Sula 23 — Kar Thieth
GSAM 358.1“OSIEPEA, agombo ni, moloyo gik moko duto, mondo ibed maber kendo ibed mangima, mana kaka chunyi ngima.”1
GSAM 358.2Odiechieng’ Sabato, dwe mar 6 tarik 6, 1863, Jatelo White gi chiege ne oriwore gi chokruok e hema mane Jotelo Cornell gi Lawrence otimo e Otsego, Michigan. Ne omiyo Mrs. White neno mar janabi mane oyawo nyime wach lokruok mar ngima. Chakre saa no, ne ogoyoga weche kuom ngima gi bedo mangima e Nono gi Jakwena, kendo en ne ochako andiko gik mane onyisne kuom ngima. Moko kuomgi ne onenore e Neno mar Kanisa No. 11, kendo e kitabu ma nyinge, Kit ngima.
GSAM 358.3Wach bedo mangima kod kaka otudore gi dongruok mar ringruok, paro, kod chuny, ne oket e nyim ji ahinya. E Nono gi Jakwena mar dwe mar 10 tarik 25, 1864, Jatelo J. N. Andrews nomiyo paro magi madongo kuom wachno:—
GSAM 358J. N. Andrews kuom Bedo Mangima
GSAM 358.4“Golo gik moko duto mar chiemo ma kelo rach, kendo bedo e ngima mar ritruok gi puonj mabeyo gi winjo Nyasaye, gin gik mamitimo mondo ngima obed maber. Ringrewa gin hekalu mag Roho Maler. Mondo wamiy Nyasaye duong’ adier e ringrewa mana kaka e chunywa, nyaka wabet gi teko duto mar ringrewa! Erokamano ne Nyasaye ni wachni sani osetere oyudo ji wawe. Ngima gi teko gin gik maduong’ e kindwa, kendo gin ma ber ahinya ne joma biro neno gik madongo mag kinde mar chandruok.”
GSAM 359.1Wach kuom rito ngima kaluwore gi Muma gi ritruok mar jo-Kristo ne ok oyudore kende e orit mag Nono gi Jakwena, to bende ne opuonj gi jopuonj lemo.
GSAM 359.2E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, dwe mar 5 tarik 20, 1866, ne omiyo puonj ma luwo kokalo kuom Mrs. White (mano bende oyudore e Neno mar Kanisa No. 11):—
GSAM 359Ot mar Thieth Nyaka Oger
GSAM 359.3“Ne onyisa ni nyaka waged ot ne joma chandore, kendo ne joma dwaro puonjruok kaka girito ringregi mondo gigeng’ tuoche....
GSAM 359.4“Ka joma ok oyie biro e ot ma omiyo ne thieth mar tuoche, kendo ma jothieth marito Sabato telone, gibiro bedo e bwo teko mar adiera. Ka giyudo ngʼeyo jogewa gi yie marwa adier, paro mar rach mar joma ok oyingo biro rumo, kendo gibiro paro maber kuomwa. Ka gibedo e bwo teko mar adiera, moko kuomgi ok biro yudo kende konyruok ne ringregi ma tuo, to bende gibiro yudo thieth mar ngʼwono ne chunygi matuo nikech richo.
GSAM 359Wacho Gik Ma Biro Timore
GSAM 359.5“Ka ngima mar joma tuo loke maber e bwo thieth mar rieko, kendo gichako mor gi ngima, gibedo gi geno kuom joma ne okonyogi mondo gidwok ngima. Chunygi opong’ gi erokamano, kendo kodhi mar adiera biro yudo kama oketo iye mapiyo, kendo e moko biro dong’, ochung’, kendo ochwe olemo ne duong’ Nyasaye. Chuny achiel ma kamano ma nengone tek, moyudo warruok, biro bedo gi nengo moloyo mwandu duto midwaro mondo oger ot ma kamano....
GSAM 359.6“Moko kuom joma odhi ka gisechang’, kata ka giyudo konyruok mang’eny, gibiro bedo gima omiyo yie marwa odonjo e mier manyien, kendo giter ranyisi mar adiera kama ne ok nyal donjo, ka ok ne rach mar paro oseluoki e chunygi nikech ne gidhi mondo giyud ngima e kind jogewa.”
GSAM 360.1Ji duto mane oriwore nogoyo bura gi dwoko achiel ni, ka yot, nyaka oyaw ot mar thieth e kata machiegni gi Battle Creek, kendo nyaka obed e teko mar thieth mar Dr. H. S. Lay, mane, kuom puonjne mokwongo mar thieth, bende osebedo higa moloyo e ot mar pi e piny wuok chieng’ mondo opuonjre kit thieth mar pi.
GSAM 360Ong’iew Kar Ot mar Thieth
GSAM 360.2Gero ot ma kamano ne nenore kaka tich maduong’ e kindeno; kendo ka ne ok onyiswa wach ma miyo chuny bedo gi teko kuom gik ma biro timore, dine gigalo chako tichno matin. To ne ok gigalo tichno, nikech odiechieng’ matin kende noa bang’ giko chokruok ka od mar dala maduong’ mar Judge Graves, gi pur ma romo ekari 8, mane obedo kama ngima maberne e West Battle Creek, ne oyud gi pesa. Machiegni gi odno ne oger ot ma nigi orofa ariyo mondo obed kar luokruok. E odi magi ne oyawo Ot mar Lokruok mar Ngima.
