Sula 2 — Chenro mar Waro Dhano Mofwenyore
GSAM 38.1“Geno ma ogal miyo chuny tuwo; to ka gima idwaro ochopo, obedo yath mar ngima.”1 “Nimar ma e gima Ruoth mar jolweny wacho: Kendo dichiel, kinde matin pod odong’, kendo abiro yieng’o polo, gi piny, gi nam, gi lowo motwo; kendo abiro yieng’o ogendini duto, kendo Jal ma ogendini duto gombo biro biro; kendo abiro pong’o odni gi duong’, Ruoth mar jolweny owacho.”2
GSAM 38.2Chakre kinde mane oriembe Adamu oko e puoth Eden gi e yath mar ngima, weche mane owachne Satan kuom koth dhako—“En biro dhwanyo wiyi”—osemiyo geno ni e giko ibiro loyo jachien, ketho chenrene mag wuond, kendo duogo dhano e yath mar ngima. Kamano Jal mane orito—Koth mane osing—nobedo “Jal ma ogendini duto gombo.”
GSAM 38.3E weche ma ogol e buk Hagai malo ka, nenore ni biro mar Jalni mogombo oriwore gi kinde ma Ruoth Nyasaye biro yieng’o polo gi piny. Ka Paulo ne ndiko ne Jo-Hibrania, noketo yieng’ruokno e kinde mabiro, kowacho niya, “Kendo dichiel abiro yieng’o, ok piny kende, to kata polo bende. To wechegi ni, Kendo dichiel, nyiso golruok mag gik moyiengore, kaka gik molos, mondo gik ma ok nyal yiengore osik. Omiyo, nikech wayudo pinyruoth ma ok nyal yiengore, mondo wabed gi ng’wono, ma kuome wanyalo tiyone Nyasaye e yo moyie, gi luor kod kibaji e nyime.”3 Wechegi kuom yieng’ruok achiel ma pod biro, nenore kaka ma keto yieng’ruokno machiegni gi chungo mar pinyruoth Nyasaye e giko, e bwo Kristo, Koth mane osing, “Jal ma ogendini duto gombo.”
GSAM 39.1Duoko gik kaka ne gin chon ma biro timore kuom Kristo nyalo nenore maler e ndalo mogikgi ne ji duto ma Muma duto oyawore e nyimgi. Ne ok obet kamano ne joma ne nitiere chon. Wach Ruoth Nyasaye nobironegi, “chik e wi chik, chik e wi chik; rek e wi rek, rek e wi rek; matin ka, kendo matin kacha.”4 Omiyo ka ne ofwenyonegi chenro mar waro dhano, ne ochal gi yo mar joma kare, “kaka ler mar odiechieng’ ma rieny, ma medore rieny nyaka odiechieng’ ler chuth.”5 Omiyo obedo wach makelo dwaro maduong’ ni walu maber e yo machuok kaka chenrono ne ofwenyore mosmos ne joge mag chon.
GSAM 39Galo Ne Ok Ofweny Mokwongo
GSAM 39.2Ruoth Nyasaye ne ok ogalo genogi mana gisano, komiyo chunygi tuwo kuom fwenyonegi ni higni mia mang’eny ne dhi kadho kapok genogi ochopo kuom Koth mane osing. Kuom gik mondiki, waparoni ne oyiene gi paro ni nyathi mokwongo monywol biro bedo Kothno; kendo ni bang’ kinde matin, e yo moro, Eden biro duog, kendo gin bende ginyalo chopo e yath mar ngima. Ka Kain nonywol, Hawa noywak gi mor, “Aseyudo wuowi moa kuom Ruoth Nyasaye.”6 Joma ondir e dho Hibrania moko nyiso ni ka olok wechego kaluwore gi tiendgi duto, gisomo niya, “Aseyudo wuowi, Ruoth Nyasaye.” Tiende ni, Ma e Koth ma biro timo tich mar Ruothni, mar loyo Satan. Onge wach mondiki ni Hawa nowacho gima kamano ka Habil nonywol. Ne onyal paro, kendo kaluwore gi chal mane nitie ne obiro paro, ni wuowi makayo ema biro chopo singruokno. Genone nyaka ne olor ahinya, kendo kata tho, ka kit Kain ne medore nyisore, kendo ka ne oneno yorene maricho ma e giko nochopo e nego owadgi. Kapok oneg Habil, nyaka ne giyudo ler gi ng’eyo moko kuom misango mane biro timonegi e kinde mabiro; nimar Habil, kaka Nyasaye nopuonje, nokelo nyarombone mondo obed misango, to Kain, mane opuonj mana kaka owadgi, nokelo misango mar olemo mag lowo, kendo nokelo gi chuny mar mirima gi nyiego. Misango mar Habil ne oyie moloyo mar Kain, nikech nochiwe “kuom yie,” kendo Paulo ndiko kuome niya, “Kata obedo ni osetho, to pod owacho.”7
GSAM 40Bende Seth E Kothno?
GSAM 40.1Bang’ tho mar Habil, Seth nonywol, kendo geno nochier kendo; “nimar Nyasaye,” Hawa nowacho, “osemiya koth machielo kar Habil, ma Kain nonego.”8 Bang’e Seth nokwan e tieng’ Adamu. (Ne Chuech 5:3.) Kain, mane en wuowi makayo adier, ok okwan e nonro mar tieng’no. Nyalo bet ni Hawa noparo ni Seth ema koro ne en Koth mane osing. Nenore e wach mondiki ni bang’ nywol mar Seth, ji nochako luongore gi nying Ruoth Nyasaye. (Ne wach man e bat pot buk mar Chuech 4:26.) Dibed ni ne gitimo ma nikech ne giparo ni Seth ema biro bedo jaluoch mogik, Ruoth Nyasaye, kendo olo piny loch ma Satan nomayo gi teko.
