muma kata din. Kata obedo ni Loko Loch mar France ne wacho ni olwenyo gi loch ruodhi gi bwondruok mar jodolo, e adiera ne olokore lweny mar tieko Nyasaye gi Muma. Kuom kinde matin kapok Loko Loch ochakore, wasomo niya,

GSAM 80.2“Kik wiwa wil ngang’ ni kapok Loko Loch mar 1792, owach ni joma ne medho kwero yie kuom Nyasaye e France ne ochoko kendgi kendo otijogo £900,000 [$4,500,000] e higa achiel, ee, kendo ne gitimo kamano kinde mang’eny, e ng’iewo buge, goyogi, gi puodhogi e ji mondo giketh parogi kendo giyikgi ne timbe makelo masira.”14

GSAM 80Jondiko Makwero Yie kuom Nyasaye

GSAM 80.3“Yo mar Loko Loch machal kamano ne oyik gi ndiko mag Voltaire, Mirabeau, Diderot, Helvetius, D’Alembert, Condorcet, Rousseau, gi jomoko machal kodgi, mane gitimoe temruok mar puodho puonj moketho din moyud kuom neno chuech kod din mofweny. Fweny ne ok okwer kende, to ne oket tenge chuth; ne oriemb Nyasaye oko kuom gik mochue duto, kendo ne oket kido mayud e paro kende e kare, ma nyinge Nyasaye Madhako mar Paro.”15

GSAM 81.1E higa 1793 paro mag ji ne obedo kama ne gigoyo sigalagala maduong’ ne jotugo mag duol nikech nyiero margi mayanyo Nyasaye gi Muma. Kaka ranyisi, waluongo wachni:

GSAM 81.1“Jatugo monyiero ji, Monert, ne ochopo e giko mar yanyo Nyasaye e Kanisa mar San Roche [Paris]. Nowacho niya, ‘Nyasaye, ka in nitie, to chul kuor mar nyingi ma osehinyi! Akweri. Iling’ aling’a. Ok ichir oro mor polo mari. Ng’a ma bang’ ma pod noyie ni in nitie?’”16

GSAM 81Tich Mayanyo Nyasaye e Lyons, France

GSAM 81.2Kaka joma nonego Joneno “ne oguro Wuod Nyasaye e msalaba kendo, mi gimiye wichkuot e wang’ ji” (Jo-Hibrania 6:6), biro nenore e timbe mag nyasi ma Fouché notimo e Lyons mondo omi duong’ ne Chalier, Jaloch mar Lyons, mane osenegi. Kapok ochopo Lyons, Fouché nochiko ni

GSAM 81.2“ranyisi duto mag din nyaka okethi; kendo ni nyaka ondik e wi dhout mag liete mag kanisa ni, Tho en nindo mochwere.... Ne oting’o kido mar wich gi kor Chalier ka gidho e yore mag dala, ka oganda maduong’ ahinya mar jonek gi ochode luwe. E bang’gi ne nitie kanjaga ma ne oting’o Injili, msalaba, gi agulni mag chiemo maler, mane piyo oket e mach, ka kanjaga nochun mondo omadhi divai mowal e kikombe mar chiemo maler.”17

GSAM 81.3Nyasi mar Paro mane otimore Paris oler kama:

GSAM 81.3“Ne gidhi ka giluwo kendgi nyaka e chokruok mar jochik, kendo oganda maonge chike ... ne ologo timbe mag din ne nyiero miwuoro ahinya.... Chwo, ma orwako lewni malach matar gi lewni mag jodolo morwak malo, ne obiro ka giwero haleluya, kendo ka gimielo Carmagnole, nyaka e wang’ chokruok mar jochik. Kanyo ne giketie makati mowal mar chiemo maler, sandugni mane okane, gi kido mag dhahabu gi fedha. Ne giwacho weche mag nyiero.... ‘Yaye un,’ joote moa San Denis nokok, ‘yaye un, gik mag yie malando, jomaler mogwedhi mag kit duto, koro beduru johero piny, aa malo duto, kendo tiuru ne piny ka udhi e kar loso pesa mondo olilu.’”18