GSAM 360.3E Nono gi Jakwena mar dwe mar 6 tarik 19, 1866, ne ochako luongo ji mondo gikwaw pesa mar bedo jacham e otno. E namba no kendo mar Nono gi Jakwena, ne owacho ni kanise mag Battle Creek, Michigan, gi Olcott, New York, ne osesingore ni gibiro chulo pesa mar bedo jacham ma romo $2,625, kata pesa mar bedo jacham 105 mar $25 ka pesa mar bedo jacham. Nikech ne onge chik e piny Michigan ma nyalo yiero riwruok mar telo ot mag thieth, ne oketo yoregi e lwet joma ne orito mondo oritgi kuom kinde, nyaka riwruok oyud yore.
GSAM 360Jurnal mar Ngima Ochako
GSAM 360.4Chieng’ mokwongo mar dwe mar 8, joma ne telo ne bende ochako goyo jurnal mar ngima mar dwe ka dwe, ma paje 16 gi piny mar buk, ka kit jurnal. Ne okiloe Jalok Ngima. Jurnalni pod odhi nyime, sani gi nyinge Ngima Mabeyo, kendo sani en jurnal mar ngima madongo moloyo e piny. Jurnalni ne ok wuoyo kende kuom ngima gi chik mag ritruok, to bende ne obedo yo mar lendo ot mar thieth, mane oyawore motegno ne joma tuo gi joma biro bedo iye dwe mar 9 tarik 5, 1866. Kuom mano, otno ne osechul, oseket gi gik mitiyogo, kendo tich ne ochako e kinde matin moloyo dwe ang’wen chakre wachno ne ochopo ne jogewa; kendo ne osesingore ni gibiro chulo $11,000 e pesa mar bedo jacham, ma bath pesano mang’eny ne osechul.
GSAM 361Riwruok mar Thieth Oger
GSAM 361.1E kinde mar koyo mar 1866–67, bura mar piny Michigan nomiyo chik ma nyalo miyo riwruok mar telo ot mar thieth oger. Dwe mar 5 tarik 17, 1867, ne otimo hatua ni, ne oyiero chik mag riwruok, kendo lowo gi gik mamoko ne opogore ne jorit mane oyier motegno. Pesa duto mane ji osesingore ni gibiro chulo nyaka chieng’no ne romo $26,100; kuom mano $18,264.87 ne osechulo. Otno ne nigi jothieth gi jokony ma nigi lony, kendo odi ne opong’ gi joma tuo, ma moko kuomgi ne osebedo gi yie marwa, nikech ne giyudo ng’eyo kuomwa kaka oganda gi adiera bang’ ka gibiro e otno.
GSAM 361Lewo ma Miyo Ngima
GSAM 361.2E kinde duto kendo e pinje duto, chuny mar dhano oyudo tek e bwo teko mar piny, gi sunga mar ngima, timbe mag wuondruok gi kit lewo. Higa mar 1863, e pinywa, kane wach ngima gi lewo onyis Mrs. White, ne ok obedo gima opogore, kaka waneno kuom wuondruok mar mon mane oluwore gi lewo mane oyudore, ma ne nigi hoop madongo ma miyo moko kuomgi nenore ka giwuotho e balun molokore wiye piny. E kinde achiel, kit lewo ariyo mamoko ne odonjo, kendo ne omiyo ji wuoyo mang’eny. Wach matin kuomgi biro, nyalo konyo ng’ato mondo ong’e maber wach mar siem mane Mrs. White oyudo kuom lewo, ma nitie e Neno mar Kanisa No. 10.
GSAM 362Kit Lewo Ariyo Motam
GSAM 362.1Kit mokwongo mar rach ne bedo lewo ma nigi lela, kata lela, ma borne ne romo inchi 10 nyaka nus yadi kata moloyo, kaluwore gi gombo mar ng’at morwako. Ne gidhi ka gichwaro e lowo, kendo joma dichuo ne giluongo “gik mayweyo yo.” Kit mar ariyo ne opogore chuth gi mokwongo, ma ne romo lewo mag dichuo ahinya. Joma ne luwo Miss Bloomer ne oketo kitno, kendo mano nomiyo oluongo “lewo mar Bloomer.” Bangʼe nyinge nolokore “lewo mar Amerika.” Joma ne siro kitno ne golo chokruok e mier mopogore mopogore mondo giwacho kuom kitno, kendo nyaminwa mang’eny ne dwaro keto. Moko ne oluwore gi kitno.