GSAM 40Geno Noket Kuom Nuhu
GSAM 40.2E wach machuok mondiki kuom gik mane otimore chakre kinde Adamu nyaka nywol mar Nuhu, mana nonro mar tieng’ dhano ema ochiw, to gik mamoko matin ahinya. E nywol mar Nuhu (“ng’at makare,” e bat pot buk), geno nochier kendo, kendo ji nowacho niya, “Jalni biro hoyowa kuom tichwa gi chandruok mar lwetwa, nikech lowo ma Ruoth Nyasaye osekwong’o.”9 Wach Nyasaye ok nyis kaka, kata e yo mane, mane gigene ni giyudo hoch; to ne gigeno ni e yo moro kwong’ manie piny biro bedo mayot. Ne ok ofwenynegi ng’eyo mar richo mane nitiere e ndalo Nuhu, kinde ma ji ne biro pong’o piny gi richo gi timbe mar gero ma miyo tieng’ dhano ne biro rungre gi aoche pi, kendo mana Nuhu gi joode kende ne biro tony kuom kethruokno; kata wach ni Nuhu ne biro siemo piny kuom higni mia achiel gi piero ariyo kuom kethruok mane chiegni biro, ne ok ofwenynegi.
GSAM 41Babel Oger
GSAM 41.1Bang’ aoche pi, ji nopuonj kuom Nuhu mondo gipong’ piny; to ka ne gichako medore, ne gidagi chenro Ruoth Nyasaye mar loyogi. Nimrod nochungo pinyruoth Babel (ma bang’e noluong ni Babulon, pinyruoth mokwongo kuom pinjeruodhi mag piny).10 Bang’ kinde matin, ji nochako gero osuche Babel, mondo gilos nyinggi giwegi, kendo mondo kik gike e piny duto; ma ne opogore chuth gi gima Ruoth Nyasaye nopuonjogi kuom Nuhu. Kar rito gi kinda mondo Ruoth Nyasaye ochop dwache, ne gikawo wachno e lwetgi giwegi; bang’e Nyasaye noketho dho ma giwacho, kendo kamano ne gike.
GSAM 41Ibrahim Biro Bedo Jacham Girkeni mar Piny
GSAM 41.2Ka walu wach machuok mondiki nyaka tieng’ mar apar moa kuom Nuhu, wayudo luong mar Ibrahim, ma Ruoth Nyasaye nowachone niya, “Piny duto ma inenoni abiro miyigo, in gi kothi nyaka chieng’. Kendo abiro miyo kothi bedo kaka buru mar piny; ma ka dhano nyalo kwano buru mar piny, to kothi bende nyalo kwan. Chungi, wuoth e piny e borne gi lachne, nikech abiro miyigo.”11 Kata ne Nyasaye osesingone Ibrahim ni obiro yudo piny, to Ruoth Nyasaye nonyiso gi adiera ni obiro tho. Paulo wacho ni nowuok modhi e “kar moro mane biro yudo bang’e kaka girkeni.”12 Onge kiawa ni wach mar chopo singruokno nonyis Ibrahim maler e neno mar janabi moa kuom Nyasaye, nikech ne “orito dala maduong’ man gi mise, ma jagedone kendo jalosne en Nyasaye.”13 E Jo-Rumi 4:13, ondiki ni singruokno ne en “ni obiro bedo jacham girkeni mar piny;” ok kaka piny chalo sani, to e kinde moro, bang’ bedo mangima kendo.
GSAM 42.1Ka oneno gi paro mar dhano, Ibrahim ne ok onyal ng’eyo kaka koth mane osing nyalo bedo wuode owuon. Omiyo nowacho ni Eliezer, jaritne mar gik moko, ema oluong ni kothno. Ruoth Nyasaye nowacho ni, Ok kamano; to obiro bedo ng’at ma “biro wuok e dendi iwuon.” Koro Ruoth Nyasaye nochako fwenyone ni tich mogik mar kothe ne ok biro chopo mana gisano. Nowachone Ibrahim niya, “Kothi biro bedo jodak e piny ma ok margi, kendo ginibed jotich mag jogno; kendo jogno biro sandogi kuom higni mia ang’wen.... To in, ibiro dhi ir kwereu gi kwe; ibiro yik ka isedoko jaduong’ moti maber.”14
GSAM 42.2Chi Ibrahim nokelo chenro ma ne onge rieko, mondo orik chopo mar singruok; to bang’ ka Isaka nosenywol, wuod Ibrahim adier gi Sara, chiege maluwore gi chik, Ruoth Nyasaye nowacho kuom Ishmael gi min Hagar niya, “Riem dhako misumbani gi wuode oko.”
GSAM 42.3E tem mar yie Ibrahim, ka ne ochiwo Isaka e kendo mar misango, nopuonjore wach kuom chier mar joma otho. Owach kuome niya, “Nokawo ni Nyasaye ne nyalo chiero [Isaka], kata kuom joma otho; kendo noa kuno moyude kendo kaka ranyisi.”15
GSAM 42Koth Mar Adier
GSAM 42.4E kinde moro, Ibrahim nopuonj ni Koth mar adier, ma kuome ogendini duto ne biro gwedhi, kata bed ni nobedo moa e tienge e yo mar ringruok, ne biro bedo adier Kristo mar Nyasaye; nimar Ruoth Nyasaye ne ok owachone niya, “Kothi, kaka joma ng’eny; to kaka ng’at achiel, Kendo ne Kothi, ma en Kristo.”16 Jaote Paulo nowacho kuom wachni niya, “Ndiko Maler, ka ne oseneno chon ni Nyasaye biro kwano joma ok jo-Yahudi ni joma kare kuom yie, nolando wach maber ne Ibrahim chon, kowacho niya, Kuomi ogendini duto biro gwedhi.”17 Singruok mane otim ne Ibrahim nonyuolos ne Isaka gi kothe,18 kendo ne Jakobo bende.