GSAM 82Wach Nyasaye Wuok e Pandruok

GSAM 82.1“Bang’ ndalo adek gi nus, Roho mar ngima moa kuom Nyasaye nodonjo e igi” (Joneno), kendo ne “gidhiyo malo e polo e boche.”19 Kinde mar Nyasaye ne osechopo mondo wachne wuog e pandruok kendo okete kendo e nyim piny duto. Kinde ne osechopo (1798) mondo tich mar joote otimi e piny duto. E 1804 ne ochan Riwruok mar Muma mar Briten. Ma ne oluw gi riwruoge mag Muma mamoko mang’eny, kendo koro Muma olok e dhok madongo duto mag piny. Omiyo ka Ndiko, ma gin Joneno Ariyo, bedo mang’ere kama ji duto nyalo nenogi kendo somogi, ma opim gi dhiyo margi malo e polo e boche.

GSAM 82.2E kinde mar Loko Loch mar France, Voltaire nowacho ni bang’ higni mia achiel Muma ok nobed gi kony kendo. E higa mar mia achiel koa e tarikno, Muma mane opuodh e France kende ne ongeny moloyo mane ong’e ni nitie e kinde ma Voltaire nowacho pakruokni manono. Kendo owach ni kata ot mane owache wachno, sani otiyogo kaka ot mar Muma.

GSAM 82Kidi mar Rosetta Oyudi

GSAM 82.3Nitie weche ariyo mokadore gi higa 1798 kod jo-France ma nyaka wapar: Mokwongo, e higano jolweny France, e bwo Jaduong’ Jolweny Berthier, ne oloyo sirkal mar papa e Rumi, ka gichopo (ma gin giwegi ne ok ong’eyo) koro wach kuom wachni, mane nitie e bukno machalno mane giseked kode lweny; mar ariyo, e higano machalno, e kar lweny mar San Julien, e jang’ aora Nile mar Rosetta, jolweny France, ka giyenyo bur, ne oyudo kidi mar Rosetta mang’ere ahinya, ma sani okan e Ot mar Gik Machon mar Briten. E wi kidini nitie ndiko e kite adek: ndiko mag piche mag Misri, ma jodolo ne tiyo kodgi; ndiko mag ji duto, ma ji duto ne tiyo kodgi; gi dho-Yunani. Ma e gima noyawo tiend ndiko mag ji duto kod ndiko mag piche mane chon ok winj tiendgi. Koro, kaka ng’ato machielo owacho, “gima tiyo e mukko kod sepet, ka gigolo ndiko mag ji duto koa e piny, chiwo ranyisi mang’eny mag adiera mar weche machon mag Muma moloyo gima wuok kuom kar yud wach moro amora machielo, ka ogolo Ndiko giwegi.” Omiyo jogi machalno mane paro tieko Muma, ne otigo ka gin giwegi ok ong’eyo, mondo ochop koro wach ka gigolo loch mar papa e giko mar higni 1260, kendo bende ne giyudo gima yawo tiend ndikono machalno ma nyiso adiera mar Ndiko mane gitemo ketho gi tek ahinya.

GSAM 83“Inichung’ e Omut Mari”

GSAM 83.1Ang’o ma malaika nowacho ne Daniel ni notimre e kinde mar giko? Chakre kinde mane owinjo ng’ama ler ka wacho niya, “Nyaka ndalo 2300, bang’e kar dolo maler nopwodhi,”20 chunye nopong’ gi luoro kuom gima nobed “giko mar wechegi,” gi ni “kinde machalo nade” ma notimre bang’e.21 Mogik, nomi owinjo ni ng’eyo kindeno ne ok en mar ndaloge. Owachone niya, “Dhi nyimi nyaka giko ochopi: nimar iniywe, kendo inichung’ e omut mari e giko mar ndalo.”22