GSAM 362Siem Kuom Wach Lewo
GSAM 362.2Kuom gik mane onyis Mrs. White kuom wach lewo, abiro kawo paragraf moko kuom Neno mar Kanisa No. 11:—
GSAM 362.3“Jog Nyasaye ma ogwedho wachne gin ler mar piny kendo gin chumbi mar piny, kendo nyaka gipo ni teko margi ber. Ka ne giweyo lewo mabor ahinya mondo girwak lewo machiek ahinya, ne gibiro ketho teko margi e yo mang’eny. Joma ok oyie, ma gin ma nyaka gikony kendo gichiw ne Nyarombo mar Nyasaye, biro kwedo. Lewo mar mon nyalo lok maber e yore mang’eny ne ngima, ma ok olokre matek nyaka miyo joma neno kwedo.
GSAM 362Lewo mar Lokruok
GSAM 362.4“Dend ok nyaka odine kata matin gi korset kata tonde matek moa e dho nyangumi. Lewo nyaka obed yot chuth mondo obo gi adundo oti maber. Lewo nyaka ochop piny matin ne wi wuoch, to nyaka obed machiek ma ok mul chilo mar yo kod bath yo, ma ok dwar ni oting’e gi lwet. Lewo matin moloyo mano nyalo bedo maber, yot, kendo ngima ne mon ka gitiyo e ot, moloyo ne joma nyaka gitim tich e dier kata matin e bwo chieng’.
GSAM 363Ringre Nyaka Olwori gi Lewo Machal
GSAM 363.1“Kata bor mar lewo bed nade, tiendgi nyaka olwori chuth mana kaka tiend dichuo. Mano nyalo timore ka girwako longe ma oketne law machielo e iye, mochok e tond law kendo otwe e ombong’ tielo, kata molach to dhoge dok matindo e piny. Nyaka gibed mabor ma nyalo chopo e wuoch. Tiende gi ombong’ tiende ma olwori kamano ritore ne yamo makadho. Ka tiend gi ringre orit gi lewo mar liet, remo biro kandore maber, kendo remo biro bedo maler kendo mangima, nikech ok odok mang’ich, kendo onge gima tamo wuothne mar pile e ringruok.”
GSAM 363.2Bor mar lewo ma kamano ne onyis kaka yo ma ber e kind lewo ma nigi lela gi lewo mar Amerika. Ne ok owacho ni ng’ato nyaka orwak, to ni ok nyaka olu yore ma keth teko margi kendo miyo joma nyaka okony kwedo. Ne ok owacho ni nyaka gichik ombong’ tiendgi e kit ma owacho kae, to ni mano nyalo timore e yo ma kamano. Ka giyudo gima achiel e yo machielo, kaka girwako lewni mabor mag iye gi lewni mag tiende mochwe gi usi, mano biro bedo e winjruok chuth gi siemno.
GSAM 363Gik Abich Mamitimo ne Lewo mar Ngima
GSAM 363.3Biro nenore ni e kit lewo ma osechiwo nitie gik abich mamitimo ne lewo mar ngima, ma gin:—
GSAM 363.41. Weyo korset gi gik duto madino nungo.
GSAM 363.52. Golo tonde duto e lwete kata tiende ma nyalo geng’o remo mondo kik owuoth thuolo e ringruok.
GSAM 364.13. Umo ringre duto machal, moloyo tiende gi ombong’ tiende.
GSAM 364.24. Liero skat kowuok e gok, kendo kik giyie ni oliere e ngure gi tonde.
GSAM 364.35. Bor mar lewo.
GSAM 364.4Gik ang’wen mokwongo sani jathieth duto ma nigi rieko giyalo, kendo kuom mar abich, lewo ma nigi lela gi lewo matin ahinya sani duto oseweyo.
GSAM 364Mrs. Jenness-Miller Kuom Lewo
GSAM 364.5E higa mar 1890 Mrs. Jenness-Miller, moa New York, e jurnal mar lewo mar ngima ma ne nigi rieko moloyo e kindeno, ne oyalo ni mon nyaka gimin lewo gi matin matin, mondo lokruok ok obed marach, nyaka gidhi machiegni gi wi wuoch mar dhako,—mano e bor ma Neno mar Kanisa No. 11 ne oyalo.
GSAM 364Dr. Trall Oye Kuom Wachno
GSAM 364.6E higa mar 1868, ne ochano ni Dr. R. T. Trall, moa Skul mar Thieth mar Florence Heights, N.J., biro miyo jopuonj lemo wa puonj mar juma achiel e Battle Creek, Michigan, e giko dwe mar 5. E kinde mar puonj, jathieth ne bedo e ot mar Jatelo White. Mrs. White ne ok dhi e puonj, to nikech jathieth ne wuotho pile pile e gari gi Jatelo White gi chiege gi Jatelo J. N. Andrews, ne ong’ere ni ne nyaka owinj paro mage kuom ngima, tuoche gi gik ma kelo, tich mar yath, kod gik mamoko. Ne owacho kende gik mane onyisne e neno mar janabi, to ne ok owacho kama nong’eyo. Jathieth nowacho ni rieko mar thieth ne winjore gi paro mane en owacho. Jatelo Andrews nowachona ni bang’ ka gisetieko wuoyo mar odiechieng’ mar ariyo, jathieth ne openjo Mrs. White kama nopwonjore rieko mar thieth. Ne obedo gi wuondruok ka oyudo ni ne pok opuonjore gik magi, to ne omiye gik mane onyisne e Ostego, Michigan, dwe mar 6 tarik 6, 1863. Ne owachone ni paro mage duto winjore chuth gi somo mar ringre gi rito ngima, kendo kuom weche mang’eny ne odhi e dier moloyo kaka en osetimo. Bang’ ndalo abich mar wuotho gi wuoyo ma kamano, jathieth ne dwaro ng’eyo kuom Jatelo White gik momiyo ne iluonge mondo oweye skul maduong’ ne opuonji jopuonj lemo e Battle Creek. Nowacho niya, “Mrs. White oyikore mana kaka an mondo omiyogi puonj ma gineno kuom ngima.”
