Adventist Pioneer
Library
aplib.orgLibrary
08 / 31

Sula 5 — Wach mar Biro mar Ariyo

John Norton Loughborough

GSAM 93.1“Koro puonjreuru kuom ngero mar ngʼowu: Ka bedene pod yot, kendo oyawo oboke, ungʼeyo ni oro chiegni; kamano bende un, ka uneno gigi duto, ngʼeuru ni en [e bath karandiko, en owuon] chiegni, mana e dhoudi. Adier awachonu ni tiengʼni ok norum nyaka gigi duto otimre. Polo gi piny norum, to wechena ok norum ngangʼ.”1

GSAM 93.2Ndikoni miyo walok pachwa e kinde ma wanyalo ngʼeyo ni biro mar Kristo ni “e dhoudi,” gi adiera machal gi ma wangʼeyogo ni oro chiegni ka waneno oboke manyien moyom ka chako wuok. Wanyalo bende ngʼeyo ni wasechopo e tiengʼ ma ok norum e piny nyaka Kristo owuon obi. Ka kinde mar puonjore kuom ngeroni ochopo, to en adier kendo ongʼere maler ni kinde mar Ruoth osechopo mondo okel jopuonj ma nopuonj ji ngeroni. Penjo ma jaote nopenjo e kinde machielo winjore bende ka: “Ginuwinji nade ka onge jal ma yal? Kendo ginuyal nade ka pok oorgi?”2

GSAM 93Kinde mar Ranyisi

GSAM 93.3E sula mokalo waseneno kaka ji noyudo ngʼeyo kuom giko mar kinde mar ndalo 2300, kendo ni nochopo nyaka “saa mar ngʼado burane.” E ngero mokel kani, okelwa e kinde mar Ruoth ma ngeroni gi wach mar “ngʼado bura” onego oyalne piny. Bangʼ wuoyo kuom “sandruok” maduongʼ mane onego obir kuom joge, ma onego “ongʼad machiek,” Jawar nowacho ni, “Bangʼ sandruok mar ndalogo mapiyo, chiengʼ nolil, kendo dwe ok nochiw lerne, sulwe nolwar koa e polo, kendo teko mag polo noyiengni; eka ranyisi mar Wuod Dhano nonen e polo.”3

GSAM 94.1Neuru ni ranyisi mogik mowachgi ok owach ni en ranyisi mar birone; to en ranyisi ni Wuod Dhano ni kanyo, kendo inene ka biro. Weche mowach e ndikoni kaka ranyisi ma yie kuom birone machiegni onego ogenre kuomgi, gin ranyisi manie chiengʼ, dwe gi sulwe. Weche mamoko moluwo timore ka obiro adier e boche polo. Omiyo bangʼ ranyisi mar adek kuomgi mapiyo—ma e ranyisi manie sulwe—kinde mar Ruoth chopo mondo okel jopuonje mondo opuonj ni biro mar Kristo ni e dhoudi.

GSAM 94.2Koro e wi kinde ma ranyisigi onego onengie: Chiengʼ ne onego olil mapiyo bangʼ sandruok.4 Kaka Mariko nondiko, ne onego otimre “e ndalogo, bangʼ sandruokno.”5 Jawarwa nosewacho ni ndalogo nongʼad machiek. Kuom chik mar Maria Theresa, kod Chike ma Miyo Ji Thuolo mar Lamo mogol chakre 1773 nyaka 1776, mirima mar sandruok mokum kanisa nongʼad machiek. Kata obedo ni teko mar sandruok ne pod oloyo teko mar sirkal nyaka 1798, sandruokne norumo machiegni gi higa 1773. Ka wapimo weche mag Jawar, to ranyisi mokwongo kuomgi ne onego otimre e kind 1773 gi 1798.

GSAM 94Odiechiengʼ gi Otieno Machol

GSAM 94.3E tarik 19 mar dwe mar 5, 1780, chiengʼ nolil e yo mahono moloyo chik mar gik mochwe. Ne ok en umo mar chiengʼ gi dwe, nimar dwe ne opongʼ odiechiengʼ mokalo. Kata ne obedo kamano, mudho noumo piny duto man yo nyandwat gi wuok chiengʼ mar United States chakre saa abich gokinyi nyaka saa abich otieno (11 a.m. nyaka 11 p.m.). E kindeno ok mana chiengʼ kende ma nolil, to dwe bende nodagi duoko ler mar chiengʼ. Ne en mudho ma nomono chiengʼ rienyo e wangʼ dwe. Kendo kaka Noah Webster nowacho bangʼ higni mangʼeny, “Onge gima pod osenyiso tiend mudhoni ma ji nyalo yie kode.”