GSAM 42.5Nikech Jakobo ne nigi yawuowi apar gariyo, penjo ne nyalo wuok ni, En kuom mane ma tieng’ Koth mar adier biro lu? E wach mane Roho Nyasaye ochiko Jakobo mondo owach kuom yawuote, wachno ne ong’ere: “Luth mar loch ok nowuog kuom Juda, kata jachiwo chik kuom kind tiendene, nyaka Shilo obi; kendo ire ema ji biro chokore.”19 Kuom chopo mar ma, ber mondo waparo ka ni jo-Israel, kata ne gin e bwo loch mar ogendini mopogore opogore, to ne oyiene gi bedo gi buchgi maduong’. Kamano Juda—oganda mar jo-Yahudi mane ochak nyinge kuom Juda—ne nigi wach moro kuom lochgi nyaka Shilo (Kristo) nobiro adier.
GSAM 43Kinde Ne Okan
GSAM 43.1Kwere mag chon ne nigi ng’eyo moko kuom duoko gik kaka ne gin chon gi Koth mane osing; to kinde ma obiro biro, kata kinde marom nade mane pod odong’ kapok obiro, ne pod okannegi. Ka tieng’ Jakobo ne medore e Misri, kendo ja-Asuria—Farao (Isaya 52:4)—mane “ok ong’eyo Josef,”20 nosandogi, parogi noduogo kuom higni 400 (adier 430) mane onyis Ibrahim kaka kinde mar sandogi gi bedo jodak e piny machielo, kogenoni ka ogologi e sandnigi, to girkeni mane osing biro chako bedo margi.
GSAM 43.2Ka Musa nonywol, jonyuolne noneno ni “ne en nyathi maber.”21 Nyaka ne ler omi gi ni, e bwo Nyasaye, en ema ne biro golo Israel e misumba margi marach. Onge kiawa ni ng’eyoni nochiw ne Musa; nimar ka ne en gi higni piero ang’wen, nong’ado paro chuth mar dhi kaachiel gi jo-Israel mane osand, kendo mar chandre kaachiel kodgi, moloyo luonge ni wuod nyar Farao kendo jacham girkeni mar kom duong’ mar Misri,22 kendo ka nochako lwenyo kuom joge, mi onego ja-Misri korito joge, nowuoro ahinya ni ne ok ging’eyo tichne; “nikech noparo ni owetene biro winjo kaka Nyasaye biro resogi kuom lwete.”23
GSAM 44.1Ka kinde Ruoth Nyasaye nochopo mondo jo-Israel oa e Misri, ne gia, kendo ne odiechieng’no adier mane osekor. Wuok 12:40, 41. Ne ok ginyal kawo Musa kaka jaluochgi mogik kendo koth mane omi singruok, nikech ne en ja-dhood Lawi; kendo donge Jakobo, e koro wach mane Roho Nyasaye omiye, nosenyiso ni Juda ema biro loyogi nyaka Shilo obi?
GSAM 44“Abiro Nene, To Ok Sani.”
GSAM 44.2Ka jo-Israel ne ni e yor dhi Kanaan, Balak, ruodh Moab (ng’at moa e tieng’ Lot), noluongo Balaam mondo okwong’ Israel. Ruoth Nyasaye noloko kwong’ne odoko gweth, ma kuome negiyudo ler machielo, mondo ogol paro ni waro mogik kuom loch ma Satan nomayo ne biro timore gisano ka gidonjo Kanaan. Wach mondiki e Ndiko Maler kuome wacho niya, Balaam, e neno mar janabi moa kuom Nyasaye, nowacho, “Abiro nene, to ok sani; abiro range, to ok machiegni: Sulwe biro wuok kuom Jakobo, kendo Luth mar Loch biro aa kuom Israel, kendo biro goyo kuonde Moab, kendo tieko yawuot Sheth duto.”24
GSAM 44.3Paulo owacho kuom koth mang’enyni mane owuok kuom Ibrahim e yo ma: “Omiyo, kata kuom ng’at achiel, kendo mane ochal gi ng’at motho, ji mang’eny nonywol, kaka sulwe polo e ng’enygi, kendo kaka kuoyo manie dho nam ma ok nyal kwan. Jogi duto notho kuom yie, ka pod ok giyudo gik mane osing, to ne gisenenogi ka gin mabor, kendo ne giyie kuomgi kendo girwakogi, kendo gihulo ni gin jodak kendo jowuoth e piny.”25
GSAM 44.4Chuny Israel ne ok onego ol nyaka bedo maonge geno nikech koro mar Balaam ni chopo mar genogi “ok sani,” kendo “ok machiegni”; nimar Ruoth Nyasaye, kinde matin kapok wachni okor, nosesingore gi ngimane owuon ni chal man gi duong’ biro chopo e giko. Kuom Musa nowacho niya, “To adier kaka an mangima, piny duto biro pong’ gi duong’ Ruoth Nyasaye.”26 E ndalo janabi Habakuk, higni 863 bang’e, adierani nowach kendo, to nowach kaka gima pod biro timore: “nimar piny biro pong’ gi ng’eyo duong’ Ruoth Nyasaye, mana kaka pi umo nam.”27
GSAM 45Tich mar Kar Dolo Maler En Ranyisi mar Tich Mar Adier
GSAM 45.1Ka Ruoth Nyasaye nogolo Israel e Misri, nolando chikne mag tim maber ka ji duto manie kambi winjo, kendo nomiyogi ndiko mar chikno e kite, ma nokoro gi lith lwete owuon, mondo kinde duto gipar Jawarno mane e giko biro chiwore owuon kaka misango ne gin; kendo mondo kuom teko mar rembe ma nengone tek, richogi opwodh oko, nomiyo oger kar dolo maler e thim. Hemani, kata kar dolo maler, e gere duto, Musa nosiem mondo olos kaluwore chuth gi kido mane Ruoth Nyasaye onyise e got.28 Tich mane itimo e kar dolo malerni ne en tipo mar tich Kristo mar adier e kar dolo maler manie polo.29 Kata bed ni dwaro Nyasaye kuom chiwo gi misengini mag kar dolo maler ne en mondo ji one tipo mar “gik mabeyo mabiro,”30 Satan ne temo telo ne ji mondo gikaw misango owuon kaka gima duong’, kar Kristo gi tichne mar adier, ma misangoni ne en mana ranyisine. Kamano notemo telonegi mondo gigen tijegi giwegi ni gin ema biro warogi.