GSAM 365Rieko mar Thieth Oye
GSAM 365.1Ndiko mage mang’eny kuom yore mopogore mag rito ngima osebedo e nyim oganda kuom higni mang’eny, kendo sani moko kuomgi osechoki e buk ma nyinge Ritruok mar jo-Kristo gi Rito Ngima kaluwore gi Muma. Jathieth mopogore ma opuonjo maber osewacho, bang’ ka gisetimo nono maber kuom ndiko magi, ni rieko mar thieth winjore chuth gi ndiko magi. Kuom en, gik magi ok ne gin gik mane opuonjore, to gin ndiko kende mag gik mane Ruoth onyise e neno mar janabi.
GSAM 365Siem mar Dr. Kellogg
GSAM 365.2Mondo anyis kaka nono mar rieko mar thieth winjore gi gik mane onyis Mrs. White e neno mar janabi e higa mar 1863, abiro kawo weche kuom wach motelo mar Ritruok mar jo-Kristo, ma J. H. Kellogg, M.D., nonyiso, en ma telo ot mar thieth mar Battle Creek ma ng’ere e piny duto. Nowacho niya:—
GSAM 365.3“1. E kinde mane ndiko ma oluongo ne chako wuok, wach ngima ne oseweyo machal chuth, ok kende gi ji mane ochiwne, to bende gi piny duto.
GSAM 365.4“2. Joma matin mane oyalo ni nyaka olok kit ngima mar ringre, ne oketo kod yalo mar lokruok adier, gik ma richo nenore matek, kendo e moko ne gikelone kwedo.
GSAM 366.1“3. Onge kamoro amora kata ng’ato moro amora mane osechiwo ne ji somo mar adiera mag ngima ma oger gi yo achiel, ma onge gi gik ma richo nenore matek, kendo ma winjore gi Muma gi chik mag ngima mar jo-Kristo.
GSAM 366.2“E kinde ma gima kamano ne nitie, ndiko ma oluongo ne obiro. Chik mane opuonj ne ok omiyo gi teko mar rieko mar sayansi, to ne ochiw e yo mayot kendo mayang’, gi ng’ato ma ok neno ni en gi rieko mar sayansi, to owacho ni andiko gi kony gi teko mar ler mar Nyasaye.
GSAM 366Chik Osetimo Nonro
GSAM 366.3“Chik mane ochiw e kinde ma ne opogore kendo gi weche madongo ma kamano, osetimo nade nonro mar ndalo gi gik ma otimore? En penjo ma nyalo penjo maber. Dwoko ne oyudore e gik ma nyalo nono gi yore mang’eny.... Chik ma higni piero ariyo gabich mokalo ne oseweyo chuth kata ne oket mondo joma ji kwed, osewinjo yo gi chuny oganda kendo oyud luor, nyaka piny wil chuth ni ne pok oyiegi kamano ndalo duto. Nono manyien e sayansi gi tieko weche mokwongo osemediyo mbaka mar adiera, nyaka sani chik duto mane oyalo moloyo higni piero ariyo gabich mokalo oyud teko maduong’ moloyo gi adiera mar sayansi.”
GSAM 366Ranyisi ni Neno Ochakore kuom Nyasaye
GSAM 366.4“Nyaka ng’eyi ni en gima mawuoro, kendo en ranyisi maler mar rieko gi telo moa kuom Nyasaye, ni e kinde mar puonj maok ler kendo maok rieko, ma gin gi teko mar sayansi gi gik ma ji osetemo, to ma paro mokadho tong’ oseketho, kendo ma kethruok mang’eny moruwore kodgi omiyo ok ginyal kelo ber—nyaka ng’eyi ni en gima mowuoro ahinya, ni ng’ato ma ok okawo ni ong’eyo sayansi kata puonj madongo ne onyal chano, koa e paro maok ler kendo maok adier mar jondiko moko gi joparo kuom weche mag ngima, mondo olos puonj mag rito ngima ma winjore, ma ok lokre, kendo ma gin adiera, ma puonj, nono, ng’eyo, gi gik ma osetimore kuom higni piero ariyo gabich ok osegoyo oko kata puonj achiel, to osemedo mana chung’o puonj mane opuonjo.” Ne ondik ni, “Battle Creek, Mich., 1890.”