GSAM 95.1Kuom odiechiengʼ macholni, Herschel, jangʼiyo sulwe, nowacho ni: “Odiechiengʼ Machol e North America ne en achiel kuom timbe mahono mag gik mochwe ma ji biro siko ka somo kinde duto gi hamu maduongʼ, to rieko mar dhano ok nyal fwenyo tiende.”

GSAM 95.2Joma nonyiso kaka mudho mar otieno mar tarik 19 mar dwe mar 5, 1780 nochal nowacho ni, kata obedo ni dwe ne opongʼ, “ka gik duto ma rieny e piny gi polo ne otiek, to mudho ne ok nyal bedo mopongʼ moloyo mano.”

GSAM 95Sulwe Malwar

GSAM 95.3Ranyisi mar adek kuomgi, ma en lwar mar sulwe, nochopo e tarik 13 mar dwe mar 11, 1833. E otienono, kata mondo wawach maber, chakre seche 5 kapok piny ru, sulwe ne chwue kaka koth. Jomoko nopimogi gi aore mag mach malor koa e polo; jomoko gi nyalokal mag mach matwarore koa kuom gima maduongʼ migoyogo mach manyalo. Tim mahononi noumo North America duto, chakre Nam mar Mexico yo milambo nyaka Nam mar Hudson yo nyandwat, kendo chakre Chula mag Sandwich yo podho chiengʼ nyaka kama odongʼ mail mia moko mondo ichop Liverpool yo wuok chiengʼ. Kanyo duto mane onenie, ne en koth sulwe machal, mosiko ka chwue maok ogik, ka gilwar mochwe kaka pe mag thwath e yamo mar thwath.

GSAM 95.4Kuom koth sulweni mar 1833, wamede kawo weche koa e Jangʼicho mar Connecticut mar tarik 25 mar dwe mar 11, 1833:—

GSAM 95.5“Jalos mar Jadala Machon nomako wach mar ‘sulwe malwar’ gi pek maduongʼ. Owacho ni, ‘Wawacho ni koth mach mane waneno gokinyi mar Tich Adek mokalo en ranyisi maluoro, jatelo makare, ranyisi mar kech, mar odiechiengʼ maduongʼ kendo maluorno ma joma odak e piny nonene ka mihuri mar auchiel oyaw. Kinde ma ondiki e Muma Manyien kendo e Muma Machon chiegni chopo; kendo ne ok nyal neno ranyisi makare moloyo mano mar ngʼowu mabolo olembene ka yamo maduongʼ oyienge.’”

GSAM 96Koro Wach mar Thomas Burnett

GSAM 96.1Ji nosepuonj gi jo machon mondo girit chopo mar ranyisini kaka ondiki tir. Thomas Burnett, e bukne Paro e Wi Piny, mogol London e higa 1697 bangʼ nyuol Kristo, nowacho kuom Mathayo 24:29 ni:—

GSAM 96.2“Onge kiawa ni e kindeno ginibedi gik duto machalo sulwe mag mach; kendo e diergi ginibedi mago miluongo ni sulwe malwar. Kata obedo ni achiel achiel kuomgi ok duongʼ, to ka ne gimedore mangʼeny ahinya, ka gilwar kaka janabi wacho, mana ka oboke koa e mzabibu kata olemo koa e ngʼowu, to ne ginyalo miyo gima nenore mahono ahinya.... Ok onego wane gigi kaka weche mamedo wach moloyo kata weche mag wer, to kaka weche mag koro wach maler, kendo gik mabiro timore adier.”

GSAM 96Neno mar Japuonj Maduongʼ Olmstead

GSAM 96.3Japuonj Maduongʼ Olmstead, mar Kar Puonj Maduongʼ mar Yale, Mass., moseiluongo ni “jangʼeyo wach kor polo maduongʼ moloyo duto e America,” nowacho kuom sulwe mane olwar e tarik 13 mar dwe mar 11, 1833 ni:—

GSAM 96.4“Koth sulwe mar 1833 noumo bath piny malach ahinya, chakre e dier Nam Atlantic yo wuok chiengʼ nyaka Nam Pacific yo podho chiengʼ; kendo chakre dho nam ma nyandwat mar South America nyaka kuonde ma tongʼgi ne ok ongʼere e dier pinje mag jo-Britain yo nyandwat. Sulwe mane gilwar ne ok mana nene kende, to ne gineno gi chal machal kuonde duto.”