GSAM 45.2Ne en dwaro Ruoth Nyasaye mondo obed jaluoch mar joge,—jo-Israel,—mondo olweny lwenjegi kendo olo ogendini. Ne en gi yore mar locho, kaka onyis e ndiko moluwo ka: “Ka ne osetieko ogendini abiriyo e piny Kanaan, nopogonegi pinygi gi goyo ombulu. Bang’ ma, nomiyogi jong’ad bura kuom higni machiegni gi mia ang’wen gi piero abich, nyaka Samuel janabi.”31
GSAM 45Israel Dwayo Ruoth
GSAM 45.3Nenore maler ni jo-Israel ne ok ohero yo ma Ruoth Nyasaye ne loyogie. Kata kamano, dwache gi dwarone ne en mondo gibed oganda mowal, mopogore gi joma oterogi duto. Ka dine giluw puonjrene gi adiera, to kata ogendini ne nyalo wacho kuomgi niya, “Adier, oganda maduong’ni gin ji man gi rieko gi winjo tiend weche. Nimar en oganda mane maduong’ ma nigi Nyasaye machiegni kodgi kaka Ruoth Nyasaye ma Nyasachwa, e gik duto ma waluongonego?”32
GSAM 46.1Nikech chunygi ne ok oyie, ne gidwayo Samuel mondo oketnegi ruoth moloyogi, kendo Ruoth Nyasaye nowachone Samuel niya, “Gisedaga, mondo kik abed ruodhgi.”33 Kendo ne giwachone Samuel, gi dwaro matek moloyo, niya, “Koro ketnwa ruoth mondo ong’adnwa bura kaka ogendini duto.”34 Samuel nonyisogi gi ng’iyo maber sand ma ne biro yudogi ka gin gi ruoth, to “kata kamano ji nodagi winjo dwond Samuel; kendo negiwacho niya, Ooyo; to wabiro bedo gi ruoth moloyowa; mondo wan bende wabed kaka ogendini duto; kendo mondo ruodhwa ong’adnwa bura, kendo otelne wa, kendo olweny lwenjewa.”35
GSAM 46.2Omiyo ne gin gi ruodhi moloyogi kuom higni machiegni gi mia abich; mokwongo, kaka pinyruoth achiel e bwo Saulo, Daudi, gi Solomon; bang’e ka osepogore e pinjeruodhi ariyo, Israel gi Juda. Ruodhigi moko matin ahinya ne gin mabeyo kendo makare, to mang’eny kuomgi ne gin joma richo, ma ne telo ne ji e lamo nyiseche manono gi timbe maricho moloyo. Omiyo ji ne ok ochal mana gi ogendini moterogi kuom bedo gi ruoth, to ne gichalo kodgi bende e richo, e weyo Nyasach kweregi, kendo e lamo nyiseche manono gi gik mang’eny manie polo.
GSAM 46.3Ruoth Nyasaye nowacho kuom loch mar ruodhini gi dho janabi Hosea niya, “Yaye Israel, isekethori iwuon; to kony mari ni kuoma. Abiro bedo ruodhi; ere ng’at machielo ma nyalo wari e mieri duto? Kendo ere jong’adnigo bura mane iwacho kuomgi ni, Miya ruoth gi jotelo? Ne amiyi ruoth e mirimba, kendo ne agole oko e ich wang’a.”36
GSAM 47Pinyruoth Olokore
GSAM 47.1Loch ruothno odhi nyime nyaka jo-Kaldea owang’o Jerusalem, kendo gikawo gik moko mag hekalu, mi gitero jo-Juda kaka joma otwe Babulon, kama ne gidong’e kuom higni piero abiriyo, kaka ne okor ni gini. Kane loch mar ruothno osegiko, Ruoth Nyasaye nowacho kuom janabi Ezekiel ne Zedekia, ruothgi mogik niya: “In jatelo mar Israel ma rach kendo ma ok ler, odiechieng’ mari osechopo, ka richo biro giko; ma e gima Ruoth Nyasaye wacho: Gol kilemba, kendo igol osimbo mar loch; ok nobed kaka chal machielo; mi iting’ ng’at matin [jatelo mar Babulon], kendo ibol ng’at ma oting’ore [jatelo ma oting’ore mar oganda Juda]. Abiro loke, abiro loke, abiro loke; ok nobed chuth nyaka ng’at ma ratiro ne en obiro, kendo abiro miyo en.”37
GSAM 47.2Jatelo ma ratiro, Kodhi ma adier, en Kristo. Kuome janabi Mika nowacho niya: “In, ohinga mar rombe, kar motegno mar nyar Sayun, biro chopo iri; mana loch mokwongo [loch e piny, ma Kristo oseloso]: pinyruoth biro ne nyar Jerusalem.”38
GSAM 47.3Ka Israel nolalo ludhe, ne odhi e lwet ruoth Babulon. Kane giluor e bwo loch mar Medo-Persia, Greece, kod Rome, pinyruoth nolokore nyadidek. E ndalo loch Cesar Augustus, empera mar Rome, Kristo, jacham girkeny ma ratiro mar kom Daudi—Kodhi ma adier mar dhako, mar Abraham, kod Daudi—noyudo nyuol, mana kaka ne okor.