GSAM 83.2Jomoko oseparo ni wechegi ne onyiso giko mogik mar piny, kendo ni e kindeno Daniel, kaachiel gi ji mamoko mag Ruoth, ne biro yudo mich mare, kendo chung’ e omut mar girkeni mare. Owachnwa ni wach mar dho-Hibrania mar omut mar girkeni, bath piny, gi mamoko, en gheh-vel. Mano ok en wach moloki ni omut e Ndikoni; wach ma ka en goh rahl. Joriek mag dho-Hibrania wachonwa ni wachni, goh rahl, nitie nyadi 76 e Muma Machon, kendo ni en wach machalno motiyo ka owuoyo kuom pwodhruok mar kar dolo maler mane en ranyisi, kama ne ogoye ombulu mondo ong’e achiel kuom nywogi ariyo ma ne onego onegi. Ka jadolo maduong’ nokawo remb nywok mar Ruoth kendo nodonjo e kar dolo maler mondo otim tich mar pwodho, jo-Israel duto nochung’ oko, ka gisando chunygi kendo gihulo richogi, mondo gibed maonge ketho kendo giyud gweth mar jadolo maduong’ ka oa oko e kar dolo maler. Omiyo, e odiechieng’no, Israel nochung’ e omutgi.

GSAM 84.1Ka pwodhruok mogik mar kar dolo maler ne biro chopo, e giko mar ndalo 2300, wach Daniel, kaachiel gi weche mag joma kare duto ma otho, ne biro noni e nyim Nyasaye. Omiyo Daniel chung’ e omut mare.

GSAM 84Weche Moketie Kido Nyaka 1798

GSAM 84.2E dwoko penjo mar Daniel niya, “Yaye Ruodha, giko mar wechegi nobed nade?”23 owachone niya, “Wechegi olor kendo oketie kido nyaka kinde mar giko.”24 Gima ne sando paro mar Daniel ahinya ne gin “karang’o?” “kuom kinde machalo nade?” gi “giko nobed nade?” Magi e weche mane ong’ango paro mar janabi kendo miyo chunye sandore, kendo wechegi kende e mane nyaka olor kendo oketie kido nyaka “kinde mar giko,” to ok buk Daniel duto, kaka jomoko oseparo. Kapok kinde mar 1798 ochopo, josomo koro wach ne nigi ler kuom juma piero abiriyo, kendo ne giwinjo ni ne gichakore e 457 kapok Kristo onywol, ma tich Kristo e wang’ ji, thone, gi mamoko, ne otimore mowinjore chuth gi kwan mar juma piero auchiel gochiko gi piero abiriyo koa e tarikno. Chopruok makare mar tich Jawar mowinjore gi kwan ni ne osemiyogi ranyisi matek ni en adier ne en Mesia mar adiera, kendo ni tarik chakruok mar juma piero abiriyo ne oselosi ma ok nyal lokore. Nikech ne ok giyudo ni juma piero abiriyo ne gin bath mokwongo mar ndalo 2300, wachno nodong’ ka pod oketie kido nyaka bang’ 1798, kaka ne okor.

GSAM 84Ofungu mar winjo ndalo 2300

GSAM 84.3Koro oneuru adier e wachni. Nyaka higa 1798, joma wuoyo kuom koro wach ne onge ler kuom kinde ma ndalo 2300 biro gike. Ne ginyalo winjo ranyisi, kido gi ondiek mag buk Daniel, to ne ok ginyal wacho kama ndalo 2300 biro gike, nikech ne pod gionge winjo kuom kinde ma ndalo nochakore. Kuom rapo mar wachni, wasomo e ywak mar chuny otieno, karatas mar Adventist mane goyore e New York City, e tarik 15 dwe mar 6, 1842, kama owacho niya, “En wach mamit ahinya neno jondiko mopogore mopogore, ma ng’ato ka ng’ato ne ondiko kende, mane, chakre 1798, oyudo gima ne ok oyudore chon—ni jumbe piero abiriyo ne gin ofungu mar ndalo 2300.”

GSAM 85Jomang’eny Oyudo Ler

GSAM 85.1Kaka ng’eyo ma ne “olore” nyaka kinde mane Ruoth oketo mondo oyawne jogene, e kaka bende, kane “kinde mar giko” obiro, jomang’eny ne nyaka “ringo koni gi koni” e Ndiko, ka giyomo wechegi. Ka wapimo loko moko manok mar ndikoni, wachni biro nenore maler ahinya.