GSAM 96.5Kuom timni mane ochakore machiegni gi saa abich otieno (11 p.m.), tarik 12 mar dwe mar 11, kendo omedore nyaka machiegni gi saa apar gokinyi (4 a.m.) e tarik 13, japuonj maduongʼno wacho ni:—

GSAM 96.6“Joma ne oyudo thuolo mar neno sulwe malwar gokinyi mar tarik 13 mar dwe mar 11, 1833, nyalo bedo ni noneno mach manyalo e polo maduongʼ moloyo duto mosefwenyore nyaka chakruok mar piny, kata to mana moloyo duto moseondiki e buge mag historia.”

GSAM 97Koth Sulwe Nonen Bende e Europe

GSAM 97.1E buk mane Leonard Heinrich Kelber ogolo e Stuttgart, Germany, e higa 1835, wapuonjore ni ranyisini notimore kendo yo loka Nam Atlantic, e dwe machal, to bangʼ ndalo matin. Owacho ni:—

GSAM 97.2“E tarik 25 mar dwe mar 11, 1833, sulwe malwar nonen maber ahinya e piny Europe,” kendo “e Minsterburg, Silesia, sulwe nolwar kaka koth mach. Bulbe mag mach nolwar kodgi, momiyo otieno nolero ahinya ma ji noparo ni nyaka bed ni udi machiegni kodgi ne wangʼo.

GSAM 97.3“E kinde machal e Prin, Austria, sulwe nolwar ma noumo piny ma pimore ne oloyo mail 500 mag skweya. Jomoko nowacho ni ne gichalo aore mag mach malor koa e polo. Jomoko noluonge ni koth mach. Ne olworo farese, mi gilwar piny. Ji mangʼeny notuo nikech luoro.”

GSAM 97Tiyo gi Ngero

GSAM 97.4Ka walawo yorni mar koro wach, kendo wakalo chopo mar ranyisi mar adek—ma en lwar mar sulwe—Jawarwa wacho ni, “Koro puonjreuru kuom ngero mar ngʼowu.” Wechegi ok wuoyo kuom tiengʼ mane ngima e kinde ma Ruodhwa nochiwo puonjni, to kuom tiengʼ mane onego one gigi ka osetimore—ok ka pod timore, to ka osetimore. Gik mane onego otimre kaka ranyisi ni Kristo ni e dhoot ok orwak yiengni mar polo e kinde ma enone ka biro adier. Ranyisigi mar birone machiegni oriwo ranyisi mar adekni, ma en mar sulwe. Kinde ma Ruoth noketo mondo ji opuonjre kuom ngero mar ngʼowu ochakore bangʼ 1833. Kae e kinde mar Ruoth mondo piny ochiew e adiera maduongʼ ni birone ni e dhoudi, kendo ni nobi kapok tiengʼ ma winjo ngerono orumo. Omiyo waneno kaka koro wachni oranyiso kinde ma yal maduongʼ mar Biro onego omine piny.

GSAM 98Yal e Piny Duto

GSAM 98.1E chopo mar koro wachni, wayudo ni mana e kindeno mar 1833, Ruoth ne kelo joote kata jopuonj lemo e kuonde mopogore mag piny. Chakre 1833 nyaka 1844, negiywak ni biro mar Kristo chiegni, “mana e dhoudi;” kendo negipuonjo ngero mar ngʼowu, ka ginyiso ranyisigi mag birone, mana kaka nosechikogi mondo gitim. Wachni, kata kuom japuonj mangima kata kuom karatese mogond, nochopo e kar tich joote moro amora manie piny, kendo e bandari moro amora e piny.

GSAM 98.2Jalos mar Dwond Adiera, mar Rochester, N.Y., nonyiso maler kaka wach noselandore, e golone mar dwe mar 1, 1845:—

GSAM 98.3“Injili mochwere, kaka owach e Fweny 14:6, 7, oseyalne oganda moro amora, anywola moro amora, dho moro amora, kod ji duto; ka owacho gi dwol maduongʼ ni, ‘Luoruru Nyasaye, kendo miyeuru duongʼ; nimar saa mar ngʼado burane osechopo: kendo lamuru jal mane ochueyo polo, gi piny, gi nam, kod sokni mag pi.’ Onge wach ma nyalo miyo neno maler gi gik motimore moloyo ni wachni oseter ne oganda moro amora gi dho moro amora e bwo polo e higni matin mosekalo, kuom yal mar biro Kristo e 1843 [1843, e pimo kinde mar jo-Yahudi—e pimo kinde marwa, 1844], kata ni ochiegni. Kuom puonj gi buge mogol, dwol osewuok e piny duto, kendo weche osechopo nyaka giko piny.”