GSAM 367Kar Thieth Omedore
GSAM 367.1E kinde mar telo mar J. H. Kellogg, M.D., mane obedo gi kar thieth kaka jathieth maduong’ chakre 1876, noyud ni joma dwaro thieth ne ng’eny ahinya, omiyo e kinde mar chwiri mar 1877 ne nyaka giyud kabedo momedore. Nying kar thieth nolokore e 1876 koa kuom Kar Lokruok mar Ngima mondo obed Medical and Surgical Sanitarium, kendo e 1878 noketo ot maduong’ manyien.
GSAM 367.2Ot ma noketi ne bor fut 136 kendo lach fut 46, gi gorofa ang’wen malo mar ot manie bwo lowo. Ne olieto iye duto gi iro mar pi molieth, kendo ler mare ne oa kuom gas. Bang’ ka oyawore, nopong’ machiegni gi joma nigi tuo gi jowuoth.
GSAM 367.3Nyaka kinde mano, gima ne okoro e 1866 gi neno mar Mrs. White kuom kar thieth ne osechopo e yo mawuoro ahinya. Ji mang’eny ne oserwako ler mar adiera mar sani, ma ne okwongo ng’eyo oganda ma nikech ne gibiro e kar thieth ka gidwaro yudo ngima maber.
GSAM 367Kar Thieth mar Gweng’
GSAM 367.4E Ranyisi mag Kinde mar dwe mar apar gi achiel, tarik 22, 1877, M. G. Kellogg, M.D., owad J. H. Kellogg kuom janyuol achiel kende, nonyiso ni oseyudo lowo e bath Howell Mountain, mail ariyo gi nus yo nyandwat gi wuok chieng’ koa St. Helena, Napa County, Cal., kendo ne chiegni keto ot ma noluongi “Kar Thieth mar Gweng’,” ma noketi e bath Crystal Springs. E kinde mar koyo mar higa 1877-78 noketo ot, kendo noyawo ne joma tuo mondo githieth e chakruok mar 1878. Kar thieth ma, kaka kar thieth maduong’ e Battle Creek, ne odongo ka bor, kendo ne obedo kama ji mang’eny oyudonwa ng’eyo gi yie wach.
GSAM 368Nyaluba mar Thieth mar Pasifiki
GSAM 368.1Kinde mar Oro mar 1885 ne obedo kinde mar timo gik mang’eny e dongruok mar tich mar wach mar Malaika Mar Adek. E tarik 1 mar Dwe mar abich, Kar Thieth mar Gweng’ e St. Helena noket e bwo telo mar thieth mar jathieth mane osepuonjo kendo oketie. E dwe mar auchiel, noyawo nyaluba mar dwe ariyo ariyo ma ne oluongo Nyaluba mar Thieth mar Pasifiki gi Jasiro mar Ritruok, magaziini mar papila 24, ma Jatelo J. H. Waggoner ne rito. E yor tichgi, kar thieth noyudo teko manyien; kar lal pesa, kaka higni mokalo, ne ochako nyiso nengo modong’ kuom tich, koa dollar 2,000 nyaka 4,000 higa ka higa, nyaka higa mane ogik e Dwe mar ang’wen 1891, ma ne onyiso nengo modong’ moloyo dollar 12,000.
GSAM 368.2E chokruok mar Riwruok mar Kar Thieth mar Gweng’, e St. Helena, 1887, ne giwuoyo kama kuom pesa mag kar thieth: Dwe mar abich 1, 1885, nengo mar kar thieth bang’ golo gope duto ne en dollar 5,322.76 kende, kata dollar 2,547.24 matin kuom chiwo mar pesa duto mane oseketie nyaka chieng’no. Ka wachoni, kar thieth ne osechamo nengo duto mane oyudo kendo dollar 2,547.24 mar chiwo mar pesa. Dwe mar ang’wen 1, 1887, nengo mar kar thieth bang’ golo gope duto ne en dollar 21,372.64, kata nengo modong’ mar dwe 23 ma ne en dollar 16,049.88. Kuom pesa ma, chiwo mar pesa noketi mar dollar 5,280, kendo chiwruok noketi kuom kar thieth mar dollar 2,497.60; omiyo kuom tich mar kar thieth ne odong’ nengo modong’ mar dollar 8,272.28. E kinde ma, Nyaluba mar Thieth mar Pasifiki noyudore kaka nyaluba mar dwe ka dwe mar papila 32 gi lawi, kendo noyud ni ne konyo moloyo e teko mar weche gi puonj mag kar thieth.
GSAM 369Tich mar Konyo Joma Odhiwo
GSAM 369.1E Jathieth Jaote mar Dwe mokwongo 1891, ka owacho kuom Battle Creek Kar Thieth, Dr. J. H. Kellogg nowacho niya—
GSAM 369.2“Kony mar thieth mane kar thieth okonyo kuom higni piero ariyo gabich ma osebedo, romo moloyo dollar 100,000, moloyo nyadi mang’eny nengo mar chiwo mar pesa mane oketie chakre mokwongo.
GSAM 369.3“Kuom tich mar konyo ma ne owacho, kar thieth oseoro jogo ma chiwo puonj, jorit jotuo, jopuonj e skul mag tedo chiemo, gi ji mamoko mane opuonjo ne kit tich mar misinari mopogore.”