GSAM 85.2Dokta Adam Clarke owacho niya: “Jomang’eny biro temo nono tiend wach; kendo ng’eyo biro medore—kuom yo ma.”

GSAM 85.3E Muma mar Germany mar Luther, mane olokore, wasomo kama: “Kamano jomang’eny biro wuotho e wachno, kendo giyud winjo maduong’.”

GSAM 85.4Muma mar Germany miluongo ni Parallel Bible owacho kama: “Jomang’eny biro yomo wachno duto, kendo kuom mano ng’eyo biro medore.”

GSAM 85.5Muma mar Germany mar L. Van Ess, mane Papa bende oyie mondo joma Katolik osom, lokone niya: “Jomang’eny biro nono wachno duto, kendo ng’eyo biro bed mang’eny.”

GSAM 85.6Muma mar Sweden owacho niya: “Jomang’eny biro nono e wachno, kendo ng’eyo biro bed maduong’.”

GSAM 85.7Muma mar Denmark-Norway, mane olokore, owacho niya: “Jomang’eny biro nono gi kinda, kendo ng’eyo biro medore ahinya.”

GSAM 85.8Wasomo e ywak mar chuny otieno mar tarik 15 dwe mar 6, 1842, kuom nono gi yudo ng’eyo kuom gima ne olore nyaka 1798: “Donge en hono maduong’ ni jondiko mang’eny, ma ne ok ng’eyo ng’at moro kuomgi, ne obiro e paro achiel kuom wach achiel e kinde achiel?”

GSAM 86.1Koro wakelo nying oganda piero ariyo mopogore mopogore mane oyudo adiera kuom giko ndalo 2300, ok nikech ne giyudo wach e kindgi, to nikech ne ginono Ndiko gi kinda, ka Roho mar Nyasaye otelo. E wi nyinggi waketo William Miller mar piny New York; bang’e obiro A. J. Krupp, mar Philadelphia, Pa.; David McGregor, mar Falmouth, Maine; Edward Irving, mar England; Archibald Mason, mar Scotland; W. E. Davis, mar South Carolina; Joseph Wolff, mane otiyo e bath piny Asia mopogore; Alexander Campbell, e mbaka mare gi Robert Owen, e higa 1829; Kapitain A. Landers, mar Liverpool, England; Leonard Heinrich Kelber, mar Stuttgart, Germany; Lacunza, mar Spain; Hentzepeter, mar The Hague, Holland; Dokta Capadose, mar Amsterdam, Holland; Rau, mar Bavaria; jodolo mar Tartary, e higa 1821; jopuonjre Muma mar Yemen, e bukgi ma iluongo ni “Seera;” Hengstenberg, e bath Germany machielo; jo-Russia e bath Nam Caspian; Molokaners e dho Nam Baltic, kod moko.

GSAM 86.2Kuom kaka wachni ne oyawore kinde ka kinde ne jopuonjre koro wach, kendo ne ok ng’eyo ng’at machielo, weche maluwo biro nyiso kaka ne otimore:—

GSAM 86.3E ywak mar chuny otieno mar tarik 15 dwe mar 6, 1842, wechegi ne goyore: “Koro wayudo buk, ma nyingne en, ‘Weche ariyo mondiki kuom namba mag koro wach mar Daniel mar ndalo 2300, kod tich ma ja-Kristo nyaka timo mondo openj kuom resruok mar Kanisa, kuom Archibald Mason, jalendo mar Injili, Wishawtown, Scotland, Newberg. Nogoye kaluwore gi gocho mar Glasgow, gi Ward M. Gazeley, 1820.’ E bukni Mason owacho niya: “Koro asebedo ka aneno buk matin mane goyore mokwongo e America, gi Reverend Wm. E. Davis, mar South Carolina, kendo mane ogoyore kendo e higa 1818 e Warkington, e yo milambo mar England. Jandikni wacho ni ndalo 2300 nochakore gi jumbe piero abiriyo (sula 9:24). Kuom paro ma, awinjo ni anyaka ayie.”’”