GSAM 98.4Ji moko ma ok ongʼeyo gik motimore oseneno Riwruok mar Biro mar Ariyo kaka gima ne otimore mana e kar piny moro kende. Giparo ni ne en tich moriwore gi William Miller kod jopuonj lemo mia moko mane tiyo kode e bath nyandwat mar United States. Ji machal kamago nyalo wuoro ka gipuonjore ni riwruok man America, ma Jodongo Miller gi Himes ne jotende mongʼere, ne en mana bath matin mar riwruok maduongʼ ma, kaka osewach e malo, nochopo “nyaka giko piny.”

GSAM 99KAKA RIWRUOK NOCHAKORE E PINJE MOPOGORE

GSAM 99.1Kinde mar Ruoth nochopo mondo yalni owuog odhi e piny, kendo e kuonde mopogore marom 20 kata moloyo mag piny, e kinde machiegni achiel, ji nokel ma, ka ok ongʼeyo tich mar wadgi, nowuok mondo giyal wachni e kuonde duto mag piny. Joma owach e sula 4, mane oyudo ler kuom giko mar ndalo 2300, ka ongʼado mana A. Campbell kende, nochuno mondo gitim tich mar yal Wach mar Malaika Mokwongo manie Fweny 14; mano bende notimore gi tich mar Roho mar Nyasaye owuon, kendo ok kuom riwo ler e kindgi.

GSAM 99Pimo gi Lokruok mar Kanisa

GSAM 99.2Ka watiyo kuom riwruokni gi chik machal gi ma D’Aubigné notiyogo kuom chakruok mar Lokruok maduongʼ mar Kanisa e kar higni mia mar 16, to onego okwan adier ni ne en wach mar Ruoth kendo e kinde mar Ruoth. Kuom Lokruok mar Kanisano duto, jandik historia nowacho ni:—

GSAM 99.3“Germany ne ok ochiwo adiera ne Switzerland, kata Switzerland ne France, kata France ne England. Pinjegi duto noyude kuom Nyasaye, mana kaka bath piny moro ok or ler ne bath machielo; to chiengʼ achiel marienyno chiwo lerne e piny duto tir. Kristo, ler mar okinyi moa e malo, motingʼ malo moloyo dhano duto maonge gikone, ne en mach mar Nyasaye mane miyo piny ngima e kinde mar Lokruok mar Kanisa, mana kaka e chakruok mar jo-Kristo. E kar higni mia mar 16, puonj achiel kendo machal noket e udi gi kanise mag pinje ma bor kodgi moloyo kendo mopogore ahinya e kinde achiel. Gima nomiyo ne en ni Roho achiel ne tiyo kuonde duto, ka miyo yie machal.

GSAM 99.4“Lokruok mar Kanisa e Germany kod mar Switzerland nyiso adierani. Zwingle ne ok oriwore gi Luther. Adier ne nitie gima noriwo jiyegi ariyogi; to onego wadware malo moloyo piny. Jal mane ochiwo adiera ne Luther koa e polo nochiwe ne Zwingle. Nyasaye ne en jal mane oriwo weche e kindgi. Zwingle wacho ni, ‘Nachako yalo Injili e higa mar ngʼwono 1516; tiende ni, e kinde ma nying Luther ne pod ok owinjore e pinywa. Ne ok apuonjore puonj mar Kristo kuom Luther, to ne apuonjore koa e wach Nyasaye. Ka Luther yalo Kristo, to otimo gima atimo; mano kende.’”6

GSAM 100.1Ka wuoyo kuom tich mar Farel gi Lefèvre e France, jandik historia wacho ni:—

GSAM 100.2“Omiyo Lokruok mar Kanisa e France ne ok en gima nokel koa oko. Nonywol e lowo mar France; nochako dongo e Paris; nochako mako tiende e kar puonj maduongʼ owuon, mane en teko mar ariyo e piny jo-Kristo mag Rumi. Nyasaye noketo chike mag tichno e chuny maonge wuondruok mag jo-Picardy gi Dauphiny kapok ochakore e piny moro amora machielo.