GSAM 47.4Mondo oganda ong’e ni Jatelo ma ratiro, Kodhi ma adier, ne ok mana dhano ma tho ma pinyruodhe ok bed aming’a, Ruoth Nyasaye nomiyo jandik Zaburi owach niya: “Abiro keto en kaka wuod makayo, ma ting’ moloyo ruodhi mag piny. Hera mara nobed kode nyaka chieng’, kendo singruokna nobed motegno kode. Kodhi mare bende abiro miyo odong’ nyaka chieng’, kendo kom mare nobed kaka ndalo mag polo.” “Kodhi mare nobed nyaka chieng’, kendo kom mare kaka chieng’ e nyima. Nobed motegno nyaka chieng’, kaka dwe, kendo kaka janeno mogen e polo.”39
GSAM 48.1E koro wach mar Isaya, wayudo weche mamoko kuom Jatelo kae: “Nyathi osenyuolnwa, Wuowi osemiwa; loch nobed e gokne; nying mare noluong ni Mahono, Jang’ad Rieko, Nyasaye ma Tek, Wuon nyaka chieng’, Jatelo mar kwe. Loch mare gi kwe biro medo nyaka chieng’ e kom Daudi, kendo e pinyruoth mare, mondo oket gik moko e yor ratiro gi bura, kawuono nyaka chieng’ ma ok giko. Gombo matek mar Ruoth Nyasaye ma oganda mag lweny biro timo gigi.”40
GSAM 48Lokruok mar Enoka gi Elija
GSAM 48.2Muma oseketo weche kuom ji ma ne chon olokore odhi e polo ma ok oneno tho. Kuom Enoka, ma en ng’at mar abiriyo chakre Adam, ne owacho ni: “Ne odhi gi Nyasaye; kendo ne onge; nimar Nyasaye nokawo en.”41 “Nikech yie, Enoka nolokore mondo ok oneng’ tho; kendo ne ok oyude, nimar Nyasaye noloke; kapok olokore, ne oyudo neno ni nowinjore gi Nyasaye.”42
GSAM 48.3Bende, kane Elija gi Elisha gidhi kaachiel, “kane pod gidhi nyime gi wuoyo, ne nitimore ni ne nitie geche mach gi farese mach, mi nopogogi ariyo; kendo Elija nodhi malo e polo gi kalausi. Elisha noneno, mi okok niya, Wuora, wuora, geche mag Israel gi joidh farese mage! Kendo ne ok one Elija kendo.”43
GSAM 48.4Enoka nokoro biro mar Kristo kaka jaduong’ bura mar piny duto, gi wechegi: “Neuru, Ruoth Nyasaye biro gi ji mage maler alufu piero achiel, mondo ong’ad bura ne ji duto, kendo oket joma ok olere e wich gi timbegi duto mag richo, ma gitimo gi richo, kod wechegi mamono duto ma joricho mag richo osewacho kuome.”44
GSAM 49Ayub Nopuonjo Kuom Biro mar Ruoth
GSAM 49.1Ayub, ma giparo ni ne odak e ndalo Musa, ne ong’eyo gimoro kuom biro mar Kristo gi chier; nimar nowacho niya: “Mad dine ka wechena ondiki koro! Mad dine ka ondikgi e buk! Mondo gikunygi gi kalam mar chuma kod risasi e lwanda nyaka chieng’! Ang’eyo ni Jawarna ngima, kendo enibed ng’ama biro mochung’ e piny e ndalo mogik; kendo bang’ ka kute osetieko ringra, to an awuon anane Nyasaye e ringra; ng’ama anane an awuon, kendo wang’na biro nene, ok ng’ato machielo.”45
GSAM 49Kom Daudi e Kom mar Ruoth
GSAM 49.2Kom Daudi ne iluongo ni kom mar Ruoth Nyasaye. “Solomon nobedo e kom mar Ruoth kaka ruoth kar Daudi wuon mare.”46 Ruoth Nyasaye ne “osekwong’ore gi kwong’ruok ne Daudi ni, kuom nyithind mare, kaka ringruok, enochiero Kristo mondo obed e kome; kendo kane oneno gima biro timore, ne owacho chier mar Kristo, ni chunye ne ok oweye e Hades, kendo ringre ne ok otop.”47 Bende owacho kuom loch mar Kristo mabiro ni, enibed e kom Daudi. (Ne Isaya 9:7.) Bende, “Ruodhi mag piny ochung’ ka gichomo Ruoth Nyasaye, kendo jotelo oseketo paro kaachiel mondo gichom Jal ma oseyudo yier. ... To an aketo ruodha e gode maga maler mar Sayun. Abiro hulo chik mane oketi: Ruoth Nyasaye nowacho ne an, In Wuoda; kawuono asenyuoli.”48 Bende, “Ruoth Nyasaye nowacho ne Ruodha niya, Bed e batama korachwich, nyaka aket wasiki e bwo tiendeni.”
GSAM 49Jo-Juda Ne Oparore
GSAM 49.3Wechegi nomiyo jo-Juda oparore. Ne gin gi penjo ma ne ok ginyal yudo dwoko: ka Daudi oluongo en ni Ruoth, to en wuode nadi? En nyathi nyuol e kodhi Daudi nadi, to bende en Immanuel—Nyasaye ni kodwa? To Isaya, janabigi owuon, nowacho niya: “Nyako ngili biro nigi ich, kendo nyuol wuowi, mi oluong nying mare Immanuel.”49
GSAM 50.1Kristo ne ong’eyo penjo ma ne biro miyo Jo-Farisayo ma gichayo ling’; omiyo openjogi niya: “Uparo nadi kuom Kristo? En wuod ng’a? Ne gidwoke ni, Wuod Daudi. Nowachonegi niya, To Daudi e chuny oluonge ni Ruoth nadi, ka owacho, Ruoth Nyasaye nowacho ne Ruodha niya, Bed e batama korachwich, nyaka aket wasiki e bwo tiendeni? Ka Daudi oluongo en ni Ruoth, to en wuode nadi?”50
GSAM 50.2Wachni bende onyisore e Zaburi 45:6, 7: “Kom mari, A Nyasaye, nobed nyaka chieng’ kendo nyaka chieng’; ludhe mar pinyruoth mari en ludhe mar ratiro. Ihero ratiro, kendo ichayo timbe maricho; omiyo Nyasaye, Nyasaye mari, osewiri gi mo mar mor moloyo osiepeni.”51 Ka wechegi ne nitie e parogi, nyaka bed ni jo-Juda ne nigi paro maduong’ kuom kit Jatelo gi Jalos mabiro. Ne ok nyal bedo kamano machielo.