GSAM 369Wach mar Konyo Nyithindo Maonge Jonyuol
GSAM 369.4E Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto, Dwe mar adek 8, 1891, Dr. Kellogg nokwayo matek mondo okony nyithindo maonge jonyuol. Nowacho niya: “Aseket kaka ‘jaote mar chokruok ma ok ochung’ ne gweng’ moro kende,’ kendo abiro wacho e nying joma onge ng’ato ma wacho e nyinggi—nyithindo maonge jonyuol, ma onge ng’ato ma paro kuomgi.”
GSAM 369Chiwo mar Mrs. Haskell mar dollar 30,000
GSAM 369.5E Nyaluba mar Jaote mag Dala mar Dwe mokwongo 1892, ne ochung’ wach matek kuom pesa mar keto dala ne nyithindo maonge jonyuol. E nyaluba ma, nying joma ne okwong’ore ni gichiw pesa ne romo dollar 17,716—pesa matin, joma ne loko tich ne paro, ne ok romo tich maduong’ kama, omiyo ne luor ni tich biro yudo ndalo. To Jal ma neno giko chakre chakruok, kendo ma en jaduong’ mar “dhok e gode alufu achiel,” noket gik e yo ma, mondo dhako ma jamwandu ma ok ja-yie marwa, Mrs. Caroline E. Haskell, moa Chicago, ma ne chi liel mar Mr. Frederick Haskell, kawinjo wach mar tich ma mar konyo, noketo e lwet komiti mar gero pesa dollar 30,000, gi wach matin kende ni pesa duto nyaka oti mondo ogere ot mar nyithindo maonge jonyuol kaluwore gi chenro mane oseketie, mondo otigi gi chuny mayawore ne ji duto, kendo mondo oluong otno Dala mar Paro mar Haskell kaka paro mar chwore mane otho.
GSAM 370.1Gi pesa ma noketie, Riwruok mar Jathieth Joote gi Kony ne onyal gero kendo yaw otno kaka dala mar nyithindo maonge jonyuol e higa ma. Ne opwodhi otno Dwe mokwongo 25, 1894. Kuom higni mang’eny bang’ chieng’no, joma ne odak kanyo, ma gin nyithindo maonge jonyuol, joma konyo, gi jopuonj, ne romo ji mia achiel.
GSAM 370Dala mar Paro mar James White
GSAM 370.2Kuom rito gi konyo nyithindo maonge jonyuol ma, riwruok ma bende rito kar konyo machielo, ma oluongo Dala mar Paro mar James White, kama ji moti kendo maonge dala moloyo ji piero ariyo yudo rito kendo bedo gi ngima maber.
GSAM 370Jathieth Joote
GSAM 370.3E kit tich ma, ne gikawo okang’ machielo mar teko ka gichako puonjo jothieth joote. Ka owuoyo mondo ogwed tich ma mar telo ji duto malo, Mrs. White, ka nondiko koa Preston, Australia, Dwe mar ochiko 16, 1892, nowacho niya—
GSAM 370.4“Ne adwaro mondo ji mia achiel obed e puonj kama nitie ng’ato achiel sani. Nyaka obed kamano. Chwo gi mon nyalo konyo ji kaka jathieth joote moloyo kaka joote maonge puonj mar thieth.”
GSAM 370.5Kwan mar joma yudo puonj mondo gichop tich mar ngima e kit tich ma osemedore mang’eny chakre ka wach ma ne ondikie mano.
GSAM 370Dongruok mar Tich mar Thieth
GSAM 370.6E Jathieth Jaote mar Dwe mokwongo 1894, nitie wach matin ma nyiso weche mamor kuom dongruok mar tich mar thieth. Kowacho kama:
GSAM 371.1“Kar Lokruok mar Ngima nolosi e 1866.... Ne ging’iewo ot matin ma oger gi bao, dala mar ng’ato, e kabedo maber kendo mangima e wi lowo mar Battle Creek, achiel kuom mier ma dongo e Michigan. Jothieth ariyo, joma konyo ji e luokruok ariyo, jarit jotuo achiel (ma pok opuonjo), joma konyo adek kata ang’wen, jatwo achiel, gi chandruok mang’eny, kendo yie maduong’ kuom ndalo mabiro mar kar thieth gi puonj mane oketie—mano e chakruok mar tich ma nitie sani. Nying kar thieth ne en Kar Lokruok mar Ngima.
GSAM 371.2“E kabedo ma ot matin mane oketie mokwongo, sani nitie ot ma bor fut 312 kendo lach fut 100, gi gorofa auchiel malo, ma nyalo bedo gi jowuoth mia adek, ma oyud gi gik duto ma sayansi mar sani nyalo paro mondo orit kendo ochang joma tuo. Jothieth apar, ma thothgi gin joma olony e migawo mag tichgi, gin oganda mar jothieth mag kar thieth. Jorit jotuo gi joma konyo mamoko gin od ji moloyo mia adek, kendo joma biro e kar thieth gin koa e state duto mag United States, gi jowuoth mang’eny moa pinje mamoko. Dhoot mag kar thieth oyawore nyaka chieng’ ne jaote, moa dala kata piny mamoko, kata nying mane gin-go; kendo en mana kinde manok ma od ji bedo maonge jaote achiel kata mang’eny kuom jowuoth ma.