GSAM 100.3“Waseneno ni Lokruok mar Kanisa e Switzerland ne otimre kene kuom Lokruok mar Kanisa e Germany. Kamano bende, Lokruok mar Kanisa e France ne ok ogenore kuomgi ariyo. Tich nochakore e kinde achiel e pinje mopogoregi, maonge riwruok mar weche e kindgi; mana kaka e lweny, migepe duto mopogore mar jolweny wuotho e kinde achiel, kata obedo ni achiel ok owachne machielo mondo owuoth, nikech chik achiel kendo machal, moa kuom Jaduongʼ mar Jolweny achiel, winjore gi gin duto. Kinde nochopo, ji ne oyikore, kendo Nyasaye nochako Lokruok mar kanisane e pinje duto e kinde achiel. Gik motimore machal kamagi nyiso ni Lokruok maduongʼ mar Kanisa e kar higni mia mar 16 ne en tich mar Nyasaye.”7

GSAM 100.4Kuom Lokruok mar Kanisa e England, e bwo Thos. Bilney, Fryth, Tyndale, gi jomoko, D’Aubigné med wacho ni:—

GSAM 100.5“Omiyo Lokruok mar Kanisa e England nochakore maonge luwo Luther gi Zwingle, ka oyudo gik moko duto mana kuom Nyasaye kende. E pinjegi duto mag jo-Kristo, wach mar Nyasaye ne tiyo e kinde achiel. Chakruok mar Lokruok mar Kanisa e Oxford, Cambridge, London, ne en Muma Manyien mar dho Grik mane Erasmus ogolo. [Tyndale gi Thomas Bilney noweyo Cambridge e higa 1519.] Odiechiengʼ nobiro ma England nosungore gi chakruok maduongʼni mar Lokruok mar Kanisa.”8

GSAM 101.1Yal mar Biro nochakore e yo machal gi ma osenyis e wi Lokruok mar Kanisa. Ji nochuno mondo giwuog e kinde achiel e kuonde mag piny mangʼeny moloyo nyadingʼwen mar kuondego, maonge ngʼeyo kata riwruok moro amora mar paro e kindgi, kendo negichako yalo adierni machal mag Ndiko, ok mana e pinje angʼwen mag piny, to e piny duto ma ji osebedo gi rieko mar ngima mar oganda.

GSAM 101Tije Joseph Wolff

GSAM 101.2E ka, ber mondo wane weche madier manyiso kaka land wach mar biro noromo pinje mang’eny:—

GSAM 101.3“E 1831 ne oor Joseph Wolff, D.D., koa Great Britain kaka jaote mondo oti e dier jo-Yahudi mag Palestine. Kaluwore gi nondiko mare, nyaka higa mar 1845 ne olando wach ni Ruoth obiro biro mapiyo e Palestine, Egypt, e dho Nam Makwar, Mesopotamia, Crimea, Persia, Georgia, e pinyruoth Ottoman duto, e Greece, Arabia, Turkey, Bokhara, Afghanistan, Cashmere, Hindostan, Thibet, e Holland, Scotland, Ireland, e Constantinople, Jerusalem, St. Helena, bende e yie madongo e Nam mar Mediterania, kendo e dala maduong’ mar New York, ne ogendini duto mag yie. Owacho ni oseyal e dier jo-Yahudi, jo-Turkey, jo-Islam, jo-Parsi, jo-Hindu, jo-Kaldea, jo-Yesede, jo-Syria, jo-Sabea, ne joloch, jodongo mag ogendini, ruodhi, ruodhi mag Organtsh gi Bokhara, mikach mar Greece, gi mamoko.”9

GSAM 101.4E Yemen, piny ma nyikwa Hobab, wuon chi Musa, odakie, Joseph Wolff noneno buk ma owachoe kama: “Jo-Arab mag kae nigi buk miluongo ni ‘Seera,’ ma wuoyo kuom ‘Biro mar Ariyo mar Kristo, gi Lochne e Duong’!’”10

GSAM 102.1E Yemen nodak gi jo-Rekab kuom ndalo auchiel, kendo owacho kuomgi ni: “Ok gimadh divai, ok gipidh puothe mzabibu, ok gichuwo kodhi, gidak e hembe, kendo giparo weche Jonadab wuod Rekab. Ne gin gi nyithind Israel, mag dhood Dan, modak but Terim e Hatramawt, marito, kaachiel gi nyithind Rekab, mondo Mesia ochopi mapiyo e boche polo.”