GSAM 50Kodhi Moa kuom Nyasaye
GSAM 50.3Puonj nomigi malong’o kuom Kristo gi nyuole, nimar Ruoth Nyasaye, kuom janabi Mika, nonyiso chakruok mare mar Nyasaye, kod dala matin kama ne biro nyuole: “To in, Bethlehem Efrata, kata bed ni in matin e kind mier Juda, to kuomi enibiro wuok ng’ama biro bedo jatelo e Israel; wuok mare osebedo chakre chon, chakre ndalo mochwere.” (e bath ndiko, e dho-Hibrania: chakre “ndalo mag nyaka chieng’.”)52
GSAM 50Bedo mar Nyasaye Nyisore e Shekinah gi Boche
GSAM 50.4Bang’e, e kit historia mar jo-Israel, kane Solomon osegiko gero hekalu, ma nowacho ni nyaka obed “maler gi duong’,” shekinah mar duong’ Nyasaye nobedo e kind cherubim ewi kar ng’wono. Muma wacho ni e kinde ma ne iwalo hekalu, ka jodolo owok e kama ler, “boche nopong’o ot mar Ruoth Nyasaye, omiyo jodolo ne ok nyal chungo mondo otine nikech boche; nimar duong’ mar Ruoth Nyasaye nopong’o ot mar Ruoth Nyasaye.”53 Bedo mar Ruoth Nyasaye e hekalu ma ne nyisore e wang’ oganda kuom boche mar duong’. Ruoth Nyasaye nodwoko lemo mar Solomon e kindeno, mi owachone niya, “Asewinjo lemo mari, kendo aseyiero kama ne an awuon mondo obed ot misango.”54
GSAM 51.1Oganda notimo richo—nodhi e lamo nyiseche mamoko—omiyo dala gi kar dolo maler ne olal e gunda kuom higni piero abiriyo. Bang’ twech, hekalu nogeri e bwo lwet Zerubabel. Kata ne ok nigi duong’ kaka mane ogere gi Solomon, to Ruoth Nyasaye nowacho kuom janabi niya, “Duong’ mar otni mabiro nobed maduong’ moloyo mar mokwongo.”55 Herode noloso hekaluni mobedo maber, kendo e ute mage Jawar ne opuonjo. Ot mokwongo ne nigi boche mar duong’ ma ne nyiso Ruoth Nyasaye, to e mar ariyo Jawar owuon, Jachuech gik moko duto, nobiro.
GSAM 51Loch Maduong’ mar Kodhi Jesse
GSAM 51.2Ne joma ne rito gi geno e ndalo Isaya, gik mag duong’ ma koro wach mare onyiso kuom warruok mogik ne nyaka obed kar yudo teko kod jip. Koro wechegi bende onyiso malong’o kaka Jalosni biro wuok, kaka: “Bende, bad yath biro twi e kisiki mar Jesse, kendo Bad Yath biro dongo koa e tiende; chuny Ruoth Nyasaye nobed kuome, chuny rieko gi winjo, chuny paro gi teko, chuny ng’eyo gi luoro Ruoth Nyasaye; enibed gi winjo mapiyo e luoro Ruoth Nyasaye; ok nobed gi bura kuom gima wang’e neno, kata oket bura kuom gima ite owino, to enong’ad bura ne joma odhier gi ratiro, kendo enibed gi bura makare ne joma mol gi piny. Enigoy piny gi ludhe mar dhoge, kendo gi yamo mar dhoge enineg joma timbegi richo.”56
GSAM 52Chier Ma Jonabi Nopuonjo
GSAM 52.1Janabi Isaya bende nopuonjo wach chier mar joma otho, gi weche mag yweyo chuny: “E godni Ruoth Nyasaye ma oganda mag lweny biro timo nyasi mar chiemo machwe ne oganda duto, chamo mar divai gi duto ma odong’ e bwo, nyasi mar chiemo machwe mopong’ gi mo, kod divai ma oyudho maber. Enigolo e godni lewni ma ne osetwe kuom oganda duto, kendo ogolo kido ma ne osetweyo kuom oganda duto. Enomwony tho e loch; Ruoth Nyasaye biro yweyo pi wang’ ji duto; enigolo wichkuot mar joge e piny duto, nimar Ruoth Nyasaye osewacho. E odiechieng’no ji nowach ni, Neuru, ma e Nyasaye wa; ne warito en, kendo enowarwa. Ma e Ruoth Nyasaye, ne warito en; wanamor kendo wanagi mor kuom warruok mare.”57
GSAM 52Pinyruoth mar Piny Manyien
GSAM 52.2Janabi achielno wacho ni pinyruoth mar loch mogik biro ket e piny ma olokore: “Neuru, abiro chueyo polo manyien [polo mar yamo] gi piny manyien; gik mokwongo ok nopar kendo, kata odonj e chuny [jo-Hibrania wacho ni, ‘odonj e chuny,’ ma en mondo ok dwam kendo].” “To beduru gi mor kendo ujil nyaka chieng’ kuom gima achueyo; nimar neuru, abiro chueyo Jerusalem mondo obed mor, kendo joge mondo obed mor. Abiro mor e Jerusalem, kendo abiro jil e joga; dwond ywak ok nowinj kendo e iye, kata dwond goyo matek. Ok nobed kendo [chakre piny manyien ochue] nyathi ma odak ndalo matin [nyathi ma ngimane chuok], kata ng’ato motimo dongruok ma ok omedo ndaloge [bedo jaduong’ kapok kinde mar ti chopo]; nimar nyathi notho ka en gi higni mia achiel [e ndalo ma ji ne nigi ngima mar higni mia ochiko, nyathi nyalo bedo gi higni mia achiel], to ng’ama richo ma nigi higni mia achiel [e ndalo ma ngima ji ne higni mia achiel] nokum. [Joma tho e kinde ma ikelo piny manyien gin joma lal e “kethruok mar joma timbegi richo.” 