GSAM 87Davis, mar South Carolina

GSAM 87.1E namba mano mar ywak mar chuny otieno, jandik owacho niya, “Buku mar Davis nyaka bed ni ne ogor machiegni higa 1810.” Ka owacho kuom paro ma ogor e bukno, owacho niya, “Jasomo nyalo paro ni osomo weche mag Miller, Litch, Stores, kata Hale, to wan wacho ni onge ng’ato kuom joma wuoyo sani kuom Biro mar Ariyo mane ong’eyo ni buku ma nitie nyaka e juma mokalo. Jandik mar karatasni [Ywak] ne pok owinjo kuome. Wach mar Davis kuom kinde, ma Mason bende oyie, ne en ni ndalo 2300 biro gike e higa mar Jo-Yahudi 1843—ma en higa 1844 kuom wan.”

GSAM 87Joseph Wolff gi Ji Piero Ariyo Mamoko

GSAM 87.2E ywak mar chuny otieno mar tarik 31 dwe mar 8, 1843, wasomo ni “e higa 1822 Joseph Wolff (mar England) ogoyo buku ma nyingne ‘Obiro Duogo, Wuod Dhano e Boche mag Polo.’” Kendo wasomo niya, “E higa 1826, ji piero ariyo, ma ne jogo duto oyie kuom yie makare mopogore, ne ochokore e London gi Wolff mondo osom Muma. Ne giyudo paro achiel duto. Ne giduto medo higni 45 e higni 1260.” Ka imedo higni 45 e higni 1260 mane ogik e 1798, ibiro e giko higa 1843 mar Jo-Yahudi, ma en higa 1844 kuom wan.

GSAM 87Paro mar Alexander Campbell

GSAM 87.3E namba mano mar karatasno bende ondiki kuom Alexander Campbell niya, “e higa 1829 ne obedo gi mbaka mare mong’ere ahinya gi Robert Owen, ja-ma ok oyie, ka owacho ni neno mag Daniel nyiso nyaka e giko ndalo; ni ndalo 2300 gin higni, kendo biro gike e higni machiegni 1847 chakre nyuol mar Kristo, ma kuom pimo mare ne en higni ang’wen mokwongo ka pimo ma ji oyie.” Kuom mano pimo mare ne biro keto giko ndalo 2300 e giko higni 1843 duto mar Jo-Yahudi chakre kinde A.D.—ma en 1844.

GSAM 88.1E ywak mar chuny otieno mar tarik 21 dwe mar 9, 1843, nitie wach kuom buku mane wayudo ma nyingne, “Dwol ne Britain gi America, e weche mag Ndiko kuom Biro mar Ariyo mar Ruodhwa gi Jawarwa, ma wan lamo pile ka wacho niya, ‘Pinyruoth mari obi, dwaroni otimre e piny kaka otimore e polo,’25 Gi Kapitain A. Landers, mar Liverpool, mane S. Kent and Co. ogoyo, e higa 1839.”

GSAM 88.2“En, kaka joma moko, bende oketo pimo mar kinde, ka oketo giko ndalo 2300 e higni 1847 chakre nyuol adiera mar Kristo.” Mano ne biro bedo higa 1844 kuom wan, nikech nyuol mare ne en higni ang’wen mokwongo ka pimo ma ji oyie.26

GSAM 88Leonard Heinrich Kelber

GSAM 88.3E Nono gi Jakwena mar tarik 17 dwe mar 5, 1892, nitie wach moa kuom Jakwath L. R. Conradi, mar Hamburg, Germany, kama owacho niya:—