GSAM 102.2Kuom weche ma osewachgo, waneno ni e higni apar gang’wen-go, Wolff owuon noselando wach ni biro Kristo ne chiegni, e pinje mopogore moloyo piero ariyo. E kindeno puonjno bende nowuoyoe ahinya e Germany, to moloyo e yo milambo e dier jo-Moravia.

GSAM 102Wach e Germany gi Russia

GSAM 102.3Jandiko moro mar England, Mourant Brock, nyisowa ni “e Württemberg ne nitie oganda mar jo-Kristo moromo mia moko, mane rito biro Kristo mapiyo.” Puonjno nolandi e kuonde mamoko mag Germany gi Hengstenberg, mane iwacho e kindeno ni en japuonj wach Nyasaye mariek moloyo e Germany.

GSAM 102.4E Nono gi Jakwena mar dwe mar 12 tarik 13, 1892, Japuonj Lemo L. R. Conradi mar Germany wacho kama:—

GSAM 102.5“Bengel, e Germany, nochiewo hera mar fwenyruok Ruodhwa e chuny ji mang’eny, ma nomiyo ji alufe nono wach mar koro e yo mane pok otimore. ... Ler norieny e Germany, kendo nondike manyiso kaka ndalo 2300 chopo ne opog kanyo. Chiewruok e yie nolubo mano, moloyo e Württemberg, kendo kane sandruok ochakore, mier mia moko nodhi e milambo mar Russia, kendo negilando wachno e dier jo-pinygi mane osedak kuno higni mang’eny motelo. Kane jopuonj lemo loro kanisegi, makmana jomoko manok, ji ne chokore e ute mag ji kuom ‘stunden,’ kata ‘saa’ mar chokruokgi, kendo ji mia moko noloko chunygi. Kata e kindeno ne giwuoyo kuom Sabato e diergi, to ka onge ng’ato mane ochako luwe, wachno noring’. Japuodho moro mar Russia noloko chunye e chokruok mag ‘saa,’ eka nochako tichno bende e dier jo-Russia. Mano mogik nokelo riwruok maduong’ mar ‘Stundist’ ma nitie e ndaloni, ma tekone ochopo nyaka kuonde mabor moloyo mag Siberia gi yo loka Caucasus.”

GSAM 103.1E Nono gi Jakwena mar dwe mar 7 tarik 31, 1891, nitie wach moa kuom Japuonj Lemo Conradi kuom owadwa Schäche mar Australia, mane, e kinde ma owuoyogo, odak Silesia, kendo e kinde moko notiyo kuom tich mar land wach e pinygi mar Wuoro Gosner, jaland Injili kendo japuonj wach Nyasaye mar Germany mong’ere. Kuom owadwa Schäche okelo wechegi kuom buk Kelber:—

GSAM 103.2“Bang 1836, kata kane kinde mane Kwan mar Bengel onyiso oserumo, fulo moro moa e duka mar buge mar Mr. Sommerfeldt man kanyo nonenore e gazeti mar gweng’ Schweidnitz. Fulo no ne wuoyo kuom buk L. Henry Kelber, kuom timbe madongo kendo mamiyo mor mane nyaka timre e higni 1843 gi 1844. Ok apar nying bukno kaka ne ondiki chuth. Ne wanyalo yudo bukno, kendo ne wakwane gi ji moko mane nigi dwaro, ka dhoudi olori, e higa mar 1839-40. Bukno nonyiso koa e Daniel, gi Fweny, gi Mathayo 24, ni giko ne chiegni, kendo ne en gi chenro mar kwan, manyiso kaka ne ochopi e tarik mowachno.”

GSAM 103Wach e Great Britain

GSAM 103.3E buk moro mar England miluongo ni Higni Alufu Achiel, ondiki ni “jopuonj lemo mia abiriyo mag Kanisa mar England ne ting’o ywak mar duogo Jawar.” E dier jopuonj lemo mariek moloyo mag kindeno ne nitie joma nolando puonj mar biro e England koa 1840 nyaka 1844. Kuomgi wabiro luongo nying Bickersteth, Birks, Brooks, Brock, Habershon, Plyn, Fremantle, Nathan Lord, McNeil, Winters, Cummings, J. A. McCaul, D.D., Daktari Nisbett, Japuonj Lemo A. Dallas, M.A. [e bukne, Rang Jerusalem, karat. 114, oketo ngero mar Mathayo 24 kuom tieng’ni], Burgess, Routon, Gunner, Barker, Bonham, Dealtry, gi mamoko.