2 Petro 3:7.] Giniger ot kendo gidagie; ginihum puodho, kendo gicham olembgi. Ok ginigere, ng’ato machielo odagie; ok ginihum, ng’ato machielo ocham. Nimar kaka ndalo yath [yath mar ngima, Septuagint], e kaka ndalo joga; joma ayiero biro mor gi tich lwedogi kuom ndalo mang’eny.”58
GSAM 53.1Ezekiel neno e kido mar ndalo mang’eny nyaka chier mar joma otho. Kuome Ruoth Nyasaye wacho niya, “Neuru, yaye joga, abiro yawo liete magu, kendo abiro miyo uwuok e liete magu, mi abiro kelou e piny Israel.”59
GSAM 53“Oseting’o Kuyowa”
GSAM 53.2Ne Isaya, janabi mar Injili, ginohere malong’o kuom chandruok, masira, gi tho mar Jawar nikech ji. Janabi wacho niya: “Ng’a,” kendo owacho niya, “oseyie wachwa? Kendo lwet Ruoth Nyasaye osefwenyore ne ng’a? Enibedo ka yath matin e nyim Nyasaye, kendo ka thano mawuok e lowo motwo; ne ok nigi kit kata duong’; ka wanene, ne onge gima ne dwaro kuome. Ne ochaye kendo ji nodagi; ne en ng’ato mar kuyo, ma ng’eyo masira; ne waling’o wang’wa kuome ka gima ne ok en; ne ochaye, kendo ne ok wanene kaka gimoro. Adier, ose ting’o masirawa, kendo oseting’o kuyowa; to wan ne wakwane kaka ng’ama ogoye, ma Nyasaye ochwado kendo osando. To ne ochwanye nikech richowa, ne onyonye nikech timbewa maricho; kum ma ne okelowa kwe ne obedo kuome; kendo gi adhondene wachango.”60
GSAM 53.3Ji, kaachiel gi janabi, nyalo openjo niya, “Gigi duto ma honni biro timore e ndalona?” Dwoko ne nyaka obed ni, Ok koro; kinde mar biro mar Jawar Maduong’ pod ok ochopo; to janabi wacho niya, “Wang’i biro neno Ruoth e jaber mare; gini neno piny ma bor ahinya.”61
GSAM 54Koro Wach Daniel Nyiso Gima Biro
GSAM 54.1To kuom janabi Daniel, Ruoth Nyasaye nochako puonjo joge kuom pinyruodhi ma ne biro chung’ moluwore, kendo biro telo nyaka pinyruoth mare mochwere oket; kendo nonyiso kinde moro makende, chakre gima ne pod okotimore, nyaka kinde ma Mesia nonenree kendo nonege. Neno lek Nebukadnezar nonyiso ni pinyruodhi ang’wen ma biro telo e piny biro bedo gi teko gi duong’ matin matin, kaka dhahabu, fedha, mula, kod chuma; kendo bang’e kit pinyruodhi ma osetere kendo opogore biro chalo gi chuma moruw gi lowo makwak. Eka pinyruoth mar polo biro, bang’ pinyruodhi ma biro lokore kaka buya mar kar dino cham e ndalo oro, mondo kik yudre kama gichung’, to pinyruoth Nyasaye biro pong’o piny duto.
GSAM 54.2E neno mar sula mar abiriyo, e kido mar le madongo ang’wen, wachno bende onyisore kendo, kendo gima mamoko kuom pinyruodhi onyisore. E sula ma, odhi nyime mar teko mar “tung’ matin” ma biro chung’ bang’ pogruok mar pinyruoth mar ang’wen e migepe apar, kendo biro loyo kata miyo adek kuomgi obolre, mondo oketore kaka jatelo mar chuny e wi oganda duto. Teko mar papa ma biro telo e kit pinyruoth mar ang’wen ma opogore kendo motegno matin, kuom higni 1260. Kamano ne onyisore gik moko nyaka kinde ma Kristo yudo pinyruoth koa kuom Wuon mare, kendo omiye jomaler mag Nyasaye Man Malo Moloyo; pinyruoth ma biro telo e piny duto kendo mochung’ nyaka chieng’.
GSAM 55Ndalo 2300
GSAM 55.1E sula mar aboro mar Daniel, e neno mar im, nywok, kod “tung’ matin ma nodongo ahinya”, janabi bende okawore nyaka giko ndalo. E weche 13 gi 14, nonyiso kinde—ndalo 2300—ma chopo nyaka bura. Ne en kinde mabor, kendo kamano e kaka janabi nowinjo; nimar malaika nonyiso ni neno ne pod nigi ndalo mang’eny. Ne pod ok omiyore odiechieng’ ma ndalo biro chakoree, omiyo ogiko sula ka owacho niya, “Ne awuoro kuom neno ma, to onge ng’ato mane ong’eyo tiendene.”