GSAM 88.4“Jomang’eny kuom jomasomo wa nyalo bedo ka owinjo kuom jatelo Lutheran Bengel, mane e kinde mokalo [kuom Schaff, Bengel notho e higa 1751] oketo kinde mar biro mar Ruodhwa e higa 1836, ka pimo mare ne oyom kuom namba 666 e Fweny. To kapok kindeno orumo, ng’ato machielo nochako goyo buge, jatelo maduong’ mar skul ma nyingne Leonard Heinrich Kelber. Bukne mokwongo ne ochopo e higa 1824, ma nyingne ‘Giko Chiegni,’ ka onyiso tiend Mathayo 24 gi 25. Ne ogor e Bavaria. To e higa 1835 buk maduong’ moloyo, ma nying achiel, ne ofwenyore e Stuttgart, ka en gi ite 126. Wachni biro bedo mamit, kendo mondo jomasomwa ong’e maber, akelo loko mar ite mokwongo: ‘Giko Obiro, ma osenyisi ni en adier gi rapo motegno kendo maler koa e Wach mar Nyasaye gi timbe manyien; ka ogolo paro mar miriambo duto kuom rito biro mar Ruodhwa kata kuom pimo kinde; ka onyiso maler kaka jatelo Bengel ne okadho higni abiriyo kuom higa maduong’ mar wachni; nikech ok en 1836, to higa 1843, e giko ma lweny maduong’ mar ler gi mudho biro gike, kendo pinyruoth mar kwe mar Ruodhwa Yesu, ma ji orito mang’eny, biro chakore e piny.’”

GSAM 89.1“Gocho mar ariyo ne ofwenyore e higa 1841, bende e Stuttgart, kendo kaka ang’eyo, gocho machielo ne ofwenyore e Saxony. Kaka ite mokwongo nyiso, buk matin, bang’ dwoko paro ma ok kare ma ji nigo pile, onyiso gi yo maler kendo mopogore kuom tudruok ma nitie e kind ndalo 2300 mar Daniel 8 gi jumbe piero abiriyo mar Daniel 9, kendo okelo gigo e higa 1843 (higa 1843 mar Jo-Yahudi—1844 kuom wan). Bang’e e bath bukno mogik, onyiso gi ranyisi mag kinde ni wachni chiegni.”

GSAM 89.2“Nitie gocho mang’eny mane ofwenyore, mano kende nyalo nyiso ni ji ne ohero bukno. Owadwa Schäche, ma sani odak e Australia, noneno lando mar bukno kata e piny moro malach e Silesia, kendo bang’ yudo, osomo gi mor maduong’, ka odhigo dhoot molor. E bukno onge ranyisi moro amora ni jandik ne ong’eyo riwruok machielo mar piny; to kata kamano, kuom Roho mar Nyasaye ne obiro e paro achiel.”

GSAM 89.3“E higa 1842 nogoro buk matin maduong’ moloyo, ma ne ite 286, bende e Stuttgart, kuom ‘Paro Madongo gi mag Ndiko kuom Chuech mar Piny kod Kinde ma Piny Siko; kata mondo ochiw dwoko maler kuom penjo niya: Ang’o momiyo Nyasaye nochwe piny e ndalo auchiel ma luwore—Ruodhwa chiegni mondo ong’ad bura ne Jakwed-Kristo—timbe madongo kendo mamor mag higa 1843.’”

GSAM 89“Ben Ezra” (Lacunza)

GSAM 89.4Machiegni higa 1812, Lacunza, e Spain, ogoyo buku ma nyingne, Biro mar Messiah e Duong’ mar Ruoth kod Rieny mar Duong’. Jandikno nokawo nying ma ok ng’ere “Ben Ezra,” kendo ji paro ni ne en Ja-Yahudi mane olokore. Edward Irving, mar England, bang’ chakore tichne kuom Biro mar Ariyo, noloko bukno e dhok mar England. Kuom mano, wachno nonyiso gima owacho e dhok ariyo kata moloyo.

GSAM 89.5En wach mamit ahinya, bang’ higni moko, mondo ochok paro mag jopuonjre mopogore, mane chakre e chakruok mar higni mia mokalo nyaka 1840, opimo ndalo 2300, kendo oketo jumbe piero abiriyo kaka chakruok mar kindeno, bang’e mondo wayud ni giduto oyie kuom giko kindeno e 1844.