GSAM 104Wach e Holland

GSAM 104.1Puonj mar Biro mar Ariyo nolandi e Holland gi Hentzepeter, mane iwacho ni e kindeno en japuonj lemo man gi nyalo maduong’ moloyo e piny no. Ne en jarit ot mar gik machon mag ruoth e The Hague, ka ruoth ema nokete e tichno. E barua ma nondiko ne ng’at ma somo kendo loso gazeti mar Ywak mar Chuny Otieno, e dwe mar 6, 1844, owacho kuome owuon ni lek moro mane omulo chunye ahinya ema nokwongo miyo oparo wachno. Nonono Ndiko Maler kuom wachno, kendo e higa mar 1830 nogolo buk matin manyiso puonjno. E 1841 nogolo buk matin machielo kuom giko piny. E baruano bende owacho ni wach mokwongo mane oyudo kuom William Miller gi jomoko mane lando e nyim ji puonj ni biro Kristo ne chiegni, ne en e 1842, ka owuoyo gi ng’ato moro mane obiro Holland koa America.

GSAM 104Wach e Tartary

GSAM 104.2Chon, kata e 1821, puonj mar biro Ruoth ne oyie kendo opuonji e Tartary. E kinde machiegni gi mano jaote moro moa Ireland noor e piny no, kendo jadolo moro mar Tartar nopenje ni, “Kristo biro duogo mar ariyo karang’o?” Nodwoko ni onge gimoro amora mong’eyo kuom mano. Eka jadolono noumo ahinya ni jaote mane obiro puonjogi puonj mag Muma nyalo chiwo dwoko ma kamano, kendo nowacho ni ne oparo ni “ng’ato ka ng’ato man gi Muma nyalo ng’eyo mano.” Eka jadolono nonyiso parone, ka wacho ni oparo ni Kristo biro biro machiegni gi A.D. 1844. Wachni oyudore e Gazeti mar Ireland, 1821.

GSAM 104Wach e America, India, gi e Piny Maduong’ mar Europe

GSAM 104.3E Kalatas mag Biro, buk mar 2, karat. 135, 1844, Mourant Brock mar England wacho kama:—

GSAM 105.1“Rito duogo Jawar machiegni, gi ting’o duond siem, ok timre e Great Britain kende, to bende e America, India, gi e piny maduong’ mar Europe. E America, jopuonj wach moromo mia adek yalo kamano ‘injilini mar pinyruoth;’ to e pinywa, jopuonj moromo mia abiriyo mag Kanisa mar England ting’o ywak machal gi mano.”

GSAM 105E Kar Yie Moro Amora mar Nam e Piny

GSAM 105.2E. R. Pinney, mar Seneca Falls, N.Y., japuonj lemo mar jo-Batiso mane ochiwore chuth kendo chiwo ngimane ne land puonj mar biro, nowacho e bukne miluongo ni Tiet mar Mathayo 24, karatase 8, 9, kama:—

GSAM 105.3“Chon, kata e 1842, nondike kuom Biro mar Ariyo ne oseor e kuonde joote duto e Europe, Asia, Africa, gi America, e bathe ariyo mag gode mag Rocky. ... Jotend yiewa madongo gi jotich mag yie nyisowa ni onge kar yie ma gigoyoe ma giyudoe ni wachni pok ochopo ka gitelo, kendo ji penjogi pile kuom wachni.”

GSAM 105Ji Alufu Adek Malando Wach

GSAM 105.4Japuonj Lemo G. W. Mitchel, mar Zanesville, Ohio, japuonj lemo machielo mane owuon olando puonjno, nonyiso jandikni e wuoyo moro e Newark, Ohio, dwe mar 8 tarik 8, 1894, ni Jatelo William Miller nonyise, e wuoyo moro e McConnellsville, Ohio, e dwe mar 9, 1844, ni ne en gi “nyinge gi kuonde dak mag jopuonj lemo alufu adek e kuonde mopogore mag piny mane lando ni, ‘Luoruru Nyasaye, kendo miyeuru duong’; nikech saa mar ng’ado burane osechopo,’ kendo thothgi ne ni e yo nyandwat mar America gi Great Britain.”