GSAM 371Ot mar Joma Tuo mar Kar Thieth
GSAM 371.3“Ot mar Joma Tuo nogere e 1888, ot ma bor fut 100 kendo lach fut 60, gi gorofa abich malo. Gorofa adek malo kuom otno gitiyo gi tich mar yang’o e kar thieth, ute mag joma tuo, gi kuonde nindo mag jotuo mang’eny. Ute mar tich mar konyo kar thieth bende nitie kanyo. Ute piero ariyo matin, ma moko kuomgi oliet gi iro mar pi molieth kendo oyud ler, kaka ot maduong’, gi teko mar ler, opong’ oko ot, kendo joma tuo kata jopuonjre opong’ e iye. Skul mar puonjo jorit jotuo ma joote noyudo chakruok Dwe mar abiriyo 1, 1884. E dwe auchiel mokwongo, jopuonjre piero adek gi abich ne ondikore.”
GSAM 372Koro mar Jotich Modhi Oko
GSAM 372.1Ka owuoyo kuom kar thieth ma nitie St. Helena, Cal., Mrs. White, e barua mane ondiki koa Tramelan, Switzerland, Dwe mar ariyo 6, 1887, nowacho niya—
GSAM 372.2“Nyasaye osewacho ni ka chwo ma tiyo gi kar ma gibiro e yo mobolore kendo gi winjo, ka gitimo dwarone, kar thieth biro dak kendo dhi nyime maber; kendo koa kanyo joote biro oor mondo ogwed ji mamoko gi ler mane Nyasaye omiyogi. Jomagi biro, e chuny Yesu, goyo piny nyiseche e kuonde moting’o; gibiro yawo miriambo, kendo giket adiera, ler, gi maler kama sani giyudo kende gima ok adier, luwo gombo mar ringruok, modho mang’eny, gi timbe marach.”
GSAM 372.3Wawacho wechegi nikech gichopo gi teko achiel kuom kar thieth mamoko ma kamano.
GSAM 372Loch e Tich mar Thieth Mosingi
GSAM 372.4E neno mar ng’eyo ma ne omiyoe kanisa e 1891, wapuonjore niya: “Gweth mar Nyasaye biro bedo kuom tich moro amora ma otimo mondo oyaw paro kuom lokruok mar ngima; nikech lokruok ma dwarore e kuonde duto. Nyaka bed lokruok manyien kuom wach ma; nikech Nyasaye ohero timo tich mang’eny kokalo kuom yor ma.”
GSAM 372Skul Maduong’ mar Amerika mar Jothieth Joote
GSAM 372.5Ler ne dhi nyime matin matin kuom yo mar rieko mar thiedho tuo, nyaka Dwe mar auchiel 1895, ma dwaro ne ochung’ mondo gilos ot mar puonjo thieth. Ka giwinjo dwaro ma, Skul Maduong’ mar Amerika mar Jothieth Joote nolosi gi tich ma mar puonjo jathieth mondo oti e bwo Adventist mar Odiechieng’ mar Abiriyo Riwruok mar Jathieth Joote gi Kony, e tich mag dala gi pinje mamoko. Tich mar yawo skul notim e Battle Creek, Dwe mar ochiko 30, 1895, kendo skul noyawo chieng’ ma oluwo, Dwe mar apar 1, gi jopuonjre piero ang’wen.
GSAM 372.6E wach mar skul wapuonjore kama:
GSAM 372.6“Skul oseket e Chicago, kaluwore gi chik mar piny mar Illinois. Puonj mag skul biro bedo matut kendo moromo duto kaka mag skul mag thieth mabeyo moloyo e United States. Puonj biro miyoe moko e Chicago, kendo moko e Battle Creek, Mich.”
GSAM 373.1Kuom joma ikore mondo oti e tich mar thieth joote, wapuonjore kama e Jathieth Jaote mar Dwe mar aboro 1895:
GSAM 373.1“Kwan mar jorit jotuo ma puonjore sani e Skul mar Puonjo Jorit Jotuo e Battle Creek Kar Thieth moloyo 250; ng’ato ka ng’ato kuomgi ma osechopo mondo oti e tich mar thieth joote oseketie kabedo. Jorit jotuo dwarore ne South Sea Islands, India, West Indies, South America, ji piero ariyo gabich kata piero adek ne state manie milambo mar United States, kendo ne mier madongo magwa.”