GSAM 901844 e Giko Adiera mar ndalo 2300

GSAM 90.1Penjo nyalo aa ni, Wan nyalo bedo gadier ni 1844 en tarik adiera mar giko ndalo 2300? Ee! Nikech kaka chopruok mar miriambo mar koro wach ok nyal timore e kinde makare mar chopruok adiera, e kaka bende wan nyaka wachop e paro ni higa 1844 en giko makare mar ndalo 2300. Nyasaye, mane oloro ng’eyo mar wachno nyaka 1798, kendo mane osingo ni ler biro rieny bang’e, kuom Roho mare ma ok nyal ketho ne otelo joma osetimo kinda mondo ging’e kinde makare. Kinde mare nosechopo mondo “ng’eyo” kuom wachno “omedre,” kendo ne omiyowa ler adiera.

GSAM 90.2Ka wayudo giko mar kinde mane okel e winjo mar ji e “kinde mar giko,” ber mondo openj kuom tiend gima oyudno. Wayudo ni e kindeno, ka tich mar Injili chopo giko, kinde makare nyaka oland kuom bedo mar bura. Johana owacho niya, “Aneno,” “malaika machielo ka layo e dier polo, ka en gi Injili mochwere mondo oyal ne joma odak e piny, gi oganda duto, gi oganda mag dhano, gi dhok, gi ji, ka owacho gi dwol maduong’ niya, Luoruru Nyasaye, kendo miyeuru duong’; nikech sa mar ng’adone bura osechopo: kendo lam Nyasaye mane ochweyo polo, gi piny, gi nam, gi kuonde ma pi wuokie.”27 Malaika madier ok giyal Injili ne dhano. Dhano e jatich ma Ruoth owuon oseyiero mondo oyal Injili mare nyaka e giko piny.28 Kuom mano, malaikani en ranyisi mar wach mar Injili ma lando ni kinde osechopo mondo ng’ado bura “ochak e ot mar Nyasaye.”29 Wach ma kamano ne ok nyal landore koa e Ndiko kapok oyud e Ndiko kinde ma kelo e ng’ado bura. Kaka osewuoyo, ndalo 2300 ochopo nyaka e ng’ado bura mar nono mar joma Nyasaye.

GSAM 91Odiechieng’ mar Pwodhruok en Kinde mar Ng’ado Bura

GSAM 91.1Odiechieng’ mar pwodhruok, ma en pwodhruok mar kar dolo maler mar piny, ne kendo pod ong’ere gi Jo-Yahudi kaka odiechieng’ mar ng’ado bura. Kata sani, e kinde ma giseganore, kendo ka ok ginyal bedo gi tich duto mar kinde machon mane oriwore gi odiechieng’ maduong’ kendo maler ma, pod giketogi kaka odiechieng’ mar ng’ado bura. Kuom rapo mar wachni, mokwongo wabi kelo weche moa e karatas mar Jo-Yahudi mane goyore e San Francisco, California, ma nyingne Jandik mar Jo-Yahudi, ma en karatas mar Jo-Yahudi ma oyie makare e yo podho chieng’ mar got mag Rocky. E namba mar dwe mar 9, 1892, ne nitie wach ni kapok namba machielo ochop, dwe mar abiriyo kod odiechieng’ mar pwodhruok biro chopo. Nyinggi mar dwe mar abiriyo en Tishree, kendo mar dwe mar auchiel en Ellul; kuom mano karatasno nowacho niya, “Dwe mar Ellul osechopo, kendo dwond Shofar [turumbete mane nyaka gop e odiechieng’ mokwongo nyaka mar apar mar dwe mar abiriyo, Zaburi 81:3, 4] nyaka owinji okinyi ka okinyi e synagogi mag Jo-Yahudi ma oyie makare, kendo onyiso ni ji nyaka oikre ne odiechieng’ mar paro, gi ng’ado bura mogik mar Yom Kippur.” Nikech ne gin e giko mar Ellul, dwe mar auchiel, kendo Tishree, dwe mar abiriyo, ne chiegni chakore, ne giyudo dwond turumbete pile gokinyi kuom ndalo apar, ma ne nyiso ng’ado bura mogik mar higa e chenro ma mar ranyisi.