GSAM 105.5William Miller, ka wuoyo kuom kaka “ywakni” noselandore ahinya, nowacho kama:—

GSAM 105.6“Ng’ato achiel kata ariyo e bath moro amora mar piny oselando wachni, kendo giduto giwinjore kuom kinde,—Wolff mar Asia; Irving, mane ni England; Mason mar Scotland; Davis mar South Carolina; gi ji moromo mang’eny e gweng’ni, ting’o, kata oseting’o ywakno.”11

GSAM 106Duond Elija mar Hutchinson Oor Kuonde Duto

GSAM 106.1Jatelo R. Hutchinson, e 1837, noor koa England kaka jaote mar jo-Wesley mondo odhi Canada. Mogik nodak Montreal. Ne ong’eyo ji mang’eny ahinya e pinje mamoko. E higni 1843 gi 1844 nogolo gazeti miluongo ni Duond Elija, mane owuoyoe kuom puonj mar biro. Nikech ne nyalo yudo yie madhi e pinje mamoko mayot, kendo ne oyiene oro mite madongo mag gazetene ka ok ochulo pesa mar oro, noorogi e kwan mang’eny e kuonde duto mag piny. Nowacho kuom tichne owuon ni noorogi maonge chudo e Nova Scotia, New Brunswick, New Foundland, England, Ireland, Scotland, Wales, France, Germany, Constantinople, Rome, gi kuonde duto mag pinyruoth Britain gi pinje mane olocho.

GSAM 106E Chula mag Sandwich

GSAM 106.2E Ywak mar Chuny Otieno mar dwe mar 10 tarik 12, 1843, ne nitie barua moa kuom chi O. S. Burnham, mar Kaloa, e chula mar Kaui, e Chula mag Sandwich. En gi chwore ne gin jopuonj skul kanyo. Negiyie puonj mar biro, kendo ne gilande kanyo, kendo oganda moro mar joma oyie ne lemo kodgi e chulago.

GSAM 106Wachni Opim gi Mar Johana Jabatiso

GSAM 106.3Kamano waneno ni puonj mar biro nolandi e kuonde mang’eny moromo chopo weche ma Ndiko Maler nokoro kuome.

GSAM 106.4Wach mane nyaka land biro Kristo mokwongo janabi Isaya nonyiso gi wechegi: “Duond ng’at maywak e thim, Losuru yo Ruoth, tiruru yo maduong’ ne Nyasachwa e thim motwo. Hohni duto noting’ malo, kendo gode duto madongo gi matindo noler piny: yore makodre notir, kendo kuonde man gi kite nolos obed opap: kendo duong’ Ruoth nofweny, kendo ji duto nonene kaachiel: nikech dhok Ruoth ema osewacho mano.”12 Koro wachni nochopo e tije “Johana Jabatiso, mane yalo e thim mar Judea, ka wacho ni, Lokuru chunyu: nikech pinyruodh polo osechiegni.”13

GSAM 107.1Ng’atni kende, e dwete auchiel mag tich e piny achiel mar Judea, nochopo wach mar koro maduong’ni. Kata obedo ni koro wachni noketo tong’ ne tich Johana kuom kinde gi kar tich, mano ok chal gi weche mag koro ma wuoyo kuom land Biro mar Ariyo, nikech tichno ne nyaka tim gi “ywak maduong’,” moromo piny duto.

GSAM 107.2Kamano, kuom weche madier mosekeli, nenore kaka koro wach kuom wach mar biro nochopo adiera. Kinde Nyasaye nochopo mondo ngero mar ng’owu opuonji, mondo land mokwongo mar Wach mar Malaika Mokwongo otimre, kendo nochiewo joote mondo giland ywak ne pinje duto, ogendini duto, gi dhok duto.

Notes

  1. Mathayo 24:32-35. ↩
  2. Jo-Rumi 10:14, 15. ↩
  3. Mathayo 24:29, 30. ↩
  4. Mathayo 24:29. ↩
  5. Mariko 13:24. ↩
  6. Historia mar Lokruok mar Kanisa, Buk 8, sula 1, bute 2, 3. ↩
  7. Bukno machal, Buk 12, sula 3, but 10. ↩
  8. Bukno machal, Buk 18, sula 2, but 12. ↩
  9. Duond Kanisa, karat. 343. ↩
  10. Tich Wolff mar Land Wach e Bokhara. ↩
  11. Puonj mag William Miller, karat. 238, 1843. ↩
  12. Isaya 40:3-5. ↩
  13. Mathayo 3:1, 2. ↩

Note

Back