GSAM 373Dongruok mar Tich mar Thieth Joote
GSAM 373.2E tich mar giko puonj mar jorit jotuo ma joote mag Kar Thieth, ma notim e Tabernacle, Dwe mar apar achiel 5, 1895, Dr. Kellogg nowacho niya—
GSAM 373.3“Higni apar gariyo mokalo, e tich mar kit ma, jorit jotuo ariyo ne ogik puonj. Sani nitie oganda mar jorit jotuo ma en kind ji mia adek gi mia ang’wen. Nitie jothieth apar gochiko e kar thieth, kendo piero ariyo gi ariyo e kuonde thieth mamoko machal kamano, ma otudore gi kar thieth e kit mopogore opogore, kendo ma Riwruok mar Jathieth Joote gi Kony rito. Jorit jotuo magwa piero abich gi adek nitie e pinje mamoko—e Sweden, Mexico, Gold Coast mar Africa, Australia, South Africa, Denmark, India, New Zealand, Samoa, gi British Guiana. Nitie jopuonjre thieth piero auchiel gi adek ma puonjore sani. Piero ang’wen gi achiel kuomgi nitie ka, piero ariyo gi ariyo nitie e University mar Michigan gi skul mamoko. Jorit jotuo piero ariyo gi ariyo giko puonj ka kawuono, ma osechopore maber mondo odhi oko kaka jorit jotuo ma oyud neno.”
GSAM 373.4Ka wanono dongruok mar kar thieth magwa nyaka 1902, wayudo Battle Creek Kar Thieth, gi skul mar jathieth gi skul mar puonjo jorit jotuo, kaka kar thieth mar kit ma maduong’ moloyo e piny duto ma en mar Adventists mar Odiechieng’ mar Abiriyo.
GSAM 374Ute Madongo Ne Owang’
GSAM 374.1E otieno mar Dwe mar ariyo 18, 1902, ot maduong’ gi gik mabeyo mane iye, kod ot mar joma tuo maduong’, nowang’ gi mach. Joma tuo gi jowuoth mia ang’wen ne nitie e ute kanyo, to nikech tich mar chir mar jothieth, jorit jotuo, gi joma konyo, kendo gi rito mar Ruoth, duto ne ogol oko maonge hinyruok maduong’.
GSAM 374Kar Thieth Manyien
GSAM 374.2Ot machielo, maduong’ kendo tek moloyo mokwongo, oseger e kabedo ma ute mokwongo ne nitie. Kidi mar kona mar ot ma sani noket Dwe mar abich 12, 1902, kendo ne opwodhi Dwe mar abich 31, 1903. Jotelo mag kar thieth wacho kuom ot manyien niya “en tek kendo biro chungi kaka ot nyalo ger gi nyinyo, got, brick, gi cement.”
GSAM 374.3“Gik ma nitie e kar thieth gin, e weche duto, mag sani moloyo, opong’, maler, yot tiyo, kendo tek mondo oyud; kendo oyie ni, kaka sani ochung’, Battle Creek Kar Thieth omiyo yore gi gik mabeyo ne joma tuo ma adier onge kar machielo ma loyo.”
GSAM 374.4“Dwaro mar jotelo mag kar thieth ne en mondo gichok e kabedo achiel, kendo e kit ma ber, yo gi gik manyien duto mar thieth joma tuo ma thieth mar rieko oyie, kendo mondo gitiyogi gi adiera gi ng’eyo.”
GSAM 374Kar Thieth Mang’eny Nyaka Giger
GSAM 374.5Ler mane omiyoni oganda ma en ni Ruoth dwaro kar thieth mang’eny, ma duong’gi en mar diere, ma opogore e piny duto, moloyo kar thieth manok ma madongo ahinya. Wamor neno ni chakruok osebedo e yawo kar thieth matin e kuonde mopogore mag piny, moloyo e higni apar mokalo. E Kitabu mar Higa mar Chokruok Maduong’ mar Kanisa Duto mar 1904 nitie nying kar thieth matin ma moloyo piero abich.
GSAM 375Nying Kar Thieth
GSAM 375.1Kata obedo ni ne en gima mamor nyiso kit gima ne omiyo giger kar thieth ma, wan, e kabedo matin ma wan-go, wabiro chiwo mana nying pinje kama ginie gi kwan mar kar thieth e piny ka piny. E United States, 35; Great Britain, 3; Germany, 1; Switzerland, 1; Denmark, 1; Norway, 1; Sweden, 1; South Africa, 1; Australia, 2; New Zealand, 1; Island mar Samoa, 1; Mexico, 1; India, 1; Japan, 1.
GSAM 375Nying Kuonde mar Thieth
GSAM 375.2Kuom kar thieth ma, nitie kuonde mar thieth piero ariyo gi ariyo, ma apar gi abiriyo nitie e United States; achiel e Jaffa, achiel e Jerusalem, Palestine; achiel e Guadalajara, Mexico; achiel e Kimberley, South Africa; kendo achiel e Rockhampton, Australia. Kuom mano bende nitie od chiemo maonge ring’o piero ariyo gi auchiel, kama ji nyalo yudo chiemo maler mar ngima, kendo oyud puonj matin kata mang’eny kuom yo maber mar dak.
GSAM 375.3Kwan ma kuom dongruok mar puonj mag lokruok mar ngima nyiso kaka Ruoth nyalo “timo tich maduong’ kokalo kuom yor ma,” kaka ne okoro e 1866; kendo bende nyiso, kaka ne okoro e 1863, kaka “puonj mag lokruok mar ngima” nyalo tiyo e “yiko oganda mondo olok e biro mar Ruoth.” Omiyo mad kar thieth magi med nyadi mia, kendo mondo oti chakre sani tich ma ne oketie gi chenro.
Notes
- 3 Johana 2. ↩