GSAM 91Neno mar Rabi Ja-Yahudi

GSAM 91.2Kendo e higa 1902, Rabi Isidore Myers, mar chokruok maduong’ mar Jo-Yahudi e San Francisco, Cal., ka onyiso odiechieng’ mar pwodhruok, nowacho niya: “Ka Ja-Israel okalo e dhoot mar kinde koa higa achiel e higa machielo, paro mar chakruok gi pinyruoth duto mar Jachwech biro kelne, kendo iluonge mondo oketuru nyasi mar turumbete, kaka ndalo mar nyuol mar kinde gi nyasi mar keto Ruoth maduong’ e kom piny. Bende iluonge gi dwond turumbete ma, kata Shofar, mondo ononi tije mare mag higa mosekalo ka ochung’ kotetni e nyim wang’ ma neno gik moko duto mar Ng’ado Bura Makare Mochwere ma obedo e kom ng’ado bura.”

GSAM 92.1Kaka e tich mar hekalu mar Jo-Yahudi kar dolo maler ne pwodhi dichiel e higa, ne nyaka nenore ne Daniel ni pwodhruok mar kar dolo maler e giko ndalo 2300 nyaka oriwre gi wach moro machielo moloyo tich mar ranyisi mar higa ka higa. Ruoth nosepuonjo joge ni, ka giyiko ranyisi e koro wach, kinde ma omiye nyaka ipimi ni “odiechieng’ achiel mondo obed higa achiel.”30 Kuom mano kinde ma ndalo 2300, kaka wasewacho, ochopo e giko tich mar Kristo kaka jadolo maduong’ e kar dolo maler mar polo—e ng’ado bura mar nono mar joma Nyasaye, ma wachgi, kuom wacho richo, osekel e kar dolo maler mar polo.

GSAM 92Wach mar Ng’ado Bura mane Nyaka Obi e 1844

GSAM 92.2Ka oyud kinde mane ng’ado bura mar joma maler nyaka ochakie, yo ne oyawore mondo, e chenro mar timbe mag Ruoth kaka ogor e koro wach, wach oland niya, “Sa mar ng’adone bura osechopo.” Nenuru, ok owacho ni bang’ yudo kindeno wach biro landore mapiyo, to ni ler mane “olore” mokwongo nyaka oyawore maler. Waneno maler ni mano notimore. E sula ma biro, biro nenore ni Ruoth noketo maler kinde ma wach mar Biro nyaka oland, kendo kaka wachno noland e adiera ne piny.

Notes

  1. Daniel 12:8-10. ↩
  2. Daniel 8:17. ↩
  3. Daniel 12:4. ↩
  4. Rapar mar Chik 29:29. ↩
  5. Nahum 3:2. ↩
  6. Nahum 1:5-9. ↩
  7. Nahum 2:3-5. ↩
  8. Joel 2:1. ↩
  9. Zefania 2:1-3. ↩
  10. Daniel 11:35. ↩
  11. Daniel 12:7. ↩
  12. Fweny 11:3. ↩
  13. Fweny 11:7-9. ↩
  14. Anderson, Weche mag Higni mag Muma mar Dho-Ngere, oboke 494. ↩
  15. Thomas Dick, Kuom Yiko Dak mar Ji Mondo Obed Maber, oboke 154. ↩
  16. Thier, Loko Loch mar France, buk 2, oboke 371. ↩
  17. Bukno machalno, oboke 338. ↩
  18. Bukno machalno, oboke 365. ↩
  19. Fweny 11:11, 12. ↩
  20. Daniel 8:14. ↩
  21. Daniel 12:6-8. ↩
  22. Daniel 12:13. ↩
  23. Daniel 12:8. ↩
  24. Daniel 12:9. ↩
  25. Mathayo 6:10. ↩
  26. Tarik ma ogor e bath Mathayo 2:1. ↩
  27. Fweny 14:6, 7. ↩
  28. Mathayo 28:19, 20. ↩
  29. 1 Petro 4:17. ↩
  30. Kwan 14:34; Ezekiel 4:6. ↩

Note

Back