GSAM 55Juma Piero Abiriyo Nyaka Kristo
GSAM 55.2Sula mar ochiko wacho ni malaika nobiro ire Daniel, bang’ lemo mare, mondo omiye rieko gi winjo. Nonyiso ni kinde mar juma piero abiriyo. Juma piero auchiel gochiko kuomgi, ma en juma mag higni [ma en tiend wach shevooim, ma ogol ni “juma”], biro chopo nyaka Kristo. Kinde ma kindeno biro chakore, “chik mar loso kendo gero Jerusalem,” ne pod ok omiyore. Penjo biro ni, Daniel nyalo ng’eyo kama juma piero auchiel gochiko biro giko nadi? E sula mar apar gariyo, penjo kuom ndalo bende oketi kendo, kendo kane openjo niya, “Gima biro giko wechegi en ang’o?” nonyiso mondo odhi nyime, nimar weche “oum kendo odin nyaka e kinde mar giko,” ka “joma riek biro winjo.”
GSAM 55.3Adier, penjo ma kuom kinde nyalo bedo achiel kuom gigo mane jaote Petro paro kuome kane owacho niya: “Kuom warruok ma, jonabi osetemo kendo omanyore malong’o; gin mane okoro kuom ng’wono ma ne biro nomiu. Ne gitemo ng’eyo kinde kata chal mar kinde ma Roho mar Kristo ma ne nitie kuomgi onyiso, kane owacho nyaka okotimre masira mag Kristo kod duong’ mabiro bang’e.”62
GSAM 56Giko mar Joma Ok Olere
GSAM 56.1Malaki, janabi mogik mar Muma Machon, oweyo wach maloyo kuom giko mar joma richo: “Neuru, odiechieng’ biro ma biro wang’ ka mach e keno; joma oting’ore duto, kata joma timo richo duto, nobed kaka tiend cham ma odong’ bang’ keyo; odiechieng’ ma biro wang’ogi mi ok okan gi tiend kata bede, ma e gima Ruoth Nyasaye ma oganda mag lweny wacho. To un ma ulor nyingna, chieng’ mar ratiro biro rieny kuomu gi thieth e bwombene; unibiro wuok kendo ubudhi kaka nyithind dhok. Ununyon joma richo, nimar ginibed buru e bwo tiendenu e odiechieng’ ma abiro timo gima, Ruoth Nyasaye ma oganda mag lweny owacho.”63
GSAM 56.2Ka gigi duto ne ondiki e Muma Machon ma jo-Israel ne nigi, kendo ka wechegi nyiso gik mang’eny kuom chenro mar warruok, kaka paro ne nyalo bedo maduong’ e chuny joma ne timo nono wach gi rite, kane gineno kendo ging’eyo ni gisechopo machiegni gi kinde ma Kodhi ma nosingore biro. To oganda mang’eny, kata joma ne kwano Muma e sinagogi Sabato ka Sabato, ne ok ong’eyo wach (Tich Joote 13:27); joma ne luoro Nyasaye, ma timo nono wach gi chir e bwo telo mar Roho, nyalo bedo ni ne gilemogi matek, kaka jaote John e kinde ma: “Bi, Ruoth Yesu, kendo bi piyo.”
Notes
- Ngeche 13:12. ↩
- Hagai 2:6, 7. ↩
- Jo-Hibrania 12:26-28. ↩
- Isaya 28:13. ↩
- Ngeche 4:18. ↩
- Chuech 4:1. ↩
- Jo-Hibrania 11:4. ↩
- Chuech 4:25. ↩
- Chuech 5:29. ↩
- Chuech 9:1; 10:9, 10. ↩
- Chuech 13:15-17. ↩
- Jo-Hibrania 11:8. ↩
- Jo-Hibrania 11:10. ↩
- Chuech 15:13-15. ↩
- Jo-Hibrania 11:19. ↩
- Jo-Galatia 3:16. ↩
- Jo-Galatia 3:8. ↩
- Chuech 28:13. ↩
- Chuech 49:10. ↩
- Wuok 1:8; Tich Joote 7:18. ↩
- Jo-Hibrania 11:23. ↩
- Ne Gik Machon mag Jo-Yahudi mar Josephus, Buk 2, sula 9, gawo 7; Roho mar koro wach, buk 1, pote 165, 166. ↩
- Tich Joote 7:25. ↩
- Kwan 24:17. ↩
- Jo-Hibrania 11:12, 13. ↩
- Kwan 14:21. ↩
- Habakuk 2:14. ↩
- Wuok 25:40; 26:30; 27:8; Tich Joote 7:44. ↩
- Jo-Hibrania 8:3-5; 9:8-12. ↩
- Jo-Hibrania 10:1. ↩
- Tich Joote 13:19, 20. ↩
- Rapar mar Chik 4:6, 7. ↩
- 1 Samuel 8:7. ↩
- 1 Samuel 8:5. ↩
- 1 Samuel 8:19, 20. ↩
- Hosea 13:9-11. ↩
- Ezekiel 21:25-27. ↩
- Mika 4:8. ↩
- Zaburi 89:27-29, 36, 37. ↩
- Isaya 9:6, 7. ↩
- Chakruok 5:24. ↩
- Jo-Hebreo 11:5. ↩
- 2 Ruodhi 2:11, 12. ↩
- Juda 14, 15. ↩
- Ayub 19:23-27. ↩
- 1 Weche Mag Ndalo 29:23. ↩
- Tich Joote 2:30, 31. ↩
- Zaburi 110:1. ↩
- Isaya 7:14. ↩
- Mathayo 22:42-45; Zaburi 110:1. ↩
- Jo-Hebreo 1:8, 9. ↩
- Mika 5:2. ↩
- 1 Ruodhi 8:10, 11. ↩
- 2 Weche Mag Ndalo 7:12. ↩
- Hagai 2:9. ↩
- Isaya 11:1-4. ↩
- Isaya 25:6-9. ↩
- Isaya 65:17-22. ↩
- Ezekiel 37:12. ↩
- Isaya 53:1-5. ↩
- Isaya 33:17. ↩
- 1 Petro 1:10, 11. ↩
- Malaki 4:1-3